«كٶپ ايقاس بولعان ەكەن شالكٶدەدە,
ەستيمٸز ەل اۋزىنان, شەجٸرەدەن.
تالاي ەر ات ٷستٸندە ەل كٷزەتٸپ,
ۇيىقتاماي ەت جٷرەگٸ ەلجٸرەگەن».
شارعىن اقىن
تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ وڭتٷستٸك-شىعىس ايماعى «جەتٸسۋ» دەپ اتالادى. وسى ٶلكەدەگٸ اتاقتى جايلاۋلاردىڭ بٸرٸ – شالكٶدە. قازٸرگٸ ەكٸمشٸلٸك بٶلٸنٸسٸ بويىنشا رايىمبەك اۋدانىنا قارايدى. تاريحي مەلٸمەتتەردە اتالعان جەرگە جەنە وعان ٸرگەلەس جاتقان ايماقتارعا قاتىستى بولعان تاريحي وقيعالارعا توقتاپ كٶرەيٸك. الدىمەن شالكٶدە جايلاۋى تۋرالى دەرەكتەردٸڭ كٶنەسٸ بولىپ تٸلەۋقابىل ٶتەيبويداقتىڭ «شيپاگەرلٸك بايان» اتتى ەڭبەگٸندە كەزدەسەدٸ. سوعان قاراعاندا, «شالكٶدە» سٶزٸنٸڭ شىعۋ تاريحى ەرٸدەن باستاۋ الادى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ.
ج.ايدارحانۇلىنىڭ «الباندار» اتتى ەڭبەگٸندە: «بۇرىنعى زاماندا جٷيرٸك, جاقسى جىلقىلاردىڭ شالداۋىر, شالقۇيرىق اتالعانى سيياقتى وسى «شال» مەن «كٶدە» سٶزٸ قوسىلىپ, شالكٶدە اتاندى دەگەندٸ العا تارتادى. شالكٶدە سٶزٸنٸڭ شىعۋ تاريحىنا بايلانىستى نەشە تٷرلٸ پٸكٸر بار. قورىتىندىلاي كەلگەندە, شالكٶدە دەگەنٸمٸز – ونىڭ تابيعي كٶرٸنٸسٸنە قاراپ, سۋى مول, شالعىندى, كٶدەلٸ جەر دەگەن ماعىنادا ايتىلسا كەرەك» (الباندار. ان-ارىس باسپاسى. 139-بەت). وسى ايتىلعان دەرەككە قوسىمشا تاعى بٸر مەلٸمەت: وسى اۋداننىڭ تۋماسى ر.ەرٸپوۆتٸڭ «تۋعان ەلمەن تاعدىرلاس تاعدىرىم» اتتى كٸتابىندا بىلاي دەلٸنگەن: «جىلقىلاردى زاگوتيمپورت ارقىلى دايىنداپ, شالكٶدەگە باعۋعا ەكەلەتٸن. 1943 جىلدان باستاپ 3500-دەي جىلقى ەكەلٸنگەن. جىلقىلاردى قىتاي, موڭعولييا سيياقتى مەملەكەتتەردەن ايداپ ەكەلٸپ, سوعىسقا ات دايىنداۋ ماقساتىندا كەلگەن ەكەن, ونى باعۋعا, 1942 جىلدىڭ قىس ايلارى بولۋ كەرەك, بٸزدٸڭ ٷيگە سولداتقا الىنعان التى قاراقالپاق سولداتى كەلٸپ جاتتى» (اتالعان ەڭبەكتٸڭ 30-بەتٸ). بۇل – ايتىلعان وقيعالار شىندىق. قحر تەكەس اۋدانىنا قاراستى شيلٸٶزەك قىستاعىنىڭ تۇرعىنى باقاي بولىستىڭ بالاسى دەۋٸت قارييا سوعىس جىلدارى سول جاقتان سٷمبە ارقىلى سوۆەت ەلٸنە جىلقى ٶتكٸزٸپ تۇرعانىن, ەڭبەگٸن باعالاپ, ارنايى قۇجاتى بار بٸر ايعىردى سىيعا دا بەرگەندٸگٸن, ونى كەيٸن كونفيسكاتسييا جاساعاندا قىتايلار الىپ, تولىق ٶتەمٸن دە بەرمەگەنٸن دەۋٸت قارييانىڭ 85 جاستاعى جۇبايى نۇرعايشا يمانبەكوۆا مەن بالالارى ەلٸ كٷنگە ايتىپ وتىر. قازٸر جامبىل اۋدانىنىڭ ٷڭگٸرتاس اۋىلىندا تۇرادى. وسى ايتىلعان دەرەككٶزدەردەن شىعاتىن قورىتىندى: شالكٶدە جايلاۋى – ىقىلىم زاماننان بەرٸ تٶرت تٷلٸك مالمەن بٸتە قايناسقان قازاق دەگەن حالىقتىڭ قۇتتى قونىستارىنىڭ بٸرٸ.
موعولستان مەملەكەتٸنٸڭ العاشقى حانى توعىلىق-تەمٸر ٶلگەن سوڭ, ماۋرەنناحر ەكەۋٸنٸڭ اراسىنداعى تەكەتٸرەس, تەمٸردٸڭ 1371 جىلدان باستالعان جويقىن جورىقتارى موعولستاننىڭ بارلىق ايماقتارىنا, جەتٸسۋدان اسىپ, دەشتٸ قىپشاقتىڭ كٶپتەگەن بٶلٸگٸنە ٷلكەن قيىندىقتار ەكەلگەنٸ تاريحتان بەلگٸلٸ. تەمٸر ٶزٸنٸڭ ٷستەمدٸگٸن مويىنداتۋ جولىنداعى شايقاستاردىڭ بٸرٸندە «اتتىڭ تاۋى» («تاريحي-ي-راشيديدە» «اتتىڭ باسى» دەپ كٶرسەتٸلگەن, قىرعىز جەرٸندەگٸ ەمەس) دەگەن جەردٸ مەكەندەپ وتىرعان كەرەي تايپاسىن ويرانداعانىن جەنە كاماراديننٸڭ قولىن تالقانداعانى جٶنٸندە باياندالادى. اتالعان جەر شالكٶدە جايلاۋىنان قاشىق ەمەس, وسى ەكٸ ارالىقتا بٸرنەشە تاريحي ورىن بار. رەتتٸك جٷيەمەن شالكٶدە جايلاۋىنان وڭتٷستٸك-شىعىسقا قاراي جىلجيىق: الدىمەن شارتاسقا كەزدەسەمٸز. بۇل جەردە ەرتەدە سالىنعان بۋددا دٸنٸنٸڭ حرامى بەرتٸنگە دەيٸن بولعان. دەمەك, ەلدٸ مەكەن بولعانىنان حابار بەرٸپ تۇر. وعان ٸرگەلەس ەجەلگٸ ٷيسٸن ەلٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشىلاردىڭ بٸرٸ ەلجاۋ كٷنبي مەن سيجۋ حانىمعا ارنالعان ەسكەرتكٸشتەر تۇرعىزىلعان (شەكارا تٷبٸندەگٸ مۇڭعىلكٷرە اۋدانىندا), ودان باتىسقا قاراي بەت الساق, شاتى (نارىنقول ەلدٸ مەكەنٸنە تيٸپ تۇر) دەگەن جەر اتاۋىنا كەزدەسەمٸز. سوڭعى ۋاقىتتاردا قىتاي تاريحشىلارى اتالعان جەر «ٷيسٸن مەملەكەتٸنٸڭ ورتالىعى بولعان» دەگەن پٸكٸردٸ العا تارتادى. وسى ارالىقتا شاتى مەن شارتاستىڭ اراسىنداعى قىزىل اڭعار, ٶرتەكەستە تاعى دا بٸر قالا بولۋى ەبدەن مٷمكٸن. ەگەر ارحەولوگتار نەتيجەلٸ جۇمىستار جٷرگٸزەتٸن بولسا, وندا ەجەلگٸ ٷيسٸن ەلٸنٸڭ استاناسى شىعۋ وسى ماڭعا سايادى. ٶيتكەنٸ ش.ۋەليحانوۆ تا ٶزٸنٸڭ دٷدەمال بولجامىن ىستىقكٶل ساپارىندا شامامەن وسى ايماققا باعىتتاعان. قازٸرگٸ قىتاي تاريحشىلارى دا وسى ماڭنان اسپاي وتىر. دەمەك, اتالعان ايماقتىڭ قازاقستان جاعىن زەرتتەۋٸمٸز كەرەك.
شالكٶدەدە شوقاننىڭ ٸزٸ بار
ەندٸ شالكٶدە جايلاۋىنان قايتالاپ سولتٷستٸك-شىعىسقا قاراي جىلجيىق. الدىمەن ٷيسٸن تاۋىنىڭ ايعايتاس اتتى قاراۋىل شوقىسىنىڭ ەتەگٸندەگٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن ٶزٸنٸڭ قۇپيياسىن بۇعىپ جاتقان التى جەردەگٸ ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ قورىمدار, (ەرتە تەمٸر عاسىرىنا جاتادى) قاتار تٶبەلەر 500-دەن استام, ودان ەرٸ تاۋ ٷستٸندەگٸ «ەلەمبايلاعان» اتتى تاريحي قورىم بار. وسى اتالعان «ايعايتاس» پەن «ەلەمبايلاعان» اراسىندا «ارشالىساي» اتتى جەر-سۋ اتاۋى بار. ونى قوزعاعان سەبەبٸمٸز – م.ح.دۋلاتي «زافارنامەداعى» دەرەككە سٷيەنە وتىرىپ, 1375 جىلى تەمٸر تاعى بٸر شايقاستى باستاماق بولىپ كەلە جاتقاندا كامارادين ەسكەرٸن كٶكتٶبە دەگەن جەرگە جايعاستىرىپ, كەيٸن ٷش ٶزەن اعىپ شىعاتىن شاتقالعا كەلٸپ, سونىڭ ٷشٸنشٸ سايىنا ەسكەرلەرٸن جاسىرىپ, تەمٸردٸ كٷتكەندٸگٸ, ول جەردٸڭ ارشالىساي دەپ اتالاتىنى باياندالادى. سوعىس باستالماي جاتىپ كاماراديننٸڭ ەسكەرٸ شەگٸنٸپ, ارى قاراي ٸلە ٶزەنٸن جاعالاپ تٶمەندەپ كەتكەندٸگٸ, تەمٸردٸڭ بارىپ ەلٸن توناپ قايتقاندىعى جٶنٸندە دەرەك كەلتٸرەدٸ. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: كامارادين ٸلە بويىمەن تٶمەن كەتسە, تەمٸر المالىققا قاراي بەت العان. ودان شالكٶدە جايلاۋىنا قاراي بەت الىپ, ارشالىسايدا بولعانى مەلٸم. ٸلە ٶزەنٸنە قاراي باعىتىن بۇرعانى قازٸرگٸ كەربۇلاق, كٶكسۋ, ۇيعىر, جاركەنت اۋداندارى جەنە قورعاس پەن قۇلجا ايماقتارى ەكەنٸ بەلگٸلٸ بولىپ تۇر.تاعى بٸر تاريحي ورىن – ٷيسٸننٸڭ اسپان قوراسى دا وسىندا. مٸنە, وسى اتالعان جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ ورتاسىندا شالكٶدە جايلاۋى جاتىر.
ەسكەرەتٸن بٸر دەرەك, «ٷيسٸن» سٶزٸنٸڭ بٸرنەشە رەت قايتالانۋى جەنە اتالعان مەملەكەتتٸ قۇرۋشى تايپالار مۇراگەرلەرٸنٸڭ كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن وسى ايماقتا تۇرىپ جاتۋى زامانىندا قۇرىلعان وردانىڭ تٷپ قازىعى وسىندا دەگەندٸ بٸلدٸرٸپ تۇر. اتالعان جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ بەرٸ حان تەڭٸرٸ شىڭىنىڭ اينالاسىندا.
جوڭعار قالماقتارىنان اتاقونىستى ازات ەتكەن كەزٸندە رايىمبەك باتىر باستاعان قازاق جاۋىنگەرلەرٸ وسى ٶلكەنٸ باسىپ ٶتٸپ, شارتاس, سٷمبە ەلدٸ مەكەنٸنٸڭ شىعىسىنداعى اتتىڭ تاۋىنىڭ باتىس جاعىنداعى اۋماققا شەكارالىق تاس بەلگٸ قويعان ەكەن. كەيٸن 1882 جىلى رەسەي مەن قىتاي يمپەرييالارى شەكارانى بٶلگەن كەزدە ول تاستى قازٸرگٸ مەملەكەتتٸك شەكارانىڭ اۋماعىنا ەكەلٸپ تاستاعان. ال قالماقتاردى بۇل ايماقتاردان ىعىستىرىپ شىعارعان سوڭ, ارالىقتاعى جەر 40-50 جىلداي بوس جاتقان. ول كەزدەگٸ حالىق قازٸرگٸدەي تىعىز قونىستانباعان. قازاقتار جاعى باتىستان شىعىسقا قاراي جىلجي-جىلجي, ەلدٸ قونىستاندىرۋ ناۋقانى باستالعاندا قىرعىزدار پىسىقتىق جاساپ قونىستانىپ ٷلگەرگەن. بۇعان قازاقتار جاعى نارازى بولعان. ٶيتكەنٸ جاۋ قولىنان ازات ەتكەن – قازاق قوسىندارى. ودان سوڭ بۇل جەردەن قىرعىزداردى دا شىعارىپ, كەيٸن عانا شالكٶدە جايلاۋىنا قونىستانعان. كەيٸنگٸ قونىستانۋدىڭ باسى 1768 جىلدان باستاۋ الادى. كٶرشٸ قىرعىزدارمەن بولعان سوعىستاردى مۇسىلمانباي, يتبالا, ساۋرىق, بٶدەن باتىرلار باستاعان.
ش.ۋەليحانوۆ قۇلجا قالاسىنا بارعان ساپارى كەزٸندە شالكٶدە جايلاۋىنا ارنايى ات باسىن بۇرعان. سونداعى اسۋ ەلٸ كٷنگە دەيٸن «شوقان اسقان» دەپ اتالادى. وسى جەردە ەسكەرەتٸن بٸر جاعداي: ەيگٸلٸ عالىم بارعان جەرلەرٸندە كٶرگەن-بٸلگەنٸن حاتقا تٷسٸرٸپ وتىرعان. بٸراق شوقاننىڭ ەڭبەكتەرٸندە بۇل ٶلكەدە بولعان وقيعالار كٷڭگٸرتتەۋ (جوعالعان نە بولماسا ...جوعالتقان), دەمەك, ەلٸ بٸزگە بەلگٸسٸز, نە بولماسا شوقاننىڭ ەڭبەگٸن زەرتتەۋشٸلەردٸڭ اعاتتىعى دەپ تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك.
ارعى تاريحتان بٸزگە بەلگٸلٸ وقيعالاردىڭ ەڭ ٸرٸسٸ – 1863 جىلى 22 شٸلدەدە دەل وسى شالكٶدە جايلاۋىنداعى ايعايتاستىڭ ەتەگٸندە ٶتكەن شايقاس. رەسەي مەن قىتاي يمپەرييالارىنىڭ كٶزدەگەن ماقساتى ورتالىق ازيياعا ٶز بيلٸگٸن جٷرگٸزۋ جەنە تٷبٸ بٸر تٷركٸ حالىقتارىن تاريح ساحناسىنان جويۋ بولدى. ورىس دەرەكتەرٸنە سٷيەنسەك, تۋن جي چي باستاعان قىتاي ٶكٸمەتٸ سول كەزدەگٸ ورىس ەلشٸسٸ گلينكاعا ٶتٸنٸش بٸلدٸرٸپ, تاۋلى التاي, باحتى جەنە شەكاراداعى بٸراز قاراۋىلدارىن الىپ كەتۋٸن سۇرايدى. تٸپتٸ بولماسا, شەۋەشەكتە قايتادان كەلٸسسٶز جٷرگٸزۋگە دايىن ەكەندەرٸن ايتادى. بۇعان جاۋاپ رەتٸندە ورىستىڭ ەلشٸسٸ باتىس سٸبٸر گەنەرال-گۋبەرناتورى ديۋگامەل تاپسىرماسى بويىنشا جۇمىس ٸستەگەنٸن جەنە دە پەكين شارتى بويىنشا ەشقانداي شەكارا بۇزۋشىلىقتىڭ جوق ەكەندٸگٸن العا تارتادى. بۇعان رازى بولماعان قىتايلار تارباعاتايدا تۇرعان حەبەي-امبان ارقىلى قازاقتاردى ايداپ سالىپ, ورىستاردى شەكارادان الاستاتپاق بولادى. قازاق سۇلتاندارى ورىستارمەن قارىم-قاتىناسىن بۇزعىسى كەلمەيدٸ. ٶيتكەنٸ بۇل كەزەڭدە ورىستار قازاق جەرٸن وتارلاۋ ساياساتىن اياقتاۋعا جاقىنداپ قالعان. وسى ۋاقىتتا جەتٸسۋدا مامىر-ماۋسىم ايلارىندا ورىس پەن قىتاي اراسىنداعى شيەلەنٸستٸڭ شىڭىراۋ شەگٸنە جەتكەنٸ سونشالىق – 31 مامىر كٷنٸ بۋراحودزيردە قاقتىعىس بولادى. ورىستاردىڭ كۋەلاندىرۋىنشا, كٸنەلٸ قىتايلار بولىپ شىعادى. سەمەيدەگٸ وتريادتىڭ باسشىسى پانوۆتىڭ ديۋگامەلگە حابارلاۋىنشا, كاپيتان گولۋبەۆ وتريادىمەن قۇرامىندا جەر بەدەرٸن ٶلشەيتٸن (گەودەزيست) ماماندارى بار, ايدارلى-قۇم اۋماعىندا ەكٸ جاقتىڭ اراسىندا قاقتىعىس بولادى. وقيعا بٸرتە-بٸرتە اسقىنعانى سونشا – بۇعان البان, سۋان تايپاسىنىڭ تٶرەسٸ تەزەك نۇراليەۆتٸڭ دە ادامدارى قاتىسادى. 1863 جىلى 8 شٸلدەدە ورىستىڭ قۇلجاداعى ەلشٸسٸ ۆ.كولوتوۆكين باتىس سٸبٸر گەنەرال-گۋبەرناتورى ديۋگامەلگە جازعان حاتىندا قىتايلاردىڭ كٶرسەتٸپ جاتقان قىسىمدارىن ايتىپ, «ارىمىزدى اياققا باستى, كەرەك دەسەڭٸز, تاماققا دەيٸن ساتپاي قويدى» دەيدٸ. اقىرى سول جەردەگٸ قازاقتاردىڭ كٶمەگٸمەن قازىناداعى قوردى, قۇجاتتاردى جەنە مٶردٸ الىپ, 21 شٸلدەدە كولوتوۆكين سەنٸمدٸ سەرٸكتەرٸمەن بەرٸ قاراي قاشادى, ارتتارىنان قۋعىنشىلار تٷسەدٸ. ٸلە ٶزەنٸنەن ٶتٸپ, كٶكسۋعا جەتۋٸنە تەك قاراڭعى تٷن مەن قاتتى سوققان داۋىل عانا سەبەپكەر بولادى. ەرتەسٸنە ورىستار بۋراحودزير ٶزەنٸنٸڭ ارعى بەتٸندەگٸ قىتايدىڭ شەكارالىق پوستىلارىنا وق جاۋدىرادى. قوسىمشا كٷشكە سەمەيدە تۇرعان لەرحە وتريادى دا كەلەدٸ. ەكٸ جاق جىلجىپ وتىرىپ شالكٶدەگە جەتەدٸ. ەكٸ يمپەرييا اراسىنداعى شيەلەنٸس ەڭ جوعارعى شەگٸنە جەتكەنٸ سونشا – بۇل قىرعىن بٸر ايعا سوزىلادى.
ٸلە سۇلتانىنىڭ ساتقىندىعى
ەرينە, ورىستاردىڭ باستى ماقساتى ورتالىق ازييادا ٶز ٷستەمدٸگٸن قايتكەن كٷندە دە نىق ورناتۋ, ال قىتايلار بولسا جوڭعارلاردى جويعاننان كەيٸن قازاق دالاسىن «ٶز مەنشٸگٸمٸز» دەپ ەسەپتەپ جٷرگەنٸن العا تارتۋمەن بولادى. 1871 جىلعا دەيٸن ەكٸ ەل اراسىنداعى ساياسي تەكەتٸرەس سەل دە بولسا بٸر دەڭگەيدە تۇرعانىمەن, وسى جىلدىڭ كٶكتەمٸنە قاراي قايتا ۋشىعادى. بۇعان تٷرتكٸ بولعان ۆەرنىي ۋەزٸندەگٸ البان تايپاسىنىڭ بەدەلدٸ باسشىلارىنىڭ بٸرٸ تازابەك پۇسىرمانوۆ ەدٸ. (قارقارا كٶتەرٸلٸسٸ كٶسەمدەرٸنٸڭ بٸرٸ – ەۋبەكٸردٸڭ اتاسى). تازابەك ورىس ارميياسىنىڭ شەندٸ وفيتسەرٸ (پروپورششيك) بولعان, باسىندا ورىستارعا ادالدىعىمەن قىزمەت ەتكەنٸمەن, ارتىنان ورىس وتارشىلدارىنىڭ زۇلىمدىعىن بايقاپ, كولپاكوۆسكييدەن بٶلٸنٸپ, ٶزٸنٸڭ جاقىن اعايىن-تۋىستارىن ەرتٸپ, سەۋٸر ايىنىڭ 19-ىندا قىتايدى بەتكە الادى. بارعان جەرٸ – شالكٶدە جايلاۋىنىڭ تٶرٸندەگٸ ايعايتاستىڭ سولتٷستٸك جاعىنداعى كەتمەن اسۋى. كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەر نارىنقولدىڭ شىعىس جاعىنداعى شاتى اسۋىندا بولعان دەيدٸ, وعان كەلمەيدٸ, ٶيتكەنٸ ول كەزدە بۇل ايماقتى تيان-شان وتريادى كٷزەتٸپ تۇرعان. ال شالكٶدەدە مۇنداي تٸرەك پۋنكتٸ بولعان ەمەس (تەك 1932 جىلداردان كەيٸن 3-4 جەردە بولدى), تازابەك پەن ساۋرىق (ساۋرىق – قارقارا كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ كٶسەمٸ ۇزاقتىڭ ەكەسٸ) وسى مارشرۋتتى دۇرىس پايدالانا بٸلگەن. قازٸرگٸ جازىلىپ جٷرگەن تاريحي قۇجاتتاردا «1000 جانۇيانى ەرتٸپ كەتتٸ» دەپ كٶرسەتٸلگەن. بٸراق بۇل ارتىقتاۋ كٶرسەتكٸش بولۋى مٷمكٸن, ەلٸ دە بولسا تەرەڭ زەرتتەۋدٸ تالاپ ەتەتٸن تاريحتىڭ كٷڭگٸرتتەۋ تۇستارى.
تازابەك ٶزٸنٸڭ سەنٸمدٸ ادامدارى ارقىلى ٸلە سۇلتانىمەن بٸرٸگٸپ, ورىس جەنە قىتاي وتارشىلدارىمەن ايقاسۋ ٷشٸن قۇلجادان كەلەتٸن الەحاننىڭ ەسكەرٸ مەن شالكٶدە تٶرٸندەگٸ ايعايتاس پەن كەتمەنگە اساتىن اسۋدى تاڭداعان. كولپاكوۆسكيي تازابەكتٸڭ ارتىنان گەراسيموۆتىڭ وتريادىن جٸبەرەدٸ. بۇل ۋاقىتتاردا تازابەك پەن الەحان قۇلجا قالاسىندا قالاي سوعىسۋ كەرەكتٸگٸ جايىندا كەلٸسسٶز جٷرگٸزٸپ جاتقان-دى. بۇل جاعدايدان حابار العان كولپاكوۆسكيي الەحاننان بٸر اپتانىڭ ٸشٸندە تازابەكتٸ قايتارۋىن تالاپ ەتەدٸ. بٸراق جاۋاپ بولمايدى. كولپاكوۆسكيي قاھارىنا مٸنەدٸ.
بۇل ۋاقىتتا تٷركٸستان گەنەرال-گۋبەرناتورى كاۋفمان بولاتىن. شالكٶدەدەگٸ جاعدايدان حاباردار گۋبەرناتور ەكسپەديتسييالىق زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸپ بارىپ, كٷزگە قاراي قولعا الۋدى ۇيعارادى. بۇل شەشٸممەن كەلٸسپەگەن كولپاكوۆسكيي سوعىستى كەشٸكتٸرمەۋ كەرەك ەكەنٸن دەلەلدەپ باعادى. تازابەكتٸڭ ٸلە سۇلتانى الەحانمەن, ودان ەرٸ ياكۋببەكپەن بٸرٸكسە, ورتالىق ازييانى وتارلاۋ ساياساتى ۇزاققا سوزىلۋى مٷمكٸن, باسقا باعىتتا ٶربۋٸ دە عاجاپ ەمەس. ول دەگەنٸڭٸز – ٸلە ايماعىنداعى دٸنٸ بٸر تٷركٸلەردٸڭ قايتا بٸرٸگۋٸ دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. وسىنىڭ بەرٸن سارالاپ, وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزگەن ەككٸ گەنەرال كولپاكوۆسكيي شۇعىل شەشٸمدٸ ٶزٸ-اق قابىلدايدى. قولباسشىلارىنىڭ بٸرٸ باليتسكييدٸڭ روتاسىن مۇزداي قارۋلاندىرىپ, ٸلە سۇلتاندىعىنىڭ اۋماعىنا كٸرگٸزەدٸ. ونداعى ماقساتى – قارسىلاس جاقتىڭ كٷش-قۋاتىن بايقاپ شىعۋ. كٸرگەننەن باستاپ جول-جٶنەكەي قارسىلاسقاندارىنا وق جاۋدىرىپ قىرىپ-جويىپ, قورعاسقا جەتٸپ, ودان ەرٸ اقكەنتكە, ودان بۋراحودزيرگە كەلەدٸ. سۇلتاندىقتىڭ نەگٸزگٸ كٷشٸ قورعاستىڭ اۋماعىندا بولعانىن بٸلگەن سوڭ, حابار العان كولپاكوۆسكيي سوعىس تاكتيكاسىن قايتا ٶزگەرتٸپ, نەگٸزگٸ كٷشتٸ كەتمەن اسۋىنداعى پودپولكوۆنيك جدان-پۋشكيننٸڭ, پودپولكوۆنيك ەلينسكييدٸڭ وتريادىنا شونجىدا تۇرعان وتريادتى قوسىمشا كٷش رەتٸندە جٸبەرەدٸ.
28 مامىردا, كەيبٸر دەرەكتەردە 29-ى كٷنٸ, تاڭنىڭ اتىسىمەن ەيگٸلٸ شالكٶدە اسۋىنداعى كەتمەن شايقاسى باستالىپ تا كەتەدٸ. 31 مامىردا ٸلە ٶزەنٸنٸڭ وڭ جاعالاۋىنداعى تارانشىلار كەلٸپ قوسىلادى. قازاق-ۇيعىرى بولىپ شامامەن 3000-نان استام ادام سوڭىندا وق-دەرٸ بٸتٸپ, قول سوعىسىنا كٶشەدٸ. ەكٸ جاق تا شىعىنعا ۇشىرايدى. ورىستاردان ٶلگەنٸ – 35 سولدات (ولار ٷشٸن بۇل ٷلكەن كٶرسەتكٸش). ميحايلوۆسكييدٸڭ وتريادى شەگٸنٸپ, دارداشى (دۇرىسى – داردامبى) ٶزەنٸنە قاراي كەتەدٸ. شالكٶدەدەگٸ شايقاس وسىلاي ٶربيدٸ. ەلينسكيي ازداعان وتريادىمەن اسۋدا قالادى. ٶيتكەنٸ ايعايتاس ارقىلى قوسىمشا كٷش كەلۋٸنە توسقاۋىل بولۋى كەرەك. 5 ماۋسىمدا ميحايلوۆسكيي ٸلەدەن ٶتٸپ, بۋراحودزيرگە كەلەدٸ. سوعىس ارى قاراي جالعاسادى. ەلينسكيي وتريادىنىڭ جارتىسىن مۇزارتتاعى تيان-شان وتريادىنا قوسىمشا كٷش رەتٸندە جٸبەرەدٸ دە, قالعان كٷشتٸ قايتا جاساقتاپ, 6,5 روتا جاياۋ, 8 روتا كاۆالەريياسىن, 10 ارتيللەرييالىق ورۋديياسىن باستاپ, كولپاكوۆسكيي 16 ماۋسىم 1871 جىلى ٸلە ٶزەنٸنٸڭ وڭ جاق قاپتالىمەن جٷرٸپ وتىرىپ قورعاسقا كٸرەدٸ. جولداعى كەزدەسكەن قارسىلىقتاردى شىبىن قۇرلى كٶرمەگەن گەنەرال توقتاماستان العا قاراي جٷرە بەرەدٸ. سونداعى شىعىنى بٸر سولدات ٶلگەن, جارالانعانى 12 جەنە كاپيتان ۆ.كاۋلبارس بار. ٸلە سۇلتانى ٷلكەن كٷشكە تٶتەپ بەرە المايتىنىن بٸلٸپ سوعىستى توقتاتۋعا دايىن ەكەندٸگٸن, كەلٸسسٶز جٷرگٸزەتٸندٸگٸن جەتكٸزەدٸ. بۇل شارتتى كولپاكوۆسكيي تىڭدامايدى. سەبەبٸ الەحاننىڭ ۋاقىتتى سوزا تۇرىپ, جەتٸشاردىڭ باسشىسى ياكۋببەكتەن كٶمەك الماق بولعانىن بٸلٸپ قويعان. 19 ماۋسىم كٷنٸ گەنەرال جەرگٸلٸكتٸ ەكٸ ادامى ارقىلى «چينچاحوتسزي مەن سٷيدٸننٸڭ تۇرعىندارى بۇدان ارى قارسىلاسپاسىن» دەگەن بۇيرىعىن جەتكٸزەدٸ. اقىرى باياندايعا جەتكەندە قارسىلىق تولىعىمەن توقتايدى. الەحاننىڭ ەڭ سەنٸمدٸ دەگەن ادامدارى كولپاكوۆسكييدٸڭ الدىنان شىعادى. وسى ۋاقىتتا 19-ىنان 20-سىنا قاراعان تٷنٸ مىنانداي بٸر جاعداي ورىن الادى. الەحان قىتاي ەلشٸسٸن قاماۋعا الىپ, ارتىنان ەلشٸلٸكتٸڭ ەكٸ ادامىن ٶلتٸرەدٸ. بۇعان قارسى بولعان سول جەردەگٸ قىتايلار دابىل قاعادى. ۇيعىرلار كٶتەرٸلگەن قىتايلاردى تٷگەلٸمەن باۋىزدايدى. ونىڭ ٸشٸندە قىتاي ەلشٸسٸ ۆان-تين-چجان دا بار. سول بٸر وقيعادان كەيٸن كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن قىتاي مەن ۇيعىر اراسىنداعى سىزات جازىلماي كەلەدٸ.
بۇل ۋاقىتتا تازابەكتٸڭ ساربازدارى دايىن تۇرادى. بٸراق ۋەدەلەسكەن ۋاقىتتا الەحاننىڭ ەسكەرٸ سوعىسقا شىقپاي قالادى. كەرٸسٸنشە, الەحان تازابەكتٸ وپاسىزدىقپەن قولعا تٷسٸرٸپ, كولپاكوۆسكييگە تابىس ەتەدٸ. 1871 جىلى 22 ماۋسىمدا ورىس ەسكەرٸ قۇلجا قالاسىنا قارسىلىقسىز كٸرەدٸ. الەحان گەنەرالدىڭ الدىندا تٸزە بٷگەدٸ. 27 شٸلدەدە الەحاندى ۆەرنىيعا الىپ كەلٸپ, يمپەراتور الەكساندردىڭ اتىنان ونىڭ ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن پەنسييا تاعايىنداپ, جىلىنا بٸر رەت تۋعان جەرٸنە بارىپ كەلۋٸنە رۇقسات بەرەدٸ. بۇل تۋرالى جازۋشى ەسكەر تويعانباەۆتىڭ «قايران ەلٸم» اتتى ٷلكەن زەرتتەۋ ەڭبەگٸ بار. بۇدان بٸلەتٸنٸمٸز – رەسەي يمپەريياسى عاسىرلار بويى الدىنا قويعان ماقساتىنا جەتٸپ تىندى. ورتالىق ازييادا ٶزٸنٸڭ وتارلاۋشى گەگومون ەكەنٸن دەلەلدەدٸ.
بٸراق جەرگٸلٸكتٸ حالىق بۇدان كەيٸن دە قارسىلىعىن توقتاتقان ەمەس, بوستاندىقتى ارمانداعان كٶك تٷركٸلەردٸڭ ۇرپاعى ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق ايماعىندا قارسىلىق كٶرسەتٸپ جاتتى. باتىستا ي.تايمانوۆ پەن م.ٶتەمٸسۇلى, جەتٸسۋدىڭ باتىسىندا ك.قاسىموۆتىڭ قارسىلىق سوعىسى, تويشىبەك قاسابولاتۇلى كٶتەرٸلٸستەرٸ, شالكٶدە جايلاۋىنداعى قىرعىندار, ودان سوڭ قارقارا جايلاۋىنداعى 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸس ٶربٸدٸ. قازاق جەرٸندەگٸ وسى كٶتەرٸلٸستەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸنٸڭ جەڭٸلٸسپەن اياقتالۋى قازاق حالقىنىڭ ۇزاق جىلدار بويى بوداندىق قامىتىن كييۋٸنە سەبەپكەر بولدى.
