قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ — ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا وتان تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى قولعا الىنباعان جاڭا باعدارلامالار مەن جوبالاردى اتقارۋدى ۇسىندى. ەرينە, ونىڭ ٸشٸندە تاريحي-مەدەني مۇرامىزدى ساقتاۋ مەن زەردەلەۋ باعىتىندا «تۋعان جەر» باعدارلاماسى مەن «قازاقستاننىڭ كيەلٸ جەرلەرٸنٸڭ گەوگرافيياسى» جوباسى بٸز ٷشٸن ەرەكشە.
جاسىراتىنى جوق, اتىراۋ وبلىسىنداعى كيەلٸ جەرلەردٸ انىقتاۋ ماقساتىندا وسى كەزەڭگە دەيٸن ارنايى زەرتتەۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلمەدٸ. دەگەنمەن, وبلىس تۇرعىندارىنىڭ 90 پايىزىنان استامىن جەرگٸلٸكتٸ قازاقتار قۇرايتىنىن ەسكەرسەك, حالقىمىز ەۋ باستان كيەلٸ نەمەسە قاسيەتتٸ ورىنداردىڭ قاي جەردە بولعانىن ەستەن شىعارعان ەمەس. تٸپتٸ, كٷنٸ كەشە عانا تاريح ساحناسىنان ٶتكەن كەڭەستٸك كەزەڭدە سالت-دەستٷردٸڭ بەرٸ «كٶنەنٸ كٶكسەۋ» دەپ شەكتەلگەن, شەتتەتٸلگەن زاماندا دا حالقىمىز ەۋليەلٸ جەرلەرگە بارىپ, تاعزىم ەتۋٸن توقتاتپادى. وسى تۇستا ەسكەرە كەتەر بٸر جايت, كٶشپەلٸ قازاقتاردىڭ تٷسٸنٸگٸندەگٸ باستى كيەلٸ جەر – اتا-بابا قابٸرٸ نەمەسە زيراتى بولىپ سانالدى.
قازان تٶڭكەرٸسٸنە دەيٸنگٸ كەزەڭدە قابٸردٸڭ باسى اس بەرۋ مەن زييارات ەتەتٸن جەنە ٶزگە دە دٸني-عۇرىپتىق رەسٸمدەر مەن جورالعىلار جٷرگٸزٸلەتٸن ورىن بولدى. سولاردىڭ قاتارىندا قازاق قوعامىنداعى قۇقىقتىق قاعيدانىڭ بٸرٸ انت بەرۋ جورالعىسى جٷرگٸزٸلدٸ. حالىق اۋزىنداعى دەرەكتەردە وسى رەسٸمگە بايلانىستى «قابٸر تاسىن تٶبەمە تٸك كٶتەرٸپ تۇرىپ سەرت بەرۋگە بارمىن» دەپ كەلتٸرٸلەدٸ جەنە بۇل جاي ايتىلا سالعان سٶز ەمەس, ناقتى جٷزەگە اسقان. انتتاسۋعا جينالعاندار قابٸردەن الىنعان تاستى تٶبەلەرٸنە قويىپ, انت ەتٸپ, مولانى اينالعان.
ەۋليە دەپ زامانىندا ەرەكشە دٸندارلىعىمەن, كٶرٸپكەلدٸگٸمەن, ەمشٸلٸگٸمەن كٶزگە تٷسكەن ادامدى جەنە ونىڭ بەيٸتٸن ايتتى. ٶلكەمٸزدە مۇنداي ەۋليەنٸڭ اتاۋىنا «اتا» تەرمينٸن قوسىپ ايتۋ ٷردٸسٸ ساقتالعان. مىسالى, وڭاي اتا, بايباقتى اتا… مۇنداي جەرگە اۋىرعان ادامدار شيپا ٸزدەپ بارسا, بالا بولماعاندار بالالى بولۋدى تٸلەپ تٷنەگەن. ەرينە, بۇل جاعدايلاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ەرتەرەكتە بولدى دەپ ايتقانىمىزبەن, جەرگٸلٸكتٸ حالىق تاراپىنان ەۋليەگە بارۋ, وعان سيىنۋ جەنە ونىڭ جانىنا تٷنەۋ ٷردٸسٸ بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن جالعاسۋدا. بۇل – قازاقتاردىڭ ەلٸمساقتان بەرٸ ساقتالىپ كەلە جاتقان ەدەت-عۇرپىنىڭ بٸرٸ.
وسىعان وراي, اتىراۋ جەرٸ ەجەلدەن كيەلٸ, ياعني, ەۋليەلٸ ورىندارعا تولى مەكەننٸڭ بٸرٸ ەكەندٸگٸن ايتقان جٶن. مۇنى حالىق جادىندا ساقتالعان اڭىز-ەڭگٸمەلەرمەن قاتار, تاريحي دەرەكتەردٸڭ ٶزٸ دەلەلدەي تٷسەدٸ. سوڭعىلارى XVIII عاسىردان باستاپ حاتقا ەنگەن. مەسەلەن, 1732 جىلى استراحاننان حيۋاعا تىڭشىلىق كەرۋەنمەن اتتانعان پاتشالىق رەسەيدٸڭ وفيتسەرٸ ي.گەربەر ۇشقان اتا قورىمىنىڭ ورتاسىنداعى ەۋليەنٸڭ قابٸرٸنە كەرۋەندە بولعان مۇسىلماندار تابىنىپ, اقشا تاستاپ, تٷندە شىراق جاعاتىنىن اتاپ ٶتەدٸ.
سول سيياقتى, 1769 جىلى اتىراۋ جەرٸنە زەرتتەۋ ەكسپەديتسيياسىمەن كەلگەن پ.س.پاللاس گۋرەۆ قالاسىنان باتىسقا قاراي ەكٸ شاقىرىمداي قاشىقتىقتاعى ەۋليە جاتقان گيپستٸ تٶبەنٸ قازاقتار قاسيەتتٸ جەر ساناپ, قايتىس بولعان ادامدارىن ەكەلٸپ جەرلەيتٸندٸگٸن جازادى. بۇل جەر شامامەن قازٸرگٸ نوعاي مولا قورىمىنا سەيكەس كەلەدٸ.
سونىمەن قاتار, اتىراۋ جەرٸندەگٸ ەرتەدەن تانىمال تاريحي جەنە كيەلٸ جەردٸڭ بٸرٸ – سارايشىق قالاشىعى. XVIII عاسىردىڭ ورتاسىندا پ.رىچكوۆ سارايشىق قالاشىعىندا «اتاقتى ادامداردىڭ» قابٸرٸ بولدى دەسە, 1824 جىلى ا.لەۆشين قازاقتاردىڭ قۇربان شالىپ, ەۋليە تۇتاتىن مولاسى ەسكٸ بەكٸنٸستە, ياعني, قالاشىق ورنالاسقان جەردە دەپ سيپاتتادى. 1861 جىلى سارايشىققا زەرتتەۋ جۇمىسىن جٷرگٸزگەن توپوگراف ا.الەكسەەۆ جوعارىدا ا.لەۆشين كٶرسەتكەن قازاقتار ەۋليە تۇتاتىن جەردٸڭ «حان مولاسى» اتالاتىنىن جەنە ول جەردٸ بٶكەي ورداسىنىڭ سوڭعى حانى جەڭگٸر تاتار ساۋداگەرلەرٸنە اعاش شارباقپەن قورشاتقاندىعىن مەلٸمدەيدٸ. سونىمەن قاتار, ا.الەكسەەۆ سارايشىق قالاشىعىنىڭ ماڭىندا قازاقتار مەن تاتارلار ەۋليە تۇتاتىن تاعى ەكٸ زيرات بار ەكەنٸن اتاپ ٶتەدٸ.
حٸح عاسىردىڭ ٸٸ جارتىسىنان باستاپ, كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ سولتٷستٸك-شىعىس جاعالاۋىنداعى ايماقتى كارتاعا تٷسٸرۋ ماقساتىمەن كەلگەن توپوگراف الەكسەەۆ – 2 جازبالارىندا اتىراۋ جەرٸندەگٸ كيەلٸ ورىنداردىڭ بٸرٸ اقمەشٸت پەن قۇلشان اتا مەشٸتتەرٸنٸڭ سيپاتتاماسىمەن قوسا, ولاردىڭ قولمەن سالىنعان سۋرەتتەرٸ دە بەرٸلدٸ.
1874 جىلى اتىراۋ جەرٸنە مۇناي ٸزدەپ كەلگەن د.كيرپيچنيكوۆ قاراشٷڭگٸلدەگٸ كٶلدٸڭ ورتاسىنداعى گيپستٸ تٶبەنٸ قازاقتار مولانىڭ ٷستٸنە تٶسەۋ ٷشٸن قولداناتىندىعىن جەنە بۇل جەردٸڭ ەۋليە سانالاتىندىعىنا وراي كٶپتەگەن مازارلار بوي كٶتەرگەندٸگٸن جازدى.
ٶلكەمٸزدەگٸ كيەلٸ جەرلەرگە قاتىستى دەرەكتەر جوعارىدا جازىلعان تاريحي مەلٸمەتتەرمەن عانا شەكتەلمەيدٸ, ونىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ كٶشپەلٸ قازاقتاردىڭ اتادان بالاعا بەرٸلٸپ وتىراتىن اڭىز ەڭگٸمەلەرٸندە ساقتالعان. سونىڭ نەتيجەسٸندە بٸزگە جىلىوي ٶڭٸرٸندەگٸ اقمەشٸت قورىمىنداعى بەكەت اتا مەن قۇلشان اتا جەراستى مەشٸتٸنٸڭ كيەلٸلٸگٸ, ۇشقان اتا مەن قاراشٷڭگٸل قورىمدارىنداعى, سونداي-اق, ماقاتتاعى وڭاي, بايباقتى اتا, قىزىلقوعاداعى مەتەن قوجا مەن سۇلتانۋەيٸس اتالاردىڭ ەۋليەلٸگٸ جٶنٸندە مەلٸمەتتەر جەتتٸ.
سول سەبەپتٸ ٶلكەمٸزدەگٸ كيەلٸ جەر سانالاتىن ەۋليەلەردٸڭ بەيٸتٸن نەمەسە ٶزگە دە تاريحي وقيعاعا بايلانىستى جەرلەردٸ جەنە وعان قاتىستى دەرەكتەردٸ جەرگٸلٸكتٸ حالىقتان جاقسى, ارتىق بٸلەتٸن ادام بولمايدى. اتىراۋ وبلىسى تاريحي-مەدەني مۇرانى قورعاۋ, قالپىنا كەلتٸرۋ جەنە پايدالانۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك ينسپەكتسيياسى «قورعانشا» عىلىمي ورتالىعى» قوعامدىق بٸرلەستٸگٸمەن بٸرلەسٸپ قازٸرگٸ ۋاقىتتا وسى باعىتتاعى دەرەكتەردٸ ٸزدەستٸرۋمەن قاتار, كيەلٸ ورىنداردى انىقتاۋ ماقساتىندا وبلىس كٶلەمٸنە ارنايى ەكسپەديتسييا ۇيىمداستىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. قازٸردٸڭ ٶزٸندە اۋداندارعا جٸبەرگەن ساۋالناما بويىنشا بٸرقاتار مەلٸمەت جيناقتالدى.
سوندىقتان, اۋدان مەن اۋىلدىڭ اۋماعىنداعى كيەلٸ جەرلەر, ياعني, ەۋليەنٸڭ بەيٸتٸ, ەسكٸ مەكەننٸڭ نەمەسە مەشٸتتٸڭ ورنى, ٷڭگٸرلەر نەمەسە ەمدٸك قاسيەتٸ بار تۇزدى كٶل, اتاقتى باتىر, بيگە بايلانىستى نەمەسە وسىعان ۇقساس جەرگٸلٸكتٸ حالىق كيەلٸ تۇتاتىن جەرلەر بولسا, بٸزدٸڭ مەكەمەگە atyrau_inspeksia@mail.ru پوشتاسى ارقىلى مەلٸمەت جٸبەرۋدٸ سۇرايمىز. بارلىق جيناقتالعان ماتەريالدار كەلەسٸ جىلى ٷلكەن جيناق كٸتاپشاسى رەتٸندە باسپادان جارىق كٶرەدٸ دەپ جوسپارلانىپ وتىر.
مۇحامبەتقالي كيپيەۆ,
اتىراۋ وبلىسى تاريحي-مەدەني مۇرانى قورعاۋ,
قالپىنا كەلتٸرۋ جەنە پايدالانۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك ينسپەكتسيياسىنىڭ باسشىسى
