داڭقى ٶتكەن عاسىردىڭ ٶزٸندە قازاق دالاسىنان اسىپ, ەلەمگە تانىلعان كٶكجار جەرمەڭكەسٸنٸڭ 150 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ بۇل تەك استا-تٶك داستارقان عانا ەمەس, ٶتكەنٸمٸزدٸ ەسكە الۋ, جوعالتقانىمىزدى تٷگەندەۋ, جاس ۇرپاقتىڭ بويىندا ۇلتجاندىلىقتى قالىپتاستىرۋ, تۋعان جەردٸڭ تاريحىن تانۋدىڭ قايتارىمدى قادامى دەۋ ورىندى. ەلباسى ن.نازارباەۆ ٶزٸنٸڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا جاس ۇرپاققا تاريحي تامىرىنان اجىرامايتىنداي ۇلتتىق تەربيە بەرۋ ۇلتتىق كودىمىزدى ۇستانۋدىڭ بٸردەن-بٸر جولى ەكەنٸن اتاپ ٶتكەنٸ بەلگٸلٸ. ٶلكە تاريحىن جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىندا جاڭعىرتۋ ەلٸمٸزدٸڭ ەلەمدە دامىعان 30 مەملەكەتتٸڭ قاتارىنا ەنۋٸنە ەلەۋلٸ ىقپال ەتەرٸ سٶزسٸز. ۇلى جٸبەك جولىنداعى كٶكجار جەرمەڭكەسٸنٸڭ 150 جىلدىعىنىڭ كەڭ كٶلەمدە اتاپ ٶتٸلۋٸنٸڭ ماڭىزدىلىعى دا وسىندا.
ازييانىڭ ٸرٸ ساۋدا ورتالىعىنا اينالعان كٶنە كٶكجاردا كەزٸندە جىلىنا ەكٸ رەت, جازدا 15 مامىردان 15 شٸلدەگە دەيٸن جەنە كٷزدە 15 قىركٷيەكتەن 15 قازانعا دەيٸن جەرمەڭكە ٶتكٸزٸلگەن. رەسەي ستاتيستيكالىق كوميتەتٸنٸڭ 1911 جىلعى دەرەكتەرٸ بويىنشا, كٶكجار جەرمەڭكەسٸنٸڭ ساۋدا اينالىمى 2 ملن 140 مىڭ سومعا جەتٸپ, ەڭ ٸرٸ 13 جەرمەڭكەنٸڭ اراسىندا 9-شى ورىن العان. مٸنە, تۇرعىزىلعانىنا بٸر جارىم عاسىر ٶتسە دە, كٷيدٸرٸلگەن ساپالى كٸرپٸشتەن ٶرٸلٸپ سالىنعان جەرمەڭكەنٸڭ ساۋدا قاتارلارى ەلٸ كٷنگە دەيٸن سىر بەرمەي تۇر. دەرەك كٶزدەرٸنەن بەلگٸلٸ بولعانىنداي, قازاق جەرٸندە ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ 150 جەرمەڭكە بولعان, بٸراق سونىڭ بٸر دە بٸرەۋٸنٸڭ ورنى وسى كٶكجار سيياقتى ساقتالماعانىن ايتادى ماماندار.
تاريحى تەرەڭ ٶڭٸر
كٶكجار جەرمەڭكەسٸنٸڭ 150 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ شارالارى اۋداندىق مەدەنيەت ٷيٸندە ٶتكەن «قازاقستاننىڭ ساۋدا تاريحىندا كٶكجار جەرمەڭكەسٸنٸڭ الاتىن ورنى, ساياسي-جاعراپييالىق جەنە ستراتەگييالىق ماڭىزى» اتتى عىلمي-تەجٸريبەلٸك كونفەرەنتسييامەن باستالدى. كونفەرەنتسييانى ويىل اۋدانىنىڭ ەكٸمٸ بۇلبۇل كٷزەمباەۆا قىسقاشا سٶز سٶيلەپ اشتى.
— قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ ٶزٸنٸڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا «تۋعان جەردٸڭ ەربٸر سايى مەن قىرقاسى, تاۋى مەن ٶزەنٸ تاريحتان سىر شەرتەدٸ. ەربٸر جەر اتاۋىنىڭ تٶركٸنٸ تۋرالى تالاي-تالاي اڭىزدار مەن ەڭگٸمەلەر بار. ەربٸر ٶلكەنٸڭ حالقىنا سۋىقتا پانا, ىستىقتا سايا بولعان, ەسٸمدەرٸ ەل ەسٸندە ساقتالعان بٸرتۋار پەرزەنتتەرٸ بار. وسىنىڭ بەرٸن جاس ۇرپاق بٸلٸپ ٶسۋگە تيٸس» — دەي كەلٸپ, «قازاقستانىڭ قاسيەتتٸ رۋحاني قۇندىلىقتارى» جەنە «قازاقستاننىڭ كيەلٸ جەرلەرٸنٸڭ گەوگرافيياسى» جوباسىن جاساۋ كەرەكتٸگٸن ەسكەرتكەن-دٸ. مٸنە, حٸح عاسىردىڭ ٶزٸندە التى الاشقا عانا ەمەس, ەلەمگە تانىمال بولعان كٶكجار جەرمەڭكەسٸنە بيىل 150 جىل تولىپ وتىر. وسىناۋ تورقالى تويدىڭ مازمۇندى اتالىپ ٶتٸلۋٸنە وبلىس ەكٸمٸ بەردٸبەك ساپارباەۆ ەرەكشە نازار اۋدارىپ, اۋقىمدى ٸس-شارالاردى قامتىعان جۇمىس جوسپارىنىڭ بەكٸتٸلگەنٸ دە كٷنٸ كەشە بولاتىن. بٷگٸن, مٸنە, ويىل ٶڭٸرٸندە وسى مەرەيتويعا باعىشتالعان دٷبٸرلٸ شارا باستالدى جەنە وسى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسييا ٷلكەن ٸستٸڭ تاريحي ٶزەگٸ بولماق. ۇلى جٸبەك جولى بويىندا ورنالاسقان كٶكجار جەرمەڭكەسٸنٸڭ تاريحى ەلٸ دە تەرەڭ زەرتتەۋدٸ, عىلىمي تۇرعىدان زەردەلەۋدٸ قاجەت ەتەدٸ. كٶكجار جەرمەڭكەسٸنٸڭ تاريحىنا قاتىستى رەسەي مۇراعاتتارىندا ساقتاۋلى قۇندى دەرەكتەرگە قول جەتكٸزٸپ, كٶكجار تۋرالى تىڭ عىلىمي ەڭبەكتەر جازۋ دا الداعى كٷننٸڭ ەنشٸسٸندەگٸ شارۋا. ويىلدىقتار دالا دانىشپاندارى ەجٸباي بي مەن التاي باتىر, اق ساۋىت كيگەن ارۋلارىمىز ەگٸز قىز بيكە مەن بايبيكە, قالماقتىڭ باتىرى قوڭدىنى بۇعالىقتاعان بوتاكٶز باتىر, اق تارىنىڭ اتاسى شىعاناق بەرسيەۆ, سىنىقشى سٷلەيمەن ەۋليە, بي پاديشاسى نۇرسۇلۋ تاپالوۆا, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, بەلگٸلٸ قوعام قايراتكەرٸ يشانباي قاراقۇلوۆ, دانقتى عالىم رابيعا سىزدىقوۆا سىندى ارداقتىلارىمىزدى زور ماقتانىش تۇتادى.
«كٶكجار-عالام, سەۋلەلٸ ويىل-عالام,
تاريحسىڭ ارحيۆتەردەن جويىلماعان…», — دەپ بەلگٸلٸ اقىن ەرتاي اشىقباەۆ تولعاعانداي, ويىل تاريحى جويىلمايدى دا, تٷگەسٸلمەيدٸ دە. قايتا جاڭا دەۋٸردٸڭ جارقىن پاراقتارىن اشىپ, جاڭعىرا بەرمەك. بۇل شارامىز ويىل ٶڭٸرٸنٸڭ تۋريستەر مەكەنٸنە اينالۋىنىڭ العاشقى شارتتارىنىڭ بٸرٸ, يگٸ ٸستٸڭ باستاۋى دەۋگە بولادى, — دەدٸ اۋدان باسشىسى ٶزٸنٸڭ بەتاشار سٶزٸندە.
كونفەرەنتسييادا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور نۇرتازا ابدوللاەۆ «XIX-XX عاسىرلارداعى قازاقستانداعى جەرمەڭكەلەر تاريحناماسىنىڭ زەرتتەلۋٸ» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاسادى. عالىم مەملەكەت باسشىسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ مەسەلەسٸنە زور ماڭىز بەرٸپ وتىرعانىن ايتا كەلٸپ, بۇعان دەيٸن 2004 جىلى «مەدەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا ەلٸمٸزدٸڭ اۋماعىنداعى تاريحي ەسكەرتكٸشتەردٸڭ جاڭعىرتىلعانىن, «حالىق تاريح تولقىنىندا» باعدارلاماسى ارقىلى ەلەمنٸڭ ەڭ بەدەلدٸ مۇراعاتتارىنان تٶل تاريحىمىزدى پىسىقتايتىن تىڭ دەرەكتەر جٷيەلٸ جينالعانىن اتاپ ٶتتٸ.
— بۇل ورايدا XIX عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا يمپەرييالىق بيلٸك قازاق دالاسىنداعى ۇلى جٸبەك جولى ارناسىندا قالىپتاسقان ساۋدا-ايىرباستىڭ جەتٸلۋٸنە, ەسٸرەسە, جەرمەڭكەلٸك ساۋدا قاتىناستارىنا كٶڭٸل بٶلدٸ. مۇنداي مەملەكەتتٸك شارا ايماقتىڭ جاعراپييالىق ورنى, تابيعي بايلىعىنىڭ مولدىعى ساۋدانى دامىتۋمەن قاتار, ٷندٸ, اۋعانستان, پارسى, قىتاي, تيبەت, قاشقار سيياقتى مەملەكەتتەرمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستار ورناتۋعا تيٸمدٸ بولعان, — دەگەن ول جەرمەڭكە مەسەلەسٸنٸڭ زەرتتەلۋ جايىنا توقتالدى. وعان ناقتى دەرەكتەر كەلتٸرٸپ, جەرمەڭكەلەر تاريحىنىڭ قانشالىقتى زەرتەلگەنٸن سارالاي باياندادى.ەسٸرەسە, كٶكجار, قاراقامىس جەرمەڭكەلەرٸنٸڭ زەرتتەلۋٸ باعىتىندا وي ٶربٸتتٸ. ول جەرمەڭكە تاريحىنىڭ كەيبٸر مەسەلەلەرٸ عانا اتالىپ, زەرتتەۋگە نەگٸز بولاتىن پروبلەما تولىق قامتىلماعانىن اتاپ ٶتتٸ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەدەنيەت قايراتكەرٸ ەركٸن قۇرمانبەكوۆ «ويىل جەرمەڭكەسٸ جەنە كٶكجاردىڭ كٶكجال سەرٸسٸ — قىزىل ەنشٸ» دەگەن تاقىرىپتى اشا كەلٸپ, اتاقتى قىزىل ەنشٸنٸڭ تالايلى تاعدىرى مەن ەنشٸلٸك ٶنەرٸن ەگٸز ٶرٸپ ەڭگٸمەلەدٸ. ەنشٸنٸڭ ەن مۇراسىن جيناۋ, ونى حالىققا جەتكٸزۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى قولعا الۋ قاجەتتٸگٸنە نازار اۋداردى. «تاريحتىڭ قۇم باسقان قۇپيياسى. تاريحي تٷيٸندەمە» دەگەن تاقىرىپتا بايانداعان ٶلكەتانۋشى جاقسىلىق بيساليەۆ ەلدٸ مەكەننٸڭ ويىل اتانۋى جايىندا تىڭ دەرەكتەر كەلتٸرٸپ, «وي ەلٸ» دەگەن اتاۋدىڭ عاسىرلار ٶتە ويىل اتانۋى مٷمكٸن دەگەن تۇجىرىم جاسادى. كٶكجار جەرمەڭكەسٸنٸڭ تاريحىنا قاتىستى ويلارىن ورتاعا سالدى. كٶكجار اتانۋىنا قاتىستى ٶز بولجامىن نەگٸزدەي تٷسٸندٸردٸ. بۇل, ەرينە, تەرەڭٸرەك زەرتتەۋدٸ قاجەت ەتەتٸن قۇندى تۇجىرىمدار. ٶلكەتانۋشى سونداي-اق, جەرمەڭكەنٸڭ قالاي كٶكجار اتالعانىنا قاتىستى دا ٶز ويلارىن ورتاعا سالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, اقتٶبە مەن ورىنبوردان كەلەتٸن جولدا قاڭقاي قىراتىنان قاراعاندا قالاشىقتىڭ وڭ جاعىندا 3-4 شاقىرىمعا سوزىلاتىن جالاڭاش جاردىڭ جازدىڭ ىستىق ايلارىندا ساعىم كٶتەرٸپ, كٶك جاسىل ٶسٸمدٸكتەر ٶرمەلەي ٶسكەندٸكتەن ەكٸ ەسە بيٸكتەپ, جاردى ەسەم تٷسكە بٶلەيتٸنٸن, وسى كٶرٸنٸسكە وراي جەرگٸلٸكتٸ قازاقتار كٶكجار دەپ اتاعانىن العا تارتادى. جاقسىلىق بيساليەۆ كٶتەرگەن ويىل اتاۋىنا, كٶكجار جەرمەڭكەسٸنە قاتىستى مەسەلەلەر نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق.
س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ اعا وقىتۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى نۇرگٷل دەمەۋوۆا كٶكجار جەرمەڭكەسٸنٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق, مەدەني دامۋ تاريحى حاقىندا ەڭگٸمەلەي كەلٸپ, تۇجىرىمدارىن مۇراعاتتىق دەرەكتەرمەن دەيەكتەدٸ.
كونفەرەنتسييادا سٶز العان وبلىستىق تٸلدەردٸ دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى گٷلايىم تٶلەباەۆا, ويىل اۋدانىنىڭ قۇرمەتتٸ ازاماتى ەنۋار بەكمۇحامبەتوۆ, ەڭبەك ارداگەرٸ ارىستان ايماعامبەتوۆ جينالعانداردى مەرەكەمەن قۇتتىقتادى. كونفەرەنتسييا سوڭىندا شارانى ٶز دەرەجەسٸندە ٶتكٸزۋگە اتسالىسقان عالىمدار مەن ٶلكەتانۋشىلارعا شاپان جابىلىپ, كامزول كيگٸزٸلدٸ.
وسى شارا بارىسىندا اۋدان ەكٸمٸ بۇلبۇل كٷزەمباەۆا ويىل ٶڭٸرٸنٸڭ تٷلەگٸ, قالامگەر سىرىم باقتىگەرەەۆكە «ويىل اۋدانىنىڭ قۇرمەتتٸ ازاماتى» اتاعى بەرٸلگەنٸن جەتكٸزٸپ, كۋەلٸگٸن تاپسىردى. ال, كەزٸندە اۋدان تٸزگٸنٸن ۇستاعان ەڭبەك ارداگەرٸ عازيز زايمولداۇلىنىڭ استانالىق قوناققا ويىلدىقتار اتىنان ات مٸنگٸزۋٸ دە جاراسىمدى بولدى.
الاشتان ەن وزدىرعان ەنشٸ مۇحيت
تٷستەن كەيٸن مەرەكەگە قاتىسۋشىلار جازۋشى تابىل قۇليياستىڭ «مۇحيت» قويىلىمىن تاماشالادى. ونى رەجيسسەر مەيرام حابيبۋللين قويعان. قويىلىمدى دايىنداۋدىڭ باسى-قاسىندا جٷرگەن ت.احتانوۆ اتىنداعى وبلىستىق دراما تەاترىنىڭ اكتەرٸ قادٸر قۇتتىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, سپەكتاكل 15-20 كٷننٸڭ شاماسىندا دايىندالعان. ەنشٸ مۇحيت مەرالىۇلىنىڭ بەينەسٸن وسى تەاتردىڭ اكتەرٸ ابزال قۇدايبەرگەنوۆ, ونىڭ بٸتٸسپەس جاۋى, وجار اقشولاق بيدٸ قادٸر قۇتتىباەۆتىڭ ٶزٸ سومدادى. قويىلىم مۇحيت مەرالىۇلىنىڭ ٶمٸرٸنەن بٸر ٷزٸك قانا سىر شەرتكەنٸمەن, ەنشٸنٸڭ كەزٸندە التى قىردان اسىرىپ سالعان ەندەرٸمەن ەدٸپتەلٸپ, كٶرەرمەندٸ جالىقتىرمادى. بۇل دا كٶكجار جەرمەڭكەسٸ تاريحىنىڭ بٸر سەتٸ رەتٸندە كٶرەرمەن كٶڭٸلٸن قوزعاعانى شىندىق.
قىزدىرىپ جىردىڭ كٶرٸگٸن …
كەشكٸلٸك مەرەكەلٸك سالتانات اياسىندا ويىل اگرارلىق كوللەدجٸ الاڭىندا ورناتىلعان ساحنادا دەستٷرلٸ ەنشٸلەردٸڭ, جىرشى-جىراۋلاردىڭ «جان سەرٸگٸم — دومبىرا» اتتى بايقاۋى ٶتكٸزٸلدٸ. بايقاۋعا باتىس قازاقستان, ماڭعىستاۋ, قىزىلوردا وبلىستارىنان جەنە اۋدانداردان كەلگەن 13 ٶنەرپاز قاتىستى. ع.جۇبانوۆا اتىنداعى وبلىستىق فيلارمونييا ۇيىمداستىرعان بۇل بايقاۋ كٶكجار جەرمەڭكەسٸنٸڭ 150 جىلدىعىنا, باتىر بابامىز ەسەت كٶكٸۇلىنىڭ 350 جىلدىعىنا ارنالدى. بايقاۋدىڭ ماقساتى — «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن جٷزەگە اسىرۋ, دەستٷرلٸ ەن ٶنەرٸن ناسيحاتتاۋ, حالقىمىزدىڭ مەدەني مۇرالارىن ساقتاۋعا كٶڭٸل اۋدارۋ, جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىندا وتانشىلدىق قاسيەتتٸ قالىپتاستىرۋ. بايقاۋدىڭ شارتى بويىنشا قاتىسۋشىلار اقتٶبە ٶڭٸرٸنٸڭ اقىن-جىراۋلارى ەبۋبەكٸر كەردەرٸ, اقتان كەرەيۇلى, شەرنيياز, قىزىل تۇردالىۇلى, باتاقتىڭ سارىسى, مولداباي, نۇرپەيٸس بايعانين شىعارمالارىن جەنە تاريحي جىر-داستانداردان ٷزٸندٸلەر ورىنداۋى تيٸس بولاتىن.
العاشقى بولىپ ساحنا تٶرٸنە كٶتەرٸلگەن ورالدىق ەنشٸ اقمارال كەمەلحانوۆا ەبۋبەكٸردٸڭ تەرمەسٸن تٶگٸلتتٸ, قوبىلاندى باتىر جىرىنان ٷزٸندٸ ورىندادى. بۇل دەستٷردٸ قىزىلوردالىق ەدٸلحان قۋانباەۆ جالعاستىردى. الما كەزەك ساحناعا كٶتەرٸلگەن دەستٷرلٸ ەنشٸلەر كٶمەيٸنەن تٶگٸلگەن ەسەم ەۋەن, اسىل سٶزدەر تىڭدارماندار كٶڭٸلٸن بٸر جەلپٸنتٸپ تاستادى. ويىلدىق جاس ٶنەرپاز تەڭەل وماروۆتىڭ ورىنداۋىنداعى مولدابايدىڭ ەنٸ ونىڭ داۋىس بيٸكتٸگٸ مەن ورىنداۋشىلىق شەبەرلٸگٸن كٶرسەتتٸ. اقتٶبەلٸك ٶمٸرحان جەتەسوۆتٸڭ نارقىز جىرىن الدىڭعى ورىنداۋشى كەلگەن تۇستان ٸلٸپ الىپ كەتۋٸ جۇرتشىلىقتى تەنتٸ ەتتٸ. ۇلتتىق كيٸم كيٸپ, ٷكٸلٸ دومبىرا ۇستاعان دەستٷرلٸ ەنشٸلەردٸڭ قاي-قايسىسى دا ەن مەن جىردىڭ مەنٸ مەن ماقامىن كەلٸستٸرٸپ-اق ورىندادى. كٶرەرمەن كٶڭٸلٸن ەنمەن ەلديلەپ, جىرمەن جادىراتتى.
بايقاۋ قورىتىندىسىندا قازىلار القاسىنىڭ شەشٸمٸمەن بەلگٸلەنگەن ٷش ٷشٸنشٸ ورىندى اقتٶبەلٸكتەر نۇرلان ەبدٸبەكوۆ, مەنشٷك مۇحانوۆا مەن ورالدىق اقمارال كەمەلحانوۆا يەلەنٸپ, ەرقايسىسىنا 100 مىڭ تەڭگە اقشالاي سىيلىق تاپسىرىلدى. ەكٸ ەكٸنشٸ ورىندى جەنە 150 مىڭ تەڭگە سىيلىقتى قىزىلوردالىق قۋانحان قۋانباەۆ پەن اقتٶبەلٸك ٶمٸرحان جەتەسوۆ قانجىعالارىنا بايلادى. بٸرٸنشٸ ورىنداردى اقتٶبەلٸك ەدٸلەت كٷزەمباەۆ پەن قىزىلوردالىق شولپان بەيٸمبەتوۆا بٶلٸسٸپ, ەرقايسىسى 200 مىڭ تەڭگە اقشالاي سىيلىققا يە بولدى. بايقاۋدىڭ باس جٷلدەسٸن ماڭعىستاۋ وبلىسى بەينەۋ اۋدانىنان كەلگەن ەنشٸ-جىراۋ سەرسەنباي راحمانبەرديەۆ جەڭٸپ الدى. وعان 500 مىڭ تەڭگە اقشالاي سىيلىق ۇسىنىلدى.
كەزٸندە اتاعى الىسقا كەتٸپ, كٶكجار جەرمەڭكەسٸن دۋ-دۋمانعا بٶلەگەن مۇحيت, قىزىل, مولداباي, سارى باتاقۇلى سىندى سال-سەرٸ, ەنشٸلەر, دەۋلەسكەر كٷيشٸلەر ۇزاق, قۇرمانعازى, دەۋلەتكەرەي, قازانعاپ, سەۋلەباي, اقىن-جىراۋلار نۇرپەيٸس بايعانين, قاشاعان, نۇرىم, قالنيياز, مۇرات, بەكبەرگەننٸڭ ٶنەرٸ قايتا تٷلەگەندەي ەسەرگە بٶلەدٸ. قازىلار القاسىنىڭ تٶرايىمى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ, دەستٷرلٸ ەن ٶنەرٸن ناسيحاتتاۋشى سەۋلە جانپەيٸسوۆا ايتقانداي, مۇنىڭ ٶزٸ «مىڭ ٶلٸپ, مىڭ تٸرٸلگەن» قازاقتىڭ ۇلتتىق بوياۋى قانىق دەستٷرلٸ ەن ٶنەرٸنٸڭ التىن تٸنٸنٸڭ جٸڭٸشكەرٸپ بارىپ ٷزٸلمەي, ساباقتاستىقتىڭ سارا جولىنا تٷسكەندٸگٸن كٶرسەتسە كەرەك.
ساۋدا قىزعان سٶرەلەر
كوللەدج الاڭىنا كٸرەبەرٸستٸڭ ەكٸ جاعىنداعى جايما ٷستەلدەردەگٸ قولٶنەر بۇيىمدارى كٶز اربايدى. وسى اراعا اۋىل كٶشٸپ كەلگەندەي. قوي قىرقىپ, جٷن تٷتٸلٸپ, كيٸز باستىرىلاتىن جٷن سابالىپ جاتسا, قالايشا تاڭعالماسقا. ال قولٶنەر بۇيىمدارىنىڭ كٶرمەسٸندە حالقىمىزدىڭ ٸسمەرلٸك, ۇستالىق جەنە زەرگەرلٸك ٶنەرٸ قانشالىقتى دەڭگەيدە دامىعانىن اڭعارۋ دا قيىن ەمەس.تەرٸدەن جاسالعان ات ەبزەلدەرٸ, مەس, كٷبٸ سيياقتى زاتتارى دا كٶزگە ىستىق كٶرٸنەدٸ. ساقينا, بٸلەزٸك سىندى زەرگەرلٸك بۇيىمدار, قۇراق كٶرپە, قورجىن, تٶسەك جەنە جامىلعى كٶرپەلەردەن تۇراتىن قىز جاساۋى دا وسىندا.
— مەن قاراوي اۋىلىندا تٸگٸنشٸلٸكپەن اينالىسامىن. قىز جاساۋىن جاسايمىن. مەنٸڭ تٸككەن كٶرپەلەرٸمە, باسقا دا بۇيىمدارىما سۇرانىس بار, — دەيدٸ جەكە كەسٸپكەر زەۋرەش تٶرەمۇراتوۆا.
ال, ساۋدا قاتارلارىنداعى دٷڭگٸرشەكتەردە اۋىل شارۋاشىلىعى جەرمەڭكەسٸ قىزا تٷسكەن. ساربيە اۋىلدىق وكرۋگٸندەگٸ «راحىم» شارۋا قوجالىعى بۇرىن تٶرت تٷلٸك ٶسٸرۋمەن اينالىساتىن-دى. ەندٸ كەسٸپكەرلٸكتٸڭ اۋقىمىن كەڭەيتە تٷسٸپتٸ. 2015 جىلدان بەرٸ ناۋبايحانا اشىپ, نان-بٶلكە بۇيىمدارىن, تورتتاردى پٸسٸرەدٸ ەكەن. قوجالىق باسشىسى ەدٸل راحىموۆ بۇل شارۋامەن جولداسى ينديرا ورازعاليەۆا اينالىساتىنىن, بۇل جولى جەرمەڭكەگە تٷرلٸ تورتتار پٸسٸرٸپ ەكەلگەنٸن, باعاسى اناعۇرلىم ارزان ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.
سٶرەلەردە تارى-تالقان, ٸرٸمشٸك-قۇرت, قايماق-ماي, سٷت-ايران, ەت ٶنٸمدەرٸ سامساپ تۇر. قالادان كەلگەندەر بال, شۇجىق ٶنٸمدەرٸن ۇسىنۋدا. وسى جولى حالىققا 2 توننا ٸرٸ قارا, 1 توننا قوي, 500 كەلٸ جىلقى ەتٸ, 500 كەلٸ بالىق, 20 كەلٸ بال, 500 كەلٸ تارى-تالقان, 1,5 مىڭ ليتر شۇبات-قىمىز, جەنە باسقا ازىق-تٷلٸك ارزان باعامەن ساتىلدى.
كٶنەدەن جەتكەن كٶش-كەرۋەن
ويىل اگرارلىق كوللەدجٸنٸڭ الاڭىنا ورناتىلعان ساحنا ماڭىندا ينە شانشار جەر جوق دەسە دە بولعانداي. ولار كٶكجار جەرمەڭكەسٸنٸڭ 150 جىلدىعى مەرەكەسٸنٸڭ سالتاناتتى اشىلۋىنا جينالعاندار. تويدى قىزىقتاۋعا جينالعان جۇرتشىلىقتىڭ الدىنان كٶنە كٶكجاردىڭ كٶرٸنٸستەرٸ قىلاڭ بەردٸ. «ۇلى جٸبەك جولىنىڭ بويىندا, كٶكجاردىڭ شالعىن ويىندا, قاسيەتتٸ ويىل بويىندا جەرمەڭكە باستالدى» دەپ شاقىرعان جارشىلاردىڭ ٸزٸنشە قىدىر اتا الاڭعا كٶتەرٸلدٸ. جات جۇرتتىق ساۋداگەرلەردەن باستاپ, جەرمەڭكەنٸڭ سالتاناتى بولعان كٶش-كەرۋەن كەلەدٸ. تاريحتىڭ قويناۋىندا قالعان جەرمەڭكە ٶمٸرٸ ەلەستەيدٸ. ات جەككەن اربالى, تەڭ ارتقان تٷيەلٸ كەرۋەن, سال-سەرٸلەردٸڭ, شەتەل جيھانگەرلەرٸنٸڭ بەينەلەرٸ جۇرتشىلىقتى ريزا ەتتٸ. تەاترلاندىرىلعان كٶرٸنٸسكە 300-دەن استام ٶنەرپاز قاتىسىپ, اعىلشىن, تاتار, ٶزبەك, يران, پارسى, ورىس جەنە تسىگان حالىقتارىنىڭ ساۋداگەرلەرٸن سومداپ, دۋماندى مەرەكەنٸڭ سەنٸن كەلتٸرٸپ, سالتاناتىن ارتتىردى. جينالعان جۇرتشىلىقتى ش.بەرسيەۆ ٶمٸرٸنەن كٶرسەتٸلگەن كٶرٸنٸس تە باۋراپ الدى. ال قىزدارمەن سٶز جارىستىرعان تازشا بالانىڭ قىلىعى تويشى قاۋىمدى كٷلكٸگە كٶمدٸ. كٶش-كەرۋەن كٶرٸنٸستەرٸ كەزٸندەگٸ كٶكجار جەرمەڭكەسٸنٸڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸ وسىلاي بولعان-اۋ دەگەن ويعا جەتەلەدٸ.
مەرەكەلٸك شارانىڭ سالتاناتتى اشىلۋىندا وبلىس ەكٸمٸ بەردٸبەك ساپارباەۆ جۇرتشىلىققا قۇتتىقتاۋ سٶز ارنادى.
— تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ارقاسىندا جوعالعانىمىز تابىلىپ, ٶشكەنٸمٸز جاندى. ەلباسىنىڭ ٸشكٸ- سىرتقى ساياساتتاعى ۇلاعاتتى ۇستانىمىنىڭ نەتيجەسٸندە قول جەتكەن جەتٸستٸكتەرٸمٸز جەتكٸلٸكتٸ. ەندٸ دامىعان 30 ەلدٸڭ قاتارىنان كٶرٸنۋگە باعىت ۇستالۋدا. بٸزدٸڭ العا قويعان ماقساتىمىز — رۋحاني دامۋىمىزدى ەكونوميكالىق جەنە ساياسي سالالاردا جەتكەن جەتٸستٸكتەرٸمٸزدٸڭ دەڭگەيٸنە كٶتەرۋ بولىپ تابىلادى. بۇل باعىتتا ناقتى باعدارلامالار جٷزەگە اسىرىلۋدا. مٸنە, بٷگٸنگٸ كٶكجار جەرمەڭكەسٸنٸڭ 150 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ دە وسىنداي ماقساتتا ۇيىمداستىرىلىپ وتىر. تاريحسىز بولاشاق جوق. سوندىقتان جاس ۇرپاقتىڭ بويىندا پاتريوتيزم قاسيەتٸن, وتانشىلدىق سەزٸمدٸ قالىپتاستىرۋ ٷشٸن مۇنداي شارالاردىڭ بەرەرٸ مول, — دەدٸ وبلىس باسشىسى.
ول اۋداننىڭ ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك دامۋىنا ٷلەس قوسىپ جٷرگەن «ويىل-نان» ناۋبايحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ گ.ەلٸپكە, «نوبەل» جشس قۇرىلتايشىسى ن.جۇماعاليەۆكە,«انۆار» جشس باس ديرەكتورى ت.سالفيكوۆقا, «قابيەۆ ي ك» جشس ديرەكتورى ا.قابيەۆقا, ەڭبەك ارداگەرٸ عازيز زايمولداۇلىنا العىس حات پەن ەستەلٸك سىيلىقتار تاپسىردى.
ماراپاتتالعاندار اتىنان سٶز العان ەڭبەك ارداگەرٸ عازيز زايمولداۇلى وسىنداي ٷلكەن شارا ٶتكٸزۋگە وبلىس ەكٸمٸ بەردٸبەك ساپارباەۆتىڭ قولداۋ كٶرسەتكەنٸ ٷشٸن ريزاشىلىعىن بٸلدٸردٸ.
— سٸزدٸڭ اۋدانداعى يگٸلٸكتٸ ٸستەردٸڭ جٷزەگە اسۋىنا ۇدايى قولداۋ كٶرسەتەتٸنٸڭٸزدٸ كٶرٸپ جٷرمٸز. ٶتكەن جىلى ويىلعا گاز كەلدٸ. بيىل جاڭا وقۋ جىلى قارساڭىندا ٶڭٸردە پايدالانۋعا بەرٸلگەن 8 مەكتەپتٸڭ ەكەۋٸنٸڭ بٸزدٸڭ اۋداندا اشىلۋى دا سٸزدٸڭ ارقاڭىز — دەي كەلٸپ ول اقتٶبەمەن ەكٸ اراداعى قاتتى جامىلعىلى جولدىڭ جٶندەلۋٸن, اۋىلداعى التى كٶشەنٸڭ اسفالتتالىپ, 21 تۇرعىن ٷيدٸڭ پايدالانۋعا بەرٸلۋٸن دە وبلىس باسشىسىنىڭ ٸسكەرلٸگٸمەن ساباقتاستىردى.
التى وتباسىعا سۋ جاڭا تۇرعىن ٷي كٸلتٸ تابىستالدى.
ەتنواۋىل ايشىقتارى
ويىلدىڭ جاعاسىنداعى ەتنواۋىلدا 25 كيٸز ٷي تٸگٸلدٸ. مۇندا مەرەكەنٸڭ العاشقى كٷنٸ كەشكٸسٸن «التىباقان جانىندا», «اقسٷيەك» باعدارلامالارى ۇسىنىلىپ, اتا- بابالارىمىزدىڭ ٶمٸر سالتى قايتا جاڭعىرعانداي بولدى. ەكٸنشٸ كٷنٸ ەتنواۋىل اتشابارىندا ات سپورتىنان جارىس ۇيىمداستىرىلىپ, بوز كٸلەمدە بالۋاندار بەلدەستٸ. توق بەيگەدە اقتٶبەلٸك جۇماش ٸزباساروۆتىڭ اتى بٸرٸنشٸ كەلٸپ, بەيگەسٸنە جىلقى يەلەندٸ. اۋدارىسپاق پەن تەڭگە ٸلۋدەن ويىلدىق قۋانىش تٶلەگەنوۆكە شاق كەلەر جان تابىلمادى. ال دەلەبەسٸ قىزعان كٶپشٸلٸك اسىعا كٷتكەن الامان بەيگەگە 14 سەيگٷلٸك قوسىلدى. 20 شاقىرىمعا شاپقان تۇلپارلار اراسىنان ماڭعىستاۋ وبلىسىنان كەلگەن سٷيٸندٸك ٶسكٸنباەۆتىڭ جٷيرٸگٸ كٶمبەدەن بٸرٸنشٸ ٶتٸپ, اتان تٷيەنٸ ولجالادى. سەيگٷلٸگٸ ەكٸنشٸ كەلگەن اقتٶبەلٸك جۇماش ٸزباساروۆقا جىلقى, ال كٶمبەدەن ٷشٸنشٸ ٶتكەن جٷيرٸكتٸڭ يەسٸ قوبدالىق ەرلان يباشەۆقا ٸرٸ قارا بۇيىردى. بوز كٸلەمدەگٸ بەلدەسۋدە اقتٶبەلٸك شىڭعىس شوقپىتوۆ قارسىلاستارىن قاقىراتا جەڭٸپ, باس بەيگەنٸ يەلەندٸ.
… ويىل ٶڭٸرٸنٸڭ ەر تٶبەسٸندە تاريحتىڭ تاعىلىمدى ٸزٸ قالعان. كٶپ تاريحتى استىنا بٷگٸپ جاتقان بارقىن قۇمى, مەۋلٸمبەردٸ قالاسى, اعاشتىڭ سان تٷرٸ سىڭسىعان ويىل ورمانى — ايماقتىڭ اجارى, كٶنە كٶكجاردىڭ بٷگٸنگە جەتكەن جەدٸگەرلەرٸ — ٶتكەن ۋاقىتتىڭ بەلگٸلەرٸ. وسىنىڭ بارلىعى الداعى ۋاقىتتا ٶڭٸردە تۋريزمدٸ دامىتۋعا العىشارت جاسايدى دەپ كٷتٸلۋدە. ال كٶنە كٶكجاردىڭ 150 جىلدىعىن اتاپ ٶتۋ ارقىلى ونى كەلەشەك ۇرپاقتىڭ جادىندا جاڭعىرتۋ وسى ٷلكەن جولدىڭ باستاۋى بولارىنا سەنٸم مول.
قوناقتار لەبٸزٸ
ماقسات مۇقانوۆ, اتىراۋ وبلىسى قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ ەكٸم:
— بٸزدٸڭ ەكٸ اۋدان ويىل ٶزەنٸن تەل ەمٸپ جاتىر. سوندىقتان كٶپ نەرسەلەرٸمٸز ورتاق. مەرەكەگە اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن, قولٶنەر بۇيىمدارىن ەكەلدٸك. ال, اتان جٸلٸك جٸگٸتتەرٸمٸز بوز كٸلەمگە شىعۋعا دايىن تۇردى. مەرەكەنٸ ۇيىمداستىرىلۋىنا ريزاشىلىعىمىزدى بٸلدٸرەمٸن.
سەۋلە جانپەيٸسوۆا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ:
— ويىلدا ٶتەتٸن كٶكجار جەرمەڭكەسٸنٸڭ 150 جىلدىعى مەرەكەسٸ اياسىندا جىرشى-جىراۋلاردىڭ بايقاۋى ٶتەدٸ دەگەندە تٶبەم كٶككە جەتكەندەي بولدى. سەبەبٸ, سوڭعى كەزدەرٸ داڭعازاسى كٶپ ەسترادا العا وزىپ, دەستٷرلٸ ەن ٶنەرٸ جىرشىلىق پەن جىراۋلىق كەنجەلەپ قالىپ ەدٸ. جىرشى-جىراۋلاردىڭ بايقاۋى بٸرٸنشٸ ٶتكٸزٸلٸپ وتىر. بۇل رۋحاني جاڭعىرۋ ۇستانىمىنىڭ دەلەلٸ بولسا كەرەك. بۇل جولى 13 ٶنەرپاز باق سىنادى, بولاشاقتا ولاردىڭ قاتارى كٶبەيە تٷسەتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸن.
ساتىپالدى سەۋٸرباەۆ
