Aýytqý – normaǵa sai kelmeitin qoldanystar. Terminniń ózinde «sáikessizdik» maǵynasy («belgili bir durystyqtan, zańdylyqtan aýyp ketý» degen siiaqty) bolǵanmen, aýytqý barlyq sátte jaǵymsyz akt bolyp shyqpaidy. Syrt qaraǵanda, normadan tys bolyp kóringenmen, shyndyǵynda, sol normadan ádeii aýytqý, iaǵni ár alýan sebeppen bolatyn aýytqýlar oryn alady. Sondyqtan barlyq aýytqý, sonyń ishinde sóz qoldanystaǵylar ýájdi (motivti nemese jónimen) jáne ýájsiz (motivsiz nemese jónsiz) aýytqýlar dep qarastyrylady. Bul – tek kórkem sóz stilinde ǵana emes, barlyq stilderde bolatyn zańdy qubylys. Biraq kórkem ádebiet tilinde ýájdi aýytqýlar jiirek kezdesedi jáne olardyń ózderi ársipatty bolyp keledi.
Kórkem ádebiet tilindegi aýytqýdyń neden (qai normadan) aýytqý ekenin ajyratyp qarastyrý kerek bolady. Bizdińshe, jalpy ádebi til normasynan jáne kórkem sóz normasynan aýytqý dep bólip taldaý kerek.
Sóz qoldanystaǵy j a l p y ádebi til normasynan aýytqý, birinshiden, ádebi tilden tys turǵan elementterdi: dialektizmderdi, qarapaiym jai nemese dóreki sózderdi, jargondardy t.b. avtor sózinde paidalanýǵa qatysty qarastyrylady (olardyń keiipkerler tilinde jumsalýy – kórkem ádebiet stiliniń óz normasy, óz zańdylyǵy, sondyqtan aýytqý problemasy negizinen avtorlyq baiandaý teksi boiynsha qoiylady), bul – stildik tańbasy bar sóz degendi zertteýge aparady.
Ekinshiden, sózdiń ádebi tilde qalyptasqan jalpy leksikalyq maǵynasynan aýytqyp qoldaný. Bul oraida jazýshynyń tilge uqyptylyǵy jáne jaýapkershiligi áńgime bolady, iaǵni ádeii jónimen aýytqý sóz bolady.
Úshinshiden, sózdiń ózge sózdermen tirkesý normasyn buzý. Bul da eki túrli sitýatsiiada kórinedi: biri – bilmestikten, jaýapsyzdyqtan bolatyn qubylys, kelesisi – tirkester kontaminatsiiasy degendi ádeii paidalaný.
Sóz qoldanysta kórkem til normasynan aýytqý, birinshiden, jalpy jazýshy máneri degenge qatysty bolsa, ekinshiden, tekst túzimi múddelerine bailanysty qubylys bolyp tabylady (tekst túzimi jóninde 98-127-betterde aitylǵan pikirler men taldanǵan materialdardy qarańyz).
Jazýshy máneri avtor pozitsiiasy degenmen ushtasady. Qazirgi (sońǵy 20-30 jyldyń ishinde) qazaq prozasynda baiandaýdaǵy avtor pozitsiiasy dep atalatyn qubylys aiqynyraq kórine bastady. Aitalyq, syrtqy dúnieni sýretteýdiń avtor tarapynan ustanylatyn emotsionaldyq kilti bireý bolady da ondai shyǵarmada birtektes nemese tipti bir epitet qaitalanyp keledi. Mysaly, Oralhan Bókeevtiń «Qar qyzy» povesinde aq epiteti jáne osy sózdiń qosymshaly, tirkesti tulǵalary (aqsha, appaq, aq sireý, aq tútek, aq shańqan, aq shaǵi, aq tańdaq) – osy shyǵarmanyń oqýshy sezimine áser beretin, avtor pozitsiiasynyń syr sandyǵyn ashatyn negizgi kilti: munda ǴTR zamanynda irgedegi shópti alyp kelýge jaramai qalǵan tehnikamyzdyń kesirinen úsh qyrshyndai jasty úsitip óltire jazdaǵan appaq qar basqan mylqaý ien taý ishi, seńdei siresken aq sireý sýyq dúnie sýretteledi. Jigitterdi qinaǵan tún de appaq, olardyń bireýi – Nurjannyń arman-qiialyndaǵy aq qanat qar qyzy, ol da – appaq, biraq osy aq (appaq) sózi – munda adaldyqtyń, baqyttyń, armannyń simvoly bolýmen qatar, sýyqtyqtyń, qataldyqtyń da simvoly. Shyǵarma kilti – osy eki simvolda. Sondyqtan kórkem sóz stilin jeke dittei qarastyrǵanda, bir shaǵyn poveste bir epitettiń ózgesi aýyzǵa túspegendei qaitalai berýi kemshilik siiaqty bolyp kórinýi múmkin. Al til mádenieti sharttaryn kórkem stilistika talaptarymen ushtastyra qarastyrǵanda, bul jerdegi bir ǵana epitettiń jii qaitalanýy, basa qoldanylýy – ýájdi, ol avtor pozitsiiasyn tanytady.
Bul kúnde orys til biliminde «harakteriologicheskoe povestvovanie» (sipat bere baiandaý) dep atalatyn ádis qazaq prozasynda da bel alyp kele jatqany baiqalady. Shyǵarmaǵa tutasynan belgili bir sipat bere baiandaýda áleýmet toptarynyń sóileý úlgileri keńinen paidalanylady. Mysaly, Tahaýi Ahtanovtyń «Shyraǵyń sónbesin» atty romany aýylda ósken qazaq áieliniń atynan baiandalatyndyqtan jáne romannyń búkil oqiǵa jelisi, keiipkerler beinesi sol áieldiń kózqarasymen usynylǵandyqtan, ol romandaǵy leksikalyq, frazeologiialyq quram da, sintaksistik qurylym da bir stilge baǵyndyrylǵan. Sondyqtan mundaǵy baiandaý tilinen de, keiipkerler tilinen de «jiyrma besten asqan dyraý jigit», «qoi, qurysyn, uiat taǵy», «Svetasyn tipti soraqy qyzǵanady», «basqa eshkim joq, kileń qatyndar emes pe?» degen siiaqty qarapaiym sózder men aýyzeki sóileý tili elementterin jiirek kezdestiremiz. Til mádenieti óresinen kelgende, bular – ádebi normadan tys turǵan sózder bolǵanmen, bul shyǵarmada olardyń qoldanylýy – óte oryndy, iaǵni bular motivti aýytqýlar bolyp tanylady. Bulardy, tegi, orys til bilimindegidei, bizdiń de kórkem shyǵarmadaǵy baiandaýdyń «avtorlyq normalary» dep ataǵanymyz durys bolar.
Belgili bir sipat bere baiandaý úlgisin Ábish Kekilbaevtyń «Tasbaqanyń shóbi» atty shyǵarmasynan da kórýge bolady. Munda avtor atynan berilgen baiandaýdyń ózinde sipattaýysh sóilemderdiń deni aýyzeki sóileý tiline tón bolyp keledi: «borpy aiaq Saqyp, zyr-zybyl qula» (áńgimeniń bas keiipkeri Qarabalanyń mingen osy atynyń ózge anyqtaýyshtary da osy ispettes (shiltik qula, kitiń qula), «qaqshańdaǵan ákesi», «daryldaq shaihanashy», «árpil-tárpil óleń joly», «qaiyrma jaǵa», «aq kóilek kiip qatqan jigit», «qiturqy áńgime» t.t. Dialogterdegi ǵana emes, avtor tilindegi etistikterdiń edáýiri – stildik boiaýy qalyń sózder, olar da kóbinese qarapaiym sózder nemese aýyzeki sóileý tiline tán elementter bolyp keledi: «orysshanyń da túbin túsiredi», «áielder jaǵy jyrq-jyrq kúledi», «qara óleńdi qaiqaitady eken», «aq shkoldyń bilimin bir-aq qaqshyp... jetinshi klasty bitirdi», «kókeń kóńili tússe, sylqityp turyp oryssha bir boqtaidy da...», «syzdiyp otyrǵan jas nemeler... tyzalaqtap júr» t.t. Mundaǵy adamdardyń atalýy da neme, kókime, bozymbai, begei, jutyr, qara siraq, mojan-topai, qasqa siiaqty bolyp keledi.
Avtor osy áńgimeni «oqýy» úsh klastan aspaǵan, biraq adal eńbek iesi – Qarabala men onyń «baǵy janbaǵan» tentek qurdasy – Ońbaidyń, tipti árisi osy ekeýiniń is-áreketine, qimyl-qybyryna ortaq aýyl adamdarynyń pozitsiiasynan, solardyń oilaýy, baǵalaýy, túiýi turǵysynan baiandaidy. Demek, bul týyndydaǵy ádebi tilden tys turatyn elementter: qarapaiym sózder, moshqaidy tárizdi biren-saran dialektizm, aýyzeki tildik sinonimder, qysqasy, pás (tómen) stildik sózder belgili bir maqsatpen ádeii qoldanylǵan. Avtor sózinde kelgenine qaramastan, bulardyń qoldanylýy – ýájdi. Bul aýytqýlar – búkil shyǵarma ideiasyna (mazmunyna) qarai, tekst túzý múddesinen týǵan qoldanystar.
Sipattama qos sózderdiń (syn esimder men ústeýlerdiń) birsypyrasy aýyzeki sóileý tilinen alynady da keide ádebi normadan tys tulǵalar bolyp kórinedi. Mysaly Q.Jumadilov shyǵarmalaryndaǵy oipyl-toipyl («Oipyl-toipyly joq, aiǵai-súrgini az, senimdi ortada áli de júre turǵysy kelip, astanada qalyp qoidy». – «Atameken»), ákei-úkei («Ásirese Altai ekeýiniń áńgimesi jarasyp, ózara ákei-úkei bolyp, osynda kelgeli irgeleri bólinbei qoiǵan». – sonda), baqarly-shaqarly («Baiaǵyda Arshalynyń qaq jartysyn alyp jatatyn baqarly-shaqarly bir áýletten qalǵan kóz, eskiniń jurnaǵy». – sonda), S.Berdiqulovtaǵy «arbi-sarbi munaralar», T.Álimqulovtaǵy «ásh-púsh áńgime», «ýqan-sýqan qyp jiberý», «olqyly-tolqyly», O.Bókeevtegi «aqarly-shaqarly semia», «salba-salba samyrsyndar», «apalas-tópeles ýaqyt» siiaqty tulǵalar – normativtik sózdikterde tirkelmegen, demek, ádebi normadan tys turǵan elementter. Biraq osyǵan qaramastan, bizdińshe, bulardyń kópshiligin ýájdi aýytqýlardyń qataryna jatqyzýǵa bolady, óitkeni, birinshiden, dál sol kontekste bul qos sózderdiń ekspressivtik boiaýy qoiýlaý seziledi, ekinshiden, ne sóz túbirindegi semantikasyna, ne kontekske karai maǵynalary kóbinese túsinikti bolyp turady. Mysaly, Munaralardyń túndegi túri arbi-sarbi degen sóilemdegi sońǵy qos sózdiń maǵynasyn arbiiý etistiginen shyǵaryp tanýǵa bolady, iaǵni arbiǵan-sarbiǵan munaralar degen assotsiatsiia týady. Nemese ýqan-sýqan sóziniń áńki-táńki siiaqty jaǵymsyz mánde jumsalyp turǵanyn kontekske qarai aitýǵa bolady: «... Predsedatelmen karta oinap, basyn ýqan-sýqan qyp jiberdi». Árine, mundai sirek kezdesetin tulǵalardy stildik assotsiatsiiamen (ekspressiia úshin) qoldanǵanda, eń aldymen, olardyń túsinikti bolýyn kózdeý kerek, sodan soń ózge varianttarynan dál sol jerde utymdylyǵyn salmaqtaý qajet. Ol eki shart oryndalmaǵan kúnde bular tárizdi aýyzeki tildik nemese sirek ushyrasatyn elementterdi kez kelgen jerde qoldana berý – normadan ýájsiz aýytqý bolyp shyǵady.
Al keibir qos sózderdiń tulǵalyq (fonetika-grafikalyq) varianttarynyń kóbinese ádebi syńaryn qoldanǵan jón. Mysaly, «oqsyn-oqsyn», «birsin-birsin», «kerme-qar», «eme-jemge kelgende», «bákin-shúkin» siiaqtylardyń oqtyn-oqtyn, birtin-birtin, kereǵar, jeme-jemge kelgende, kákir-shúkir parallelderi ádebi norma retinde birshama ornyqqan tárizdi, onyń ústine aldyńǵy dýbletterdiń stildik artyqshylyǵy da shamaly bolmaq.
Etistikterdiń ishinde de ádebi jazba tilde buryn kóp kezdese bermeitin birqatar sózder bul kúnde qaisybir jazýshylardyń tilinde erkin ári jiirek qoldanylatyn boldy. Mysaly, O.Bókeevte: alqulymdaý (Ortalarynan alqulymdap daryn shyqqandai bolsa, dandaisyp ketpei... Tek alǵulymdap aman-esen ortamyzǵa qosylsa deimiz ǵoi), qańǵylesteý («Adasqan qazdai qańǵylestep júrgeni»), adaǵailaý («Atyp turyp adaǵailap ár tusqa koz júgirtip edi»), qaptaǵailaý («Qar ushqyndap, qaýlaǵan órttei qaptaǵailaidy»), Á.Kekilbaevta: ańyljý («Ata qonystyń ańyljyp iesiz qalǵanyna...»), T.Álimqulovta: mátibisiný, salqomsoqtaný, támpishtený («Maqy tuqymynyń mátibisinip, salqomsoqtanyp, balaǵy jyryq shalbar kiip támpishtengenine jynymyz kelýshi edi»), alaǵarjaqtaný («Áldeneden óńili alaǵarjaqtanyp...»), kárimsitý («...Ádemi aq súr betin kárimsitip kórsetti»), D.Dosjanovta: alaaǵattaný («Qujyra syrt sylaǵy túsip, alaǵattanyp qalypty. Jol er qajaǵan at arqasyndai alaǵattanyp kórinedi»), áńkústený («Endigi býyn áńkústenbei, ádil etse»), M.Maǵaýinde: oshań etý («Taiaý tóńirekte oshań etken jan joq») siiaqty qimyl ataýlary kezdesedi. Bulardyń birqatary jergilikti sóz bolýy múmkin (ańyljý, alqulymdaý, áńkústený, alaǵattaný, alaǵarjaqtaný), birsypyrasyn jazýshy ózi jasaýy da múmkin (kárimsitý, mátibisiný t.b.), endi birazy sóileý tilinde bar, biraq sirek jumsalyp, maǵynasy kómeski tartqan elementter bolýy múmkin. Bul siiaqty beitanystaý etistikterdiń qoldanysyn árdaiym normadan jónsiz aýytqý deýge bolmaidy. Óitkeni bular kóp rette stildik júgi bar qoldanys bolyp keledi. Mysaly, «birtegis emes, ala-qula bolyp kóriný» maǵynasynda ala-qulalaný degen beitarap sózden góri alaǵattaný sóziniń boiaýy qoiýyraq, beitarap reńdi áńgilený, áýmeserlený degenderge qaraǵanda, áńkústený utymdyraq. Demek, budan normadan motivti aýytqýlardyń túrleri ár alýan bolatyndyǵy kórinedi.
Rábiǵa Syzdyqova
Uqsas jazba:
