«Kóp aiqas bolǵan eken Shalkódede,
Estimiz el aýzynan, shejireden.
Talai er at ústinde el kúzetip,
Uiyqtamai et júregi eljiregen».
Sharǵyn aqyn
Táýelsiz Qazaqstannyń ońtústik-shyǵys aimaǵy «Jetisý» dep atalady. Osy ólkedegi ataqty jailaýlardyń biri – Shalkóde. Qazirgi ákimshilik bólinisi boiynsha Raiymbek aýdanyna qaraidy. Tarihi málimetterde atalǵan jerge jáne oǵan irgeles jatqan aimaqtarǵa qatysty bolǵan tarihi oqiǵalarǵa toqtap kóreiik. Aldymen Shalkóde jailaýy týraly derekterdiń kónesi bolyp Tileýqabyl Óteiboidaqtyń «Shipagerlik baian» atty eńbeginde kezdesedi. Soǵan qaraǵanda, «shalkóde» sóziniń shyǵý tarihy áriden bastaý alady degendi bildiredi.
J.Aidarhanulynyń «Albandar» atty eńbeginde: «Burynǵy zamanda júirik, jaqsy jylqylardyń shaldaýyr, shalquiryq atalǵany siiaqty osy «shal» men «kóde» sózi qosylyp, Shalkóde atandy degendi alǵa tartady. Shalkóde sóziniń shyǵý tarihyna bailanysty neshe túrli pikir bar. Qorytyndylai kelgende, Shalkóde degenimiz – onyń tabiǵi kórinisine qarap, sýy mol, shalǵyndy, kódeli jer degen maǵynada aitylsa kerek» (Albandar. An-Arys baspasy. 139-bet). Osy aitylǵan derekke qosymsha taǵy bir málimet: osy aýdannyń týmasy R.Áripovtiń «Týǵan elmen taǵdyrlas taǵdyrym» atty kitabynda bylai delingen: «Jylqylardy zagotimport arqyly daiyndap, Shalkódege baǵýǵa ákeletin. 1943 jyldan bastap 3500-dei jylqy ákelingen. Jylqylardy Qytai, Mońǵoliia siiaqty memleketterden aidap ákelip, soǵysqa at daiyndaý maqsatynda kelgen eken, ony baǵýǵa, 1942 jyldyń qys ailary bolý kerek, bizdiń úige soldatqa alynǵan alty qaraqalpaq soldaty kelip jatty» (atalǵan eńbektiń 30-beti). Bul – aitylǵan oqiǵalar shyndyq. QHR Tekes aýdanyna qarasty Shiliózek qystaǵynyń turǵyny Baqai bolystyń balasy Dáýit qariia soǵys jyldary sol jaqtan Súmbe arqyly Sovet eline jylqy ótkizip turǵanyn, eńbegin baǵalap, arnaiy qujaty bar bir aiǵyrdy syiǵa da bergendigin, ony keiin konfiskatsiia jasaǵanda qytailar alyp, tolyq ótemin de bermegenin Dáýit qariianyń 85 jastaǵy jubaiy Nurǵaisha Imanbekova men balalary áli kúnge aityp otyr. Qazir Jambyl aýdanynyń Úńgirtas aýylynda turady. Osy aitylǵan derekkózderden shyǵatyn qorytyndy: Shalkóde jailaýy – yqylym zamannan beri tórt túlik malmen bite qainasqan qazaq degen halyqtyń qutty qonystarynyń biri.
Moǵolstan memleketiniń alǵashqy hany Toǵylyq-Temir ólgen soń, Maýrennahr ekeýiniń arasyndaǵy teketires, Temirdiń 1371 jyldan bastalǵan joiqyn joryqtary Moǵolstannyń barlyq aimaqtaryna, Jetisýdan asyp, Deshti Qypshaqtyń kóptegen bóligine úlken qiyndyqtar ákelgeni tarihtan belgili. Temir óziniń ústemdigin moiyndatý jolyndaǵy shaiqastardyń birinde «Attyń taýy» («Tarihi-i-Rashidide» «Attyń basy» dep kórsetilgen, Qyrǵyz jerindegi emes) degen jerdi mekendep otyrǵan kerei taipasyn oirandaǵanyn jáne Kamaradinniń qolyn talqandaǵany jóninde baiandalady. Atalǵan jer Shalkóde jailaýynan qashyq emes, osy eki aralyqta birneshe tarihi oryn bar. Rettik júiemen Shalkóde jailaýynan ońtústik-shyǵysqa qarai jyljiyq: aldymen Shartasqa kezdesemiz. Bul jerde ertede salynǵan býdda dininiń hramy bertinge deiin bolǵan. Demek, eldi meken bolǵanynan habar berip tur. Oǵan irgeles ejelgi Úisin eliniń negizin qalaýshylardyń biri Eljaý kúnbi men Sijý hanymǵa arnalǵan eskertkishter turǵyzylǵan (shekara túbindegi Muńǵylkúre aýdanynda), odan batysqa qarai bet alsaq, Shaty (Narynqol eldi mekenine tiip tur) degen jer ataýyna kezdesemiz. Sońǵy ýaqyttarda qytai tarihshylary atalǵan jer «Úisin memleketiniń ortalyǵy bolǵan» degen pikirdi alǵa tartady. Osy aralyqta Shaty men Shartastyń arasyndaǵy Qyzyl ańǵar, Órtekeste taǵy da bir qala bolýy ábden múmkin. Eger arheologtar nátijeli jumystar júrgizetin bolsa, onda ejelgi Úisin eliniń astanasy Shyǵý osy mańǵa saiady. Óitkeni Sh.Ýálihanov ta óziniń dúdámal boljamyn Ystyqkól saparynda shamamen osy aimaqqa baǵyttaǵan. Qazirgi qytai tarihshylary da osy mańnan aspai otyr. Demek, atalǵan aimaqtyń Qazaqstan jaǵyn zertteýimiz kerek.
ShALKÓDEDE ShOQANNYŃ IZI BAR
Endi Shalkóde jailaýynan qaitalap soltústik-shyǵysqa qarai jyljiyq. Aldymen Úisin taýynyń Aiǵaitas atty qaraýyl shoqysynyń etegindegi áli kúnge deiin óziniń qupiiasyn buǵyp jatqan alty jerdegi úlkendi-kishili qorymdar, (erte temir ǵasyryna jatady) qatar tóbeler 500-den astam, odan ári taý ústindegi «Álembailaǵan» atty tarihi qorym bar. Osy atalǵan «Aiǵaitas» pen «Álembailaǵan» arasynda «Arshalysai» atty jer-sý ataýy bar. Ony qozǵaǵan sebebimiz – M.H.Dýlati «Zafarnamedaǵy» derekke súiene otyryp, 1375 jyly Temir taǵy bir shaiqasty bastamaq bolyp kele jatqanda Kamaradin áskerin Kóktóbe degen jerge jaiǵastyryp, keiin úsh ózen aǵyp shyǵatyn shatqalǵa kelip, sonyń úshinshi saiyna áskerlerin jasyryp, Temirdi kútkendigi, ol jerdiń Arshalysai dep atalatyny baiandalady. Soǵys bastalmai jatyp Kamaradinniń áskeri sheginip, ary qarai Ile ózenin jaǵalap tómendep ketkendigi, Temirdiń baryp elin tonap qaitqandyǵy jóninde derek keltiredi. Budan shyǵatyn qorytyndy: Kamaradin Ile boiymen tómen ketse, Temir Almalyqqa qarai bet alǵan. Odan Shalkóde jailaýyna qarai bet alyp, Arshalysaida bolǵany málim. Ile ózenine qarai baǵytyn burǵany qazirgi Kerbulaq, Kóksý, Uiǵyr, Jarkent aýdandary jáne Qorǵas pen Qulja aimaqtary ekeni belgili bolyp tur.Taǵy bir tarihi oryn – Úisinniń aspan qorasy da osynda. Mine, osy atalǵan jer-sý ataýlarynyń ortasynda Shalkóde jailaýy jatyr.
Eskeretin bir derek, «úisin» sóziniń birneshe ret qaitalanýy jáne atalǵan memleketti qurýshy taipalar muragerleriniń kúni búginge deiin osy aimaqta turyp jatýy zamanynda qurylǵan ordanyń túp qazyǵy osynda degendi bildirip tur. Atalǵan jer-sý ataýlarynyń bári Han Táńiri shyńynyń ainalasynda.
Jońǵar qalmaqtarynan ataqonysty azat etken kezinde Raiymbek batyr bastaǵan qazaq jaýyngerleri osy ólkeni basyp ótip, Shartas, Súmbe eldi mekeniniń shyǵysyndaǵy Attyń taýynyń batys jaǵyndaǵy aýmaqqa shekaralyq tas belgi qoiǵan eken. Keiin 1882 jyly Resei men Qytai imperiialary shekarany bólgen kezde ol tasty qazirgi memlekettik shekaranyń aýmaǵyna ákelip tastaǵan. Al qalmaqtardy bul aimaqtardan yǵystyryp shyǵarǵan soń, aralyqtaǵy jer 40-50 jyldai bos jatqan. Ol kezdegi halyq qazirgidei tyǵyz qonystanbaǵan. Qazaqtar jaǵy batystan shyǵysqa qarai jylji-jylji, eldi qonystandyrý naýqany bastalǵanda qyrǵyzdar pysyqtyq jasap qonystanyp úlgergen. Buǵan qazaqtar jaǵy narazy bolǵan. Óitkeni jaý qolynan azat etken – qazaq qosyndary. Odan soń bul jerden qyrǵyzdardy da shyǵaryp, keiin ǵana Shalkóde jailaýyna qonystanǵan. Keiingi qonystanýdyń basy 1768 jyldan bastaý alady. Kórshi qyrǵyzdarmen bolǵan soǵystardy Musylmanbai, Itbala, Saýryq, Bóden batyrlar bastaǵan.
Sh.Ýálihanov Qulja qalasyna barǵan sapary kezinde Shalkóde jailaýyna arnaiy at basyn burǵan. Sondaǵy asý áli kúnge deiin «Shoqan asqan» dep atalady. Osy jerde eskeretin bir jaǵdai: áigili ǵalym barǵan jerlerinde kórgen-bilgenin hatqa túsirip otyrǵan. Biraq Shoqannyń eńbekterinde bul ólkede bolǵan oqiǵalar kúńgirtteý (joǵalǵan ne bolmasa ...joǵaltqan), demek, áli bizge belgisiz, ne bolmasa Shoqannyń eńbegin zertteýshilerdiń aǵattyǵy dep túsinýimiz kerek.
Arǵy tarihtan bizge belgili oqiǵalardyń eń irisi – 1863 jyly 22 shildede dál osy Shalkóde jailaýyndaǵy Aiǵaitastyń eteginde ótken shaiqas. Resei men Qytai imperiialarynyń kózdegen maqsaty Ortalyq Aziiaǵa óz biligin júrgizý jáne túbi bir túrki halyqtaryn tarih sahnasynan joiý boldy. Orys derekterine súiensek, Týn Ji Chi bastaǵan qytai ókimeti sol kezdegi orys elshisi Glinkaǵa ótinish bildirip, Taýly Altai, Bahty jáne shekaradaǵy biraz qaraýyldaryn alyp ketýin suraidy. Tipti bolmasa, Sháýeshekte qaitadan kelissóz júrgizýge daiyn ekenderin aitady. Buǵan jaýap retinde orystyń elshisi Batys Sibir general-gýbernatory Diýgamel tapsyrmasy boiynsha jumys istegenin jáne de Pekin sharty boiynsha eshqandai shekara buzýshylyqtyń joq ekendigin alǵa tartady. Buǵan razy bolmaǵan qytailar Tarbaǵataida turǵan hebei-amban arqyly qazaqtardy aidap salyp, orystardy shekaradan alastatpaq bolady. Qazaq sultandary orystarmen qarym-qatynasyn buzǵysy kelmeidi. Óitkeni bul kezeńde orystar qazaq jerin otarlaý saiasatyn aiaqtaýǵa jaqyndap qalǵan. Osy ýaqytta Jetisýda mamyr-maýsym ailarynda orys pen qytai arasyndaǵy shielenistiń shyńyraý shegine jetkeni sonshalyq – 31 mamyr kúni Býrahodzirde qaqtyǵys bolady. Orystardyń kýálandyrýynsha, kináli qytailar bolyp shyǵady. Semeidegi otriadtyń basshysy Panovtyń Diýgamelge habarlaýynsha, kapitan Golýbev otriadymen quramynda jer bederin ólsheitin (geodezist) mamandary bar, Aidarly-Qum aýmaǵynda eki jaqtyń arasynda qaqtyǵys bolady. Oqiǵa birte-birte asqynǵany sonsha – buǵan alban, sýan taipasynyń tóresi Tezek Nuralievtiń de adamdary qatysady. 1863 jyly 8 shildede orystyń Quljadaǵy elshisi V.Kolotovkin Batys Sibir general-gýbernatory Diýgamelge jazǵan hatynda qytailardyń kórsetip jatqan qysymdaryn aityp, «arymyzdy aiaqqa basty, kerek deseńiz, tamaqqa deiin satpai qoidy» deidi. Aqyry sol jerdegi qazaqtardyń kómegimen qazynadaǵy qordy, qujattardy jáne mórdi alyp, 21 shildede Kolotovkin senimdi serikterimen beri qarai qashady, arttarynan qýǵynshylar túsedi. Ile ózeninen ótip, Kóksýǵa jetýine tek qarańǵy tún men qatty soqqan daýyl ǵana sebepker bolady. Ertesine orystar Býrahodzir ózeniniń arǵy betindegi qytaidyń shekaralyq postylaryna oq jaýdyrady. Qosymsha kúshke Semeide turǵan Lerhe otriady da keledi. Eki jaq jyljyp otyryp Shalkódege jetedi. Eki imperiia arasyndaǵy shielenis eń joǵarǵy shegine jetkeni sonsha – bul qyrǵyn bir aiǵa sozylady.
ILE SULTANYNYŃ SATQYNDYǴY
Árine, orystardyń basty maqsaty Ortalyq Aziiada óz ústemdigin qaitken kúnde de nyq ornatý, al qytailar bolsa jońǵarlardy joiǵannan keiin qazaq dalasyn «óz menshigimiz» dep eseptep júrgenin alǵa tartýmen bolady. 1871 jylǵa deiin eki el arasyndaǵy saiasi teketires sál de bolsa bir deńgeide turǵanymen, osy jyldyń kóktemine qarai qaita ýshyǵady. Buǵan túrtki bolǵan Vernyi ýezindegi alban taipasynyń bedeldi basshylarynyń biri Tazabek Pusyrmanov edi. (Qarqara kóterilisi kósemderiniń biri – Áýbákirdiń atasy). Tazabek orys armiiasynyń shendi ofitseri (proporshik) bolǵan, basynda orystarǵa adaldyǵymen qyzmet etkenimen, artynan orys otarshyldarynyń zulymdyǵyn baiqap, Kolpakovskiiden bólinip, óziniń jaqyn aǵaiyn-týystaryn ertip, sáýir aiynyń 19-ynda Qytaidy betke alady. Barǵan jeri – Shalkóde jailaýynyń tórindegi Aiǵaitastyń soltústik jaǵyndaǵy Ketmen asýy. Keibir zertteýshiler Narynqoldyń shyǵys jaǵyndaǵy Shaty asýynda bolǵan deidi, oǵan kelmeidi, óitkeni ol kezde bul aimaqty Tian-Shan otriady kúzetip turǵan. Al Shalkódede mundai tirek pýnkti bolǵan emes (tek 1932 jyldardan keiin 3-4 jerde boldy), Tazabek pen Saýryq (Saýryq – Qarqara kóterilisiniń kósemi Uzaqtyń ákesi) osy marshrýtty durys paidalana bilgen. Qazirgi jazylyp júrgen tarihi qujattarda «1000 januiany ertip ketti» dep kórsetilgen. Biraq bul artyqtaý kórsetkish bolýy múmkin, áli de bolsa tereń zertteýdi talap etetin tarihtyń kúńgirtteý tustary.
Tazabek óziniń senimdi adamdary arqyly Ile sultanymen birigip, orys jáne qytai otarshyldarymen aiqasý úshin Quljadan keletin Alehannyń áskeri men Shalkóde tórindegi Aiǵaitas pen Ketmenge asatyn asýdy tańdaǵan. Kolpakovskii Tazabektiń artynan Gerasimovtyń otriadyn jiberedi. Bul ýaqyttarda Tazabek pen Alehan Qulja qalasynda qalai soǵysý kerektigi jaiynda kelissóz júrgizip jatqan-dy. Bul jaǵdaidan habar alǵan Kolpakovskii Alehannan bir aptanyń ishinde Tazabekti qaitarýyn talap etedi. Biraq jaýap bolmaidy. Kolpakovskii qaharyna minedi.
Bul ýaqytta Túrkistan general-gýbernatory Kaýfman bolatyn. Shalkódedegi jaǵdaidan habardar gýbernator ekspeditsiialyq zertteýler júrgizip baryp, kúzge qarai qolǵa alýdy uiǵarady. Bul sheshimmen kelispegen Kolpakovskii soǵysty keshiktirmeý kerek ekenin dáleldep baǵady. Tazabektiń Ile sultany Alehanmen, odan ári Iakýbbekpen birikse, Ortalyq Aziiany otarlaý saiasaty uzaqqa sozylýy múmkin, basqa baǵytta órbýi de ǵajap emes. Ol degenińiz – Ile aimaǵyndaǵy dini bir túrkilerdiń qaita birigýi degendi bildiredi. Osynyń bárin saralap, oi eleginen ótkizgen ákki general Kolpakovskii shuǵyl sheshimdi ózi-aq qabyldaidy. Qolbasshylarynyń biri Balitskiidiń rotasyn muzdai qarýlandyryp, Ile sultandyǵynyń aýmaǵyna kirgizedi. Ondaǵy maqsaty – qarsylas jaqtyń kúsh-qýatyn baiqap shyǵý. Kirgennen bastap jol-jónekei qarsylasqandaryna oq jaýdyryp qyryp-joiyp, Qorǵasqa jetip, odan ári Aqkentke, odan Býrahodzirge keledi. Sultandyqtyń negizgi kúshi Qorǵastyń aýmaǵynda bolǵanyn bilgen soń, habar alǵan Kolpakovskii soǵys taktikasyn qaita ózgertip, negizgi kúshti Ketmen asýyndaǵy podpolkovnik Jdan-Pýshkinniń, podpolkovnik Elinskiidiń otriadyna Shonjyda turǵan otriadty qosymsha kúsh retinde jiberedi.
28 mamyrda, keibir derekterde 29-y kúni, tańnyń atysymen áigili Shalkóde asýyndaǵy Ketmen shaiqasy bastalyp ta ketedi. 31 mamyrda Ile ózeniniń oń jaǵalaýyndaǵy taranshylar kelip qosylady. Qazaq-uiǵyry bolyp shamamen 3000-nan astam adam sońynda oq-dári bitip, qol soǵysyna kóshedi. Eki jaq ta shyǵynǵa ushyraidy. Orystardan ólgeni – 35 soldat (olar úshin bul úlken kórsetkish). Mihailovskiidiń otriady sheginip, Dardashy (durysy – Dardamby) ózenine qarai ketedi. Shalkódedegi shaiqas osylai órbidi. Elinskii azdaǵan otriadymen asýda qalady. Óitkeni Aiǵaitas arqyly qosymsha kúsh kelýine tosqaýyl bolýy kerek. 5 maýsymda Mihailovskii Ileden ótip, Býrahodzirge keledi. Soǵys ary qarai jalǵasady. Elinskii otriadynyń jartysyn Muzarttaǵy Tian-Shan otriadyna qosymsha kúsh retinde jiberedi de, qalǵan kúshti qaita jasaqtap, 6,5 rota jaiaý, 8 rota kavaleriiasyn, 10 artilleriialyq orýdiiasyn bastap, Kolpakovskii 16 maýsym 1871 jyly Ile ózeniniń oń jaq qaptalymen júrip otyryp Qorǵasqa kiredi. Joldaǵy kezdesken qarsylyqtardy shybyn qurly kórmegen general toqtamastan alǵa qarai júre beredi. Sondaǵy shyǵyny bir soldat ólgen, jaralanǵany 12 jáne kapitan V.Kaýlbars bar. Ile sultany úlken kúshke tótep bere almaitynyn bilip soǵysty toqtatýǵa daiyn ekendigin, kelissóz júrgizetindigin jetkizedi. Bul shartty Kolpakovskii tyńdamaidy. Sebebi Alehannyń ýaqytty soza turyp, Jetishardyń basshysy Iakýbbekten kómek almaq bolǵanyn bilip qoiǵan. 19 maýsym kúni general jergilikti eki adamy arqyly «Chinchahotszi men Súidinniń turǵyndary budan ary qarsylaspasyn» degen buiryǵyn jetkizedi. Aqyry Baiandaiǵa jetkende qarsylyq tolyǵymen toqtaidy. Alehannyń eń senimdi degen adamdary Kolpakovskiidiń aldynan shyǵady. Osy ýaqytta 19-ynan 20-syna qaraǵan túni mynandai bir jaǵdai oryn alady. Alehan qytai elshisin qamaýǵa alyp, artynan elshiliktiń eki adamyn óltiredi. Buǵan qarsy bolǵan sol jerdegi qytailar dabyl qaǵady. Uiǵyrlar kóterilgen qytailardy túgelimen baýyzdaidy. Onyń ishinde qytai elshisi Van-Tin-Chjan da bar. Sol bir oqiǵadan keiin kúni búginge deiin qytai men uiǵyr arasyndaǵy syzat jazylmai keledi.
Bul ýaqytta Tazabektiń sarbazdary daiyn turady. Biraq ýádelesken ýaqytta Alehannyń áskeri soǵysqa shyqpai qalady. Kerisinshe, Alehan Tazabekti opasyzdyqpen qolǵa túsirip, Kolpakovskiige tabys etedi. 1871 jyly 22 maýsymda orys áskeri Qulja qalasyna qarsylyqsyz kiredi. Alehan generaldyń aldynda tize búgedi. 27 shildede Alehandy Vernyiǵa alyp kelip, imperator Aleksandrdyń atynan onyń ómiriniń sońyna deiin pensiia taǵaiyndap, jylyna bir ret týǵan jerine baryp kelýine ruqsat beredi. Bul týraly jazýshy Ásker Toiǵanbaevtyń «Qairan elim» atty úlken zertteý eńbegi bar. Budan biletinimiz – Resei imperiiasy ǵasyrlar boiy aldyna qoiǵan maqsatyna jetip tyndy. Ortalyq Aziiada óziniń otarlaýshy gegomon ekenin dáleldedi.
Biraq jergilikti halyq budan keiin de qarsylyǵyn toqtatqan emes, bostandyqty armandaǵan kók túrkilerdiń urpaǵy elimizdiń barlyq aimaǵynda qarsylyq kórsetip jatty. Batysta I.Taimanov pen M.Ótemisuly, Jetisýdyń batysynda K.Qasymovtyń qarsylyq soǵysy, Toishybek Qasabolatuly kóterilisteri, Shalkóde jailaýyndaǵy qyrǵyndar, odan soń Qarqara jailaýyndaǵy 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilis órbidi. Qazaq jerindegi osy kóterilisterdiń kópshiliginiń jeńilispen aiaqtalýy qazaq halqynyń uzaq jyldar boiy bodandyq qamytyn kiiýine sebepker boldy.
