Мыс заманауи экономиканың басты материалдарының біріне айналып келеді. Электр энергетикасы, көлік, байланыс саласы, тұрмыстық техника, компьютерлер, электромобильдер мен жаңартылатын энергетика — бұл бағыттардың барлығының дамуы металға деген сұранысты арттырады, деп хабарлайды Ult.kz.
Айтарлықтай шикізат базасы бар Қазақстан үшін бұл жаңа мүмкіндіктерге жол ашады. Бүгінгі таңда мәселе елдің қанша мыс өндіре алатынында ғана емес. Өндірістік тізбек пен одан құралатын қосылған құнның қаншалықты бөлігі ел ішінде қалатыны да кем түспейді.
Сондықтан да сарапшылар қоғамдастығында негізінен шикізаттық модельден мысты терең өңдеуге көшу мәселесі белсенді түрде талқыланып жатыр.
Өндіруден — өнеркәсіптік тізбекке
ҚР ҒЖБМ ҒК Экономика институтының директоры, экономика ғылымдарының докторы, профессор Еркін Садықов атап өткендей, ел өндірістік тізбекте соңғы өнімге қарай неғұрлым ілгерілеген сайын, оның бәсекеге қабілеттілігі соғұрлым арта түседі.
Минералдық шикізатты терең өңдеу тек өндірістік қуаттарды ғана талап етпейді. Оған қолжетімді әрі тұрақты электр энергиясы, дамыған көлік пен логистика, сабақтас өндірістер және білікті кадрлар қажет.
Нәтижесінде ірі металлургия төңірегінде тұтас өнеркәсіптік экожүйе қалыптасады. Жабдықтарға, жөндеуге, көліктік және инженерлік қызметтерге, энергетикаға, сервис пен мамандарды даярлауға қосымша сұраныс пайда болады.
Еркін Садықовтың пікірінше, шикізат өндіруден бастап жоғары қайта өңдеу кезеңдеріне дейінгі барлық сатыларды дамыту экономиканы әртараптандырылған әрі орнықты етеді. Сарапшы халықаралық тәжірибеден кластерлік негізде өнеркәсіпті дамытудың мысалы ретінде Чилиді, Қытайдың Цзянси провинциясын және Германиядағы Aurubis металлургиялық кешенін келтіреді.
Қазақстан үшін қолда бар шикізат базасын, энергетиканы, географиялық орналасуды және жинақталған өнеркәсіптік құзыреттерді ескере отырып, өзіндік модельді қалыптастыру маңызды.
Мемлекет негізгі бағытты айқындап берді
Минералдық шикізатты өңдеуді тереңдету Қазақстанның өнеркәсіптік саясатының басты міндеттерінің біріне айналып отыр.
Еркін Садықов Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың елдің өнеркәсіптік қаңқасын қалыптастыру және экономикалық өзін-өзі қамтамасыз етуді қамтамасыз ету қажеттілігі туралы ұстанымына назар аударады. Көшбасшы бастапқы өңделген өнімді экспорттаудан және жоғары өңделген тауарларды импорттаудан біртіндеп бас тарту міндетін қойған болатын.
Мыс өнеркәсібі үшін бұл мәселе ерекше өзекті.
Қазақстанда ресурс та, өндіруші кәсіпорындар да, металлургиялық құзыреттер де бар. Дегенмен, қолданыстағы мыс металлургиясы негізінен совет кезеңінде құрылған қуаттарға сүйенеді. Балқаш мыс балқыту зауыты 1938 жылы, ал Жезқазған зауыты 1970-жылдардың басында іске қосылған. Тәуелсіздік жылдарында мыс өндіру мен байыту көлемі айтарлықтай өсті, ал жаңа ірі мыс балқыту зауыттары салынған жоқ. Нәтижесінде шикізат базасы келесі өңдеу кезеңіне қарағанда жылдам дамыды.
Сол себепті келесі міндет — ішкі өңдеуді кеңейту және өндірістік тізбекті біртіндеп ұзарту. Бұл ретте тек мыс балқыту қуатын арттыру жеткіліксіз.
Заманауи мыс балқыту зауыты қандай болуы керек
Мәселенің технологиялық жағына сарапшы Мейрам Атаманов, PhD назар аударады. Оның пікірінше, жаңа мыс балқыту қуаттары концентрат экспортынан Қазақстан ішінде толыққанды өнеркәсіптік тізбекті қалыптастыруға жасалған маңызды қадам болуы мүмкін.
Бұл орайда заманауи металлургиялық зауыт тек шығарылатын өнім көлемімен ғана айқындалмайды.
Бірінші принциполық шарт — экологиялық қауіпсіздік. Жаңа және модернизацияланатын кәсіпорындар тиімді газ тазарту және құрамында күкірт бар қосылыстарды ұстау жүйелерін, шығарындыларды автоматтандырылған бақылауды және қалдықтармен жұмыс істеудің заманауи тәсілдерін қолдануы тиіс.
Екінші шарт — шикізатты кешенді пайдалану.
Мыс концентраты күрделі шикізат болып табылады, сондықтан заманауи металлургия негізгі металды бөліп алумен қатар, шикізат құрамындағы бағалы қосалқы компоненттерді де тиімді пайдалануға ұмтылуы керек.
Мейрам Атаманов өндірістік қалдықтарды сөзсіз шығын ретінде емес, әлеуетті екінші реттік шикізат ретінде қарастыру қажеттігін де атап өтеді.
Үшінші бағыт — кейінгі өңдеу кезеңдерін дамыту.
Катодты мыс соңғы нүкте болмауы тиіс
Катодты мыс шығару өзінен-өзі толыққанды өнеркәсіптік тізбекті аяқтамайды.
Келесі деңгей — кабель өнімдерін, қорытпаларды, энергетика, электроника, машина жасау және басқа да салаларға арналған компоненттерді өндіру.
Металл дәл осы кезеңдерде кеңірек экономикалық эффект қалыптастыра бастайды.
Сондықтан екі модель бір-бірінен түбегейлі ерекшеленеді. Біріншісінде ел кен өндіреді, концентрат немесе металл шығарады және оны одан әрі өңдеу үшін экспорттайды. Екіншісінде меншікті шикізат базасы ұлттық өндірістің тұтас кешенін дамытудың іргетасына айналады.
Қазақстан үшін басты міндет — екінші модельге жүйелі түрде көшу.
Бір зауыт емес, өнеркәсіптік экожүйе қажет
Осылайша, мыс саласының болашағы туралы пікірталасты тек жаңа балқыту қуаттарын салумен шектеуге болмайды.
Толыққанды өндірістік тізбек қажет:
шикізат → өңдеу → металл → материалдар → компоненттер → дайын өнеркәсіптік өнім.
Оны қалыптастыру үшін бір мезгілде энергетикалық қуаттар, көлік инфрақұрылымы, технологиялық және сервистік компаниялар, отандық машина жасау, ғылыми құзыреттер мен кадрларды даярлау жүйесі қажет болады.
Сонда металлургияға салынған инвестициялар кәсіпорын шегінен әлдеқайда кең ауқымда жұмыс істей бастайды. Олар инженерлер мен жұмысшыларға, жабдықтар мен қызметтерге сұраныс тудырады, орналасқан өңірлердің дамуына ықпал етеді және экономиканың басқа секторларында пайдаланылатын құзыреттерді қалыптастырады.
Бұл мәселеде екі сарапшының пікірі толықтай тоғысады. Еркін Садықов терең өңдеуді әртараптандырылған әрі орнықты экономиканы қалыптастыру құралы ретінде қарастырса, Мейрам Атаманов мұндай өтудің технологиялық шарттарына — өндірістің экологиялылығына, шикізатты кешенді пайдалануға және кейінгі өңдеу кезеңдерін дамытуға назар аударады.
Қазақстанның негізгі бастапқы басымдығы — өзіндік минералды-шикізат базасының болуы.
Ендігі міндет — шикізаттық артықшылықты өнеркәсіптік және технологиялық артықшылыққа айналдыру: заманауи өңдеуші кәсіпорындар салу, кейінгі өңдеу кезеңдері мен отандық инженерлік мектепті дамыту.
Сонда мыс өндірісінің өсуі ел үшін тек өндірілген металл мөлшерінің артуын емес, жаңа өндірістердің, технологиялардың, жұмыс орындарының және орнықты өнеркәсіптік экономиканың пайда болуын білдіреді.
