اۋىتقۋ – نورماعا ساي كەلمەيتٸن قولدانىستار. تەرميننٸڭ ٶزٸندە «سەيكەسسٸزدٸك» ماعىناسى («بەلگٸلٸ بٸر دۇرىستىقتان, زاڭدىلىقتان اۋىپ كەتۋ» دەگەن سيياقتى) بولعانمەن, اۋىتقۋ بارلىق سەتتە جاعىمسىز اكت بولىپ شىقپايدى. سىرت قاراعاندا, نورمادان تىس بولىپ كٶرٸنگەنمەن, شىندىعىندا, سول نورمادان ەدەيٸ اۋىتقۋ, ياعني ەر الۋان سەبەپپەن بولاتىن اۋىتقۋلار ورىن الادى. سوندىقتان بارلىق اۋىتقۋ, سونىڭ ٸشٸندە سٶز قولدانىستاعىلار ۋەجدٸ (موتيۆتٸ نەمەسە جٶنٸمەن) جەنە ۋەجسٸز (موتيۆسٸز نەمەسە جٶنسٸز) اۋىتقۋلار دەپ قاراستىرىلادى. بۇل – تەك كٶركەم سٶز ستيلٸندە عانا ەمەس, بارلىق ستيلدەردە بولاتىن زاڭدى قۇبىلىس. بٸراق كٶركەم ەدەبيەت تٸلٸندە ۋەجدٸ اۋىتقۋلار جيٸرەك كەزدەسەدٸ جەنە ولاردىڭ ٶزدەرٸ ەرسيپاتتى بولىپ كەلەدٸ.
كٶركەم ەدەبيەت تٸلٸندەگٸ اۋىتقۋدىڭ نەدەن (قاي نورمادان) اۋىتقۋ ەكەنٸن اجىراتىپ قاراستىرۋ كەرەك بولادى. بٸزدٸڭشە, جالپى ەدەبي تٸل نورماسىنان جەنە كٶركەم سٶز نورماسىنان اۋىتقۋ دەپ بٶلٸپ تالداۋ كەرەك.
سٶز قولدانىستاعى ج ا ل پ ى ەدەبي تٸل نورماسىنان اۋىتقۋ, بٸرٸنشٸدەن, ەدەبي تٸلدەن تىس تۇرعان ەلەمەنتتەردٸ: ديالەكتيزمدەردٸ, قاراپايىم جاي نەمەسە دٶرەكٸ سٶزدەردٸ, جارگونداردى ت.ب. اۆتور سٶزٸندە پايدالانۋعا قاتىستى قاراستىرىلادى (ولاردىڭ كەيٸپكەرلەر تٸلٸندە جۇمسالۋى – كٶركەم ەدەبيەت ستيلٸنٸڭ ٶز نورماسى, ٶز زاڭدىلىعى, سوندىقتان اۋىتقۋ پروبلەماسى نەگٸزٸنەن اۆتورلىق بايانداۋ تەكسٸ بويىنشا قويىلادى), بۇل – ستيلدٸك تاڭباسى بار سٶز دەگەندٸ زەرتتەۋگە اپارادى.
ەكٸنشٸدەن, سٶزدٸڭ ەدەبي تٸلدە قالىپتاسقان جالپى لەكسيكالىق ماعىناسىنان اۋىتقىپ قولدانۋ. بۇل ورايدا جازۋشىنىڭ تٸلگە ۇقىپتىلىعى جەنە جاۋاپكەرشٸلٸگٸ ەڭگٸمە بولادى, ياعني ەدەيٸ جٶنٸمەن اۋىتقۋ سٶز بولادى.
ٷشٸنشٸدەن, سٶزدٸڭ ٶزگە سٶزدەرمەن تٸركەسۋ نورماسىن بۇزۋ. بۇل دا ەكٸ تٷرلٸ سيتۋاتسييادا كٶرٸنەدٸ: بٸرٸ – بٸلمەستٸكتەن, جاۋاپسىزدىقتان بولاتىن قۇبىلىس, كەلەسٸسٸ – تٸركەستەر كونتاميناتسيياسى دەگەندٸ ەدەيٸ پايدالانۋ.
سٶز قولدانىستا كٶركەم تٸل نورماسىنان اۋىتقۋ, بٸرٸنشٸدەن, جالپى جازۋشى مەنەرٸ دەگەنگە قاتىستى بولسا, ەكٸنشٸدەن, تەكست تٷزٸمٸ مٷددەلەرٸنە بايلانىستى قۇبىلىس بولىپ تابىلادى (تەكست تٷزٸمٸ جٶنٸندە 98-127-بەتتەردە ايتىلعان پٸكٸرلەر مەن تالدانعان ماتەريالداردى قاراڭىز).
جازۋشى مەنەرٸ اۆتور پوزيتسيياسى دەگەنمەن ۇشتاسادى. قازٸرگٸ (سوڭعى 20-30 جىلدىڭ ٸشٸندە) قازاق پروزاسىندا بايانداۋداعى اۆتور پوزيتسيياسى دەپ اتالاتىن قۇبىلىس ايقىنىراق كٶرٸنە باستادى. ايتالىق, سىرتقى دٷنيەنٸ سۋرەتتەۋدٸڭ اۆتور تاراپىنان ۇستانىلاتىن ەموتسيونالدىق كٸلتٸ بٸرەۋ بولادى دا ونداي شىعارمادا بٸرتەكتەس نەمەسە تٸپتٸ بٸر ەپيتەت قايتالانىپ كەلەدٸ. مىسالى, ورالحان بٶكەەۆتٸڭ «قار قىزى» پوۆەسٸندە اق ەپيتەتٸ جەنە وسى سٶزدٸڭ قوسىمشالى, تٸركەستٸ تۇلعالارى (اقشا, اپپاق, اق سٸرەۋ, اق تٷتەك, اق شاڭقان, اق شاعي, اق تاڭداق) – وسى شىعارمانىڭ وقۋشى سەزٸمٸنە ەسەر بەرەتٸن, اۆتور پوزيتسيياسىنىڭ سىر ساندىعىن اشاتىن نەگٸزگٸ كٸلتٸ: مۇندا عتر زامانىندا ٸرگەدەگٸ شٶپتٸ الىپ كەلۋگە جاراماي قالعان تەحنيكامىزدىڭ كەسٸرٸنەن ٷش قىرشىنداي جاستى ٷسٸتٸپ ٶلتٸرە جازداعان اپپاق قار باسقان مىلقاۋ يەن تاۋ ٸشٸ, سەڭدەي سٸرەسكەن اق سٸرەۋ سۋىق دٷنيە سۋرەتتەلەدٸ. جٸگٸتتەردٸ قيناعان تٷن دە اپپاق, ولاردىڭ بٸرەۋٸ – نۇرجاننىڭ ارمان-قييالىنداعى اق قانات قار قىزى, ول دا – اپپاق, بٸراق وسى اق (اپپاق) سٶزٸ – مۇندا ادالدىقتىڭ, باقىتتىڭ, ارماننىڭ سيمۆولى بولۋمەن قاتار, سۋىقتىقتىڭ, قاتالدىقتىڭ دا سيمۆولى. شىعارما كٸلتٸ – وسى ەكٸ سيمۆولدا. سوندىقتان كٶركەم سٶز ستيلٸن جەكە دٸتتەي قاراستىرعاندا, بٸر شاعىن پوۆەستە بٸر ەپيتەتتٸڭ ٶزگەسٸ اۋىزعا تٷسپەگەندەي قايتالاي بەرۋٸ كەمشٸلٸك سيياقتى بولىپ كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. ال تٸل مەدەنيەتٸ شارتتارىن كٶركەم ستيليستيكا تالاپتارىمەن ۇشتاستىرا قاراستىرعاندا, بۇل جەردەگٸ بٸر عانا ەپيتەتتٸڭ جيٸ قايتالانۋى, باسا قولدانىلۋى – ۋەجدٸ, ول اۆتور پوزيتسيياسىن تانىتادى.
بۇل كٷندە ورىس تٸل بٸلٸمٸندە «حاراكتەريولوگيچەسكوە پوۆەستۆوۆانيە» (سيپات بەرە بايانداۋ) دەپ اتالاتىن ەدٸس قازاق پروزاسىندا دا بەل الىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. شىعارماعا تۇتاسىنان بەلگٸلٸ بٸر سيپات بەرە بايانداۋدا ەلەۋمەت توپتارىنىڭ سٶيلەۋ ٷلگٸلەرٸ كەڭٸنەن پايدالانىلادى. مىسالى, تاحاۋي احتانوۆتىڭ «شىراعىڭ سٶنبەسٸن» اتتى رومانى اۋىلدا ٶسكەن قازاق ەيەلٸنٸڭ اتىنان باياندالاتىندىقتان جەنە روماننىڭ بٷكٸل وقيعا جەلٸسٸ, كەيٸپكەرلەر بەينەسٸ سول ەيەلدٸڭ كٶزقاراسىمەن ۇسىنىلعاندىقتان, ول رومانداعى لەكسيكالىق, فرازەولوگييالىق قۇرام دا, سينتاكسيستٸك قۇرىلىم دا بٸر ستيلگە باعىندىرىلعان. سوندىقتان مۇنداعى بايانداۋ تٸلٸنەن دە, كەيٸپكەرلەر تٸلٸنەن دە «جيىرما بەستەن اسقان دىراۋ جٸگٸت», «قوي, قۇرىسىن, ۇيات تاعى», «سۆەتاسىن تٸپتٸ سوراقى قىزعانادى», «باسقا ەشكٸم جوق, كٸلەڭ قاتىندار ەمەس پە?» دەگەن سيياقتى قاراپايىم سٶزدەر مەن اۋىزەكٸ سٶيلەۋ تٸلٸ ەلەمەنتتەرٸن جيٸرەك كەزدەستٸرەمٸز. تٸل مەدەنيەتٸ ٶرەسٸنەن كەلگەندە, بۇلار – ەدەبي نورمادان تىس تۇرعان سٶزدەر بولعانمەن, بۇل شىعارمادا ولاردىڭ قولدانىلۋى – ٶتە ورىندى, ياعني بۇلار موتيۆتٸ اۋىتقۋلار بولىپ تانىلادى. بۇلاردى, تەگٸ, ورىس تٸل بٸلٸمٸندەگٸدەي, بٸزدٸڭ دە كٶركەم شىعارماداعى بايانداۋدىڭ «اۆتورلىق نورمالارى» دەپ اتاعانىمىز دۇرىس بولار.
بەلگٸلٸ بٸر سيپات بەرە بايانداۋ ٷلگٸسٸن ەبٸش كەكٸلباەۆتىڭ «تاسباقانىڭ شٶبٸ» اتتى شىعارماسىنان دا كٶرۋگە بولادى. مۇندا اۆتور اتىنان بەرٸلگەن بايانداۋدىڭ ٶزٸندە سيپاتتاۋىش سٶيلەمدەردٸڭ دەنٸ اۋىزەكٸ سٶيلەۋ تٸلٸنە تٶن بولىپ كەلەدٸ: «بورپى اياق ساقىپ, زىر-زىبىل قۇلا» (ەڭگٸمەنٸڭ باس كەيٸپكەرٸ قارابالانىڭ مٸنگەن وسى اتىنىڭ ٶزگە انىقتاۋىشتارى دا وسى ٸسپەتتەس (شٸلتٸك قۇلا, كيتٸڭ قۇلا), «قاقشاڭداعان ەكەسٸ», «دارىلداق شايحاناشى», «ەرپٸل-تەرپٸل ٶلەڭ جولى», «قايىرما جاعا», «اق كٶيلەك كيٸپ قاتقان جٸگٸت», «قيتۇرقى ەڭگٸمە» ت.ت. ديالوگتەردەگٸ عانا ەمەس, اۆتور تٸلٸندەگٸ ەتٸستٸكتەردٸڭ ەدەۋٸرٸ – ستيلدٸك بوياۋى قالىڭ سٶزدەر, ولار دا كٶبٸنەسە قاراپايىم سٶزدەر نەمەسە اۋىزەكٸ سٶيلەۋ تٸلٸنە تەن ەلەمەنتتەر بولىپ كەلەدٸ: «ورىسشانىڭ دا تٷبٸن تٷسٸرەدٸ», «ەيەلدەر جاعى جىرق-جىرق كٷلەدٸ», «قارا ٶلەڭدٸ قايقايتادى ەكەن», «اق شكولدىڭ بٸلٸمٸن بٸر-اق قاقشىپ... جەتٸنشٸ كلاستى بٸتٸردٸ», «كٶكەڭ كٶڭٸلٸ تٷسسە, سىلقيتىپ تۇرىپ ورىسشا بٸر بوقتايدى دا...», «سىزديىپ وتىرعان جاس نەمەلەر... تىزالاقتاپ جٷر» ت.ت. مۇنداعى ادامداردىڭ اتالۋى دا نەمە, كٶكٸمە, بوزىمباي, بەگەي, جۇتىر, قارا سيراق, موجان-توپاي, قاسقا سيياقتى بولىپ كەلەدٸ.
اۆتور وسى ەڭگٸمەنٸ «وقۋى» ٷش كلاستان اسپاعان, بٸراق ادال ەڭبەك يەسٸ – قارابالا مەن ونىڭ «باعى جانباعان» تەنتەك قۇرداسى – وڭبايدىڭ, تٸپتٸ ەرٸسٸ وسى ەكەۋٸنٸڭ ٸس-ەرەكەتٸنە, قيمىل-قىبىرىنا ورتاق اۋىل ادامدارىنىڭ پوزيتسيياسىنان, سولاردىڭ ويلاۋى, باعالاۋى, تٷيۋٸ تۇرعىسىنان باياندايدى. دەمەك, بۇل تۋىندىداعى ەدەبي تٸلدەن تىس تۇراتىن ەلەمەنتتەر: قاراپايىم سٶزدەر, موشقايدى تەرٸزدٸ بٸرەن-ساران ديالەكتيزم, اۋىزەكٸ تٸلدٸك سينونيمدەر, قىسقاسى, پەس (تٶمەن) ستيلدٸك سٶزدەر بەلگٸلٸ بٸر ماقساتپەن ەدەيٸ قولدانىلعان. اۆتور سٶزٸندە كەلگەنٸنە قاراماستان, بۇلاردىڭ قولدانىلۋى – ۋەجدٸ. بۇل اۋىتقۋلار – بٷكٸل شىعارما يدەياسىنا (مازمۇنىنا) قاراي, تەكست تٷزۋ مٷددەسٸنەن تۋعان قولدانىستار.
سيپاتتاما قوس سٶزدەردٸڭ (سىن ەسٸمدەر مەن ٷستەۋلەردٸڭ) بٸرسىپىراسى اۋىزەكٸ سٶيلەۋ تٸلٸنەن الىنادى دا كەيدە ەدەبي نورمادان تىس تۇلعالار بولىپ كٶرٸنەدٸ. مىسالى ق.جۇمادٸلوۆ شىعارمالارىنداعى ويپىل-تويپىل («ويپىل-تويپىلى جوق, ايعاي-سٷرگٸنٸ از, سەنٸمدٸ ورتادا ەلٸ دە جٷرە تۇرعىسى كەلٸپ, استانادا قالىپ قويدى». – «اتامەكەن»), ەكەي-ٷكەي («ەسٸرەسە التاي ەكەۋٸنٸڭ ەڭگٸمەسٸ جاراسىپ, ٶزارا ەكەي-ٷكەي بولىپ, وسىندا كەلگەلٸ ٸرگەلەرٸ بٶلٸنبەي قويعان». – سوندا), باقارلى-شاقارلى («باياعىدا ارشالىنىڭ قاق جارتىسىن الىپ جاتاتىن باقارلى-شاقارلى بٸر ەۋلەتتەن قالعان كٶز, ەسكٸنٸڭ جۇرناعى». – سوندا), س.بەردٸقۇلوۆتاعى «اربي-ساربي مۇنارالار», ت.ەلٸمقۇلوۆتاعى «ەش-پٷش ەڭگٸمە», «ۋقان-سۋقان قىپ جٸبەرۋ», «ولقىلى-تولقىلى», و.بٶكەەۆتەگٸ «اقارلى-شاقارلى سەميا», «سالبا-سالبا سامىرسىندار», «اپالاس-تٶپەلەس ۋاقىت» سيياقتى تۇلعالار – نورماتيۆتٸك سٶزدٸكتەردە تٸركەلمەگەن, دەمەك, ەدەبي نورمادان تىس تۇرعان ەلەمەنتتەر. بٸراق وسىعان قاراماستان, بٸزدٸڭشە, بۇلاردىڭ كٶپشٸلٸگٸن ۋەجدٸ اۋىتقۋلاردىڭ قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى, ٶيتكەنٸ, بٸرٸنشٸدەن, دەل سول كونتەكستە بۇل قوس سٶزدەردٸڭ ەكسپرەسسيۆتٸك بوياۋى قويۋلاۋ سەزٸلەدٸ, ەكٸنشٸدەن, نە سٶز تٷبٸرٸندەگٸ سەمانتيكاسىنا, نە كونتەكسكە كاراي ماعىنالارى كٶبٸنەسە تٷسٸنٸكتٸ بولىپ تۇرادى. مىسالى, مۇنارالاردىڭ تٷندەگٸ تٷرٸ اربي-ساربي دەگەن سٶيلەمدەگٸ سوڭعى قوس سٶزدٸڭ ماعىناسىن اربييۋ ەتٸستٸگٸنەن شىعارىپ تانۋعا بولادى, ياعني اربيعان-ساربيعان مۇنارالار دەگەن اسسوتسياتسييا تۋادى. نەمەسە ۋقان-سۋقان سٶزٸنٸڭ ەڭكٸ-تەڭكٸ سيياقتى جاعىمسىز مەندە جۇمسالىپ تۇرعانىن كونتەكسكە قاراي ايتۋعا بولادى: «... پرەدسەداتەلمەن كارتا ويناپ, باسىن ۋقان-سۋقان قىپ جٸبەردٸ». ەرينە, مۇنداي سيرەك كەزدەسەتٸن تۇلعالاردى ستيلدٸك اسسوتسياتسييامەن (ەكسپرەسسييا ٷشٸن) قولدانعاندا, ەڭ الدىمەن, ولاردىڭ تٷسٸنٸكتٸ بولۋىن كٶزدەۋ كەرەك, سودان سوڭ ٶزگە ۆاريانتتارىنان دەل سول جەردە ۇتىمدىلىعىن سالماقتاۋ قاجەت. ول ەكٸ شارت ورىندالماعان كٷندە بۇلار تەرٸزدٸ اۋىزەكٸ تٸلدٸك نەمەسە سيرەك ۇشىراساتىن ەلەمەنتتەردٸ كەز كەلگەن جەردە قولدانا بەرۋ – نورمادان ۋەجسٸز اۋىتقۋ بولىپ شىعادى.
ال كەيبٸر قوس سٶزدەردٸڭ تۇلعالىق (فونەتيكا-گرافيكالىق) ۆاريانتتارىنىڭ كٶبٸنەسە ەدەبي سىڭارىن قولدانعان جٶن. مىسالى, «وقسىن-وقسىن», «بٸرسٸن-بٸرسٸن», «كەرمە-قار», «ەمە-جەمگە كەلگەندە», «بەكٸن-شٷكٸن» سيياقتىلاردىڭ وقتىن-وقتىن, بٸرتٸن-بٸرتٸن, كەرەعار, جەمە-جەمگە كەلگەندە, كەكٸر-شٷكٸر پاراللەلدەرٸ ەدەبي نورما رەتٸندە بٸرشاما ورنىققان تەرٸزدٸ, ونىڭ ٷستٸنە الدىڭعى دۋبلەتتەردٸڭ ستيلدٸك ارتىقشىلىعى دا شامالى بولماق.
ەتٸستٸكتەردٸڭ ٸشٸندە دە ەدەبي جازبا تٸلدە بۇرىن كٶپ كەزدەسە بەرمەيتٸن بٸرقاتار سٶزدەر بۇل كٷندە قايسىبٸر جازۋشىلاردىڭ تٸلٸندە ەركٸن ەرٸ جيٸرەك قولدانىلاتىن بولدى. مىسالى, و.بٶكەەۆتە: القۇلىمداۋ (ورتالارىنان القۇلىمداپ دارىن شىققانداي بولسا, داندايسىپ كەتپەي... تەك العۇلىمداپ امان-ەسەن ورتامىزعا قوسىلسا دەيمٸز عوي), قاڭعىلەستەۋ («اداسقان قازداي قاڭعىلەستەپ جٷرگەنٸ»), اداعايلاۋ («اتىپ تۇرىپ اداعايلاپ ەر تۇسقا كوز جٷگٸرتٸپ ەدٸ»), قاپتاعايلاۋ («قار ۇشقىنداپ, قاۋلاعان ٶرتتەي قاپتاعايلايدى»), ە.كەكٸلباەۆتا: اڭىلجۋ («اتا قونىستىڭ اڭىلجىپ يەسٸز قالعانىنا...»), ت.ەلٸمقۇلوۆتا: مەتٸبيسٸنۋ, سالقومسوقتانۋ, تەمپٸشتەنۋ («ماقى تۇقىمىنىڭ مەتٸبيسٸنٸپ, سالقومسوقتانىپ, بالاعى جىرىق شالبار كيٸپ تەمپٸشتەنگەنٸنە جىنىمىز كەلۋشٸ ەدٸ»), الاعارجاقتانۋ («ەلدەنەدەن ٶڭٸلٸ الاعارجاقتانىپ...»), كەرٸمسٸتۋ («...ەدەمٸ اق سٷر بەتٸن كەرٸمسٸتٸپ كٶرسەتتٸ»), د.دوسجانوۆتا: الااعاتتانۋ («قۇجىرا سىرت سىلاعى تٷسٸپ, الاعاتتانىپ قالىپتى. جول ەر قاجاعان ات ارقاسىنداي الاعاتتانىپ كٶرٸنەدٸ»), ەڭكٷستەنۋ («ەندٸگٸ بۋىن ەڭكٷستەنبەي, ەدٸل ەتسە»), م.ماعاۋيندە: وشاڭ ەتۋ («تاياۋ تٶڭٸرەكتە وشاڭ ەتكەن جان جوق») سيياقتى قيمىل اتاۋلارى كەزدەسەدٸ. بۇلاردىڭ بٸرقاتارى جەرگٸلٸكتٸ سٶز بولۋى مٷمكٸن (اڭىلجۋ, القۇلىمداۋ, ەڭكٷستەنۋ, الاعاتتانۋ, الاعارجاقتانۋ), بٸرسىپىراسىن جازۋشى ٶزٸ جاساۋى دا مٷمكٸن (كەرٸمسٸتۋ, مەتٸبيسٸنۋ ت.ب.), ەندٸ بٸرازى سٶيلەۋ تٸلٸندە بار, بٸراق سيرەك جۇمسالىپ, ماعىناسى كٶمەسكٸ تارتقان ەلەمەنتتەر بولۋى مٷمكٸن. بۇل سيياقتى بەيتانىستاۋ ەتٸستٸكتەردٸڭ قولدانىسىن ەردايىم نورمادان جٶنسٸز اۋىتقۋ دەۋگە بولمايدى. ٶيتكەنٸ بۇلار كٶپ رەتتە ستيلدٸك جٷگٸ بار قولدانىس بولىپ كەلەدٸ. مىسالى, «بٸرتەگٸس ەمەس, الا-قۇلا بولىپ كٶرٸنۋ» ماعىناسىندا الا-قۇلالانۋ دەگەن بەيتاراپ سٶزدەن گٶرٸ الاعاتتانۋ سٶزٸنٸڭ بوياۋى قويۋىراق, بەيتاراپ رەڭدٸ ەڭگٸلەنۋ, ەۋمەسەرلەنۋ دەگەندەرگە قاراعاندا, ەڭكٷستەنۋ ۇتىمدىراق. دەمەك, بۇدان نورمادان موتيۆتٸ اۋىتقۋلاردىڭ تٷرلەرٸ ەر الۋان بولاتىندىعى كٶرٸنەدٸ.
رەبيعا سىزدىقوۆا
ۇقساس جازبا:
