Qazaqstan Respýblikasynyń Tuńǵysh Prezidenti — Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: Rýhani jańǵyrý» atty maqalasynda Otan tarihynda buryn-sońdy qolǵa alynbaǵan jańa baǵdarlamalar men jobalardy atqarýdy usyndy. Árine, onyń ishinde tarihi-mádeni muramyzdy saqtaý men zerdeleý baǵytynda «Týǵan jer» baǵdarlamasy men «Qazaqstannyń kieli jerleriniń geografiiasy» jobasy biz úshin erekshe.
Jasyratyny joq, Atyraý oblysyndaǵy kieli jerlerdi anyqtaý maqsatynda osy kezeńge deiin arnaiy zertteý jumystary júrgizilmedi. Degenmen, oblys turǵyndarynyń 90 paiyzynan astamyn jergilikti qazaqtar quraitynyn eskersek, halqymyz áý bastan kieli nemese qasietti oryndardyń qai jerde bolǵanyn esten shyǵarǵan emes. Tipti, kúni keshe ǵana tarih sahnasynan ótken keńestik kezeńde salt-dástúrdiń bári «kóneni kókseý» dep shektelgen, shettetilgen zamanda da halqymyz áýlieli jerlerge baryp, taǵzym etýin toqtatpady. Osy tusta eskere keter bir jait, kóshpeli qazaqtardyń túsinigindegi basty kieli jer – ata-baba qabiri nemese ziraty bolyp sanaldy.
Qazan tóńkerisine deiingi kezeńde qabirdiń basy as berý men ziiarat etetin jáne ózge de dini-ǵuryptyq rásimder men joralǵylar júrgiziletin oryn boldy. Solardyń qatarynda qazaq qoǵamyndaǵy quqyqtyq qaǵidanyń biri ant berý joralǵysy júrgizildi. Halyq aýzyndaǵy derekterde osy rásimge bailanysty «qabir tasyn tóbeme tik kóterip turyp sert berýge barmyn» dep keltiriledi jáne bul jai aityla salǵan sóz emes, naqty júzege asqan. Anttasýǵa jinalǵandar qabirden alynǵan tasty tóbelerine qoiyp, ant etip, molany ainalǵan.
Áýlie dep zamanynda erekshe dindarlyǵymen, kóripkeldigimen, emshiligimen kózge túsken adamdy jáne onyń beiitin aitty. Ólkemizde mundai áýlieniń ataýyna «ata» terminin qosyp aitý úrdisi saqtalǵan. Mysaly, Ońai ata, Baibaqty ata… Mundai jerge aýyrǵan adamdar shipa izdep barsa, bala bolmaǵandar balaly bolýdy tilep túnegen. Árine, bul jaǵdailardyń kópshiligi erterekte boldy dep aitqanymyzben, jergilikti halyq tarapynan áýliege barý, oǵan siyný jáne onyń janyna túneý úrdisi búgingi kúnge deiin jalǵasýda. Bul – qazaqtardyń álimsaqtan beri saqtalyp kele jatqan ádet-ǵurpynyń biri.
Osyǵan orai, Atyraý jeri ejelden kieli, iaǵni, áýlieli oryndarǵa toly mekenniń biri ekendigin aitqan jón. Muny halyq jadynda saqtalǵan ańyz-áńgimelermen qatar, tarihi derekterdiń ózi dáleldei túsedi. Sońǵylary XVIII ǵasyrdan bastap hatqa engen. Máselen, 1732 jyly Astrahannan Hiýaǵa tyńshylyq kerýenmen attanǵan patshalyq Reseidiń ofitseri I.Gerber Ushqan ata qorymynyń ortasyndaǵy áýlieniń qabirine kerýende bolǵan musylmandar tabynyp, aqsha tastap, túnde shyraq jaǵatynyn atap ótedi.
Sol siiaqty, 1769 jyly Atyraý jerine zertteý ekspeditsiiasymen kelgen P.S.Pallas Gýrev qalasynan batysqa qarai eki shaqyrymdai qashyqtyqtaǵy áýlie jatqan gipsti tóbeni qazaqtar qasietti jer sanap, qaitys bolǵan adamdaryn ákelip jerleitindigin jazady. Bul jer shamamen qazirgi Noǵai mola qorymyna sáikes keledi.
Sonymen qatar, Atyraý jerindegi erteden tanymal tarihi jáne kieli jerdiń biri – Saraishyq qalashyǵy. XVIII ǵasyrdyń ortasynda P.Rychkov Saraishyq qalashyǵynda «ataqty adamdardyń» qabiri boldy dese, 1824 jyly A.Levshin qazaqtardyń qurban shalyp, áýlie tutatyn molasy eski bekiniste, iaǵni, qalashyq ornalasqan jerde dep sipattady. 1861 jyly Saraishyqqa zertteý jumysyn júrgizgen topograf A.Alekseev joǵaryda A.Levshin kórsetken qazaqtar áýlie tutatyn jerdiń «han molasy» atalatynyn jáne ol jerdi Bókei ordasynyń sońǵy hany Jáńgir tatar saýdagerlerine aǵash sharbaqpen qorshatqandyǵyn málimdeidi. Sonymen qatar, A.Alekseev Saraishyq qalashyǵynyń mańynda qazaqtar men tatarlar áýlie tutatyn taǵy eki zirat bar ekenin atap ótedi.
HIH ǵasyrdyń II jartysynan bastap, Kaspii teńiziniń soltústik-shyǵys jaǵalaýyndaǵy aimaqty kartaǵa túsirý maqsatymen kelgen topograf Alekseev – 2 jazbalarynda Atyraý jerindegi kieli oryndardyń biri Aqmeshit pen Qulshan ata meshitteriniń sipattamasymen qosa, olardyń qolmen salynǵan sýretteri de berildi.
1874 jyly Atyraý jerine munai izdep kelgen D.Kirpichnikov Qarashúńgildegi kóldiń ortasyndaǵy gipsti tóbeni qazaqtar molanyń ústine tóseý úshin qoldanatyndyǵyn jáne bul jerdiń áýlie sanalatyndyǵyna orai kóptegen mazarlar boi kótergendigin jazdy.
Ólkemizdegi kieli jerlerge qatysty derekter joǵaryda jazylǵan tarihi málimettermen ǵana shektelmeidi, onyń negizgi bóligi kóshpeli qazaqtardyń atadan balaǵa berilip otyratyn ańyz áńgimelerinde saqtalǵan. Sonyń nátijesinde bizge Jylyoi óńirindegi Aqmeshit qorymyndaǵy Beket ata men Qulshan ata jerasty meshitiniń kieliligi, Ushqan ata men Qarashúńgil qorymdaryndaǵy, sondai-aq, Maqattaǵy Ońai, Baibaqty ata, Qyzylqoǵadaǵy Máten qoja men Sultanýáiis atalardyń áýlieligi jóninde málimetter jetti.
Sol sebepti ólkemizdegi kieli jer sanalatyn áýlielerdiń beiitin nemese ózge de tarihi oqiǵaǵa bailanysty jerlerdi jáne oǵan qatysty derekterdi jergilikti halyqtan jaqsy, artyq biletin adam bolmaidy. Atyraý oblysy tarihi-mádeni murany qorǵaý, qalpyna keltirý jáne paidalaný jónindegi memlekettik inspektsiiasy «Qorǵansha» ǵylymi ortalyǵy» qoǵamdyq birlestigimen birlesip qazirgi ýaqytta osy baǵyttaǵy derekterdi izdestirýmen qatar, kieli oryndardy anyqtaý maqsatynda oblys kólemine arnaiy ekspeditsiia uiymdastyrýdy josparlap otyr. Qazirdiń ózinde aýdandarǵa jibergen saýalnama boiynsha birqatar málimet jinaqtaldy.
Sondyqtan, aýdan men aýyldyń aýmaǵyndaǵy kieli jerler, iaǵni, áýlieniń beiiti, eski mekenniń nemese meshittiń orny, úńgirler nemese emdik qasieti bar tuzdy kól, ataqty batyr, bige bailanysty nemese osyǵan uqsas jergilikti halyq kieli tutatyn jerler bolsa, bizdiń mekemege atyrau_inspeksia@mail.ru poshtasy arqyly málimet jiberýdi suraimyz. Barlyq jinaqtalǵan materialdar kelesi jyly úlken jinaq kitapshasy retinde baspadan jaryq kóredi dep josparlanyp otyr.
Muhambetqali KIPIEV,
Atyraý oblysy tarihi-mádeni murany qorǵaý,
qalpyna keltirý jáne paidalaný jónindegi memlekettik inspektsiiasynyń basshysy
