قىزمەتٸڭٸز ٶسٸپ, كٶپ جەتٸستٸككە جەتكەندە «مەن بۇعان لايىق ەمەسپٸن, جاقىندا بەرٸ مەنٸڭ شىن مەنٸندە ونداي مىقتى ەمەس ەكەنٸمدٸ بٸلٸپ قويادى» دەگەن وي كەلدٸ مە? ەلدە ەرٸپتەستەرٸڭٸز ماقتاعاندا «ولار مەنٸ اسىرا سٸلتەپ باعالاپ جٷر» دەپ ويلايسىز با? سولاي بولسا, بۇل جالعىز سٸزدە بولاتىن سەزٸم ەمەس. پسيحولوگييادا مۇنى يمپوستەر سيندرومى (سيندروم ساموزۆانتسا) دەپ اتايدى, دەپ حابارلايدى ult.kz.
Tamga Media پسيحولوگ نازيگٷل تەمٸرعاليەۆامەن بٸرگە بۇل سەزٸمنٸڭ نەدەن پايدا بولاتىنىن جەنە ونى قالاي جەڭۋگە بولاتىنىن تٷسٸندٸرٸپ كٶردٸ.
بۇل نە قىلعان «اۋرۋ»?
بۇل تەرمين 1978 جىلى امەريكالىق پسيحولوگتار پولين روۋز كلەنس پەن سيۋزاننە ايمستىڭ زەرتتەۋلەرٸنەن كەيٸن عىلىمعا ەندٸ. ولار ٷلكەن جەتٸستٸككە جەتسە دە, «مۇنىڭ بەرٸ كەزدەيسوق, جۇرت ەرتە مە, كەش پە مەنٸڭ ەشتەڭە بٸلمەيتٸنٸمدٸ سەزٸپ قويادى» دەپ ٷرەيلەنەتٸن تابىستى ەيەلدەردٸڭ مٸنەز-قۇلقىن زەرتتەگەن. كەيٸنٸرەك بۇل كٷي ادامنىڭ جىنىسىنا, ماماندىعىنا نەمەسە بٸلٸمٸنە مٷلدەم باعىنبايتىنى بەلگٸلٸ بولدى. قىزىعى, جەر بەتٸندەگٸ ادامنىڭ 70%-عا جۋىعى ٶمٸرٸندە ەڭ قۇرىعاندا بٸر رەت وسىنداي سەزٸمدٸ باستان ٶتكەرەدٸ ەكەن.
يمپوستەر سيندرومى پسيحيكالىق اۋرۋ دا, مەديتسينالىق دياگنوز دا ەمەس. بۇل – ادامنىڭ ٶزٸن باعالاۋىنا قاتىستى قالىپتاسقان ستەرەوتيپ ويى عانا.
ونىڭ كەدٸمگٸ كٷمەننان باستى ايىرماشىلىعى دا وسى تۇراقتىلىعىندا جاتىر. مىسالى, ەمتيحان الدىندا نەمەسە جاڭا قىزمەتكە كٸرٸسەردە ۋايىمداۋ – زاڭدى قۇبىلىس جەنە ول ٸس بٸتكەن سوڭ باسىلادى. ال بۇل سيندروم كەزٸندە بەرٸ كەرەمەت بولىپ تۇرسا دا, «مەن بۇعان لايىق ەمەسپٸن» دەگەن سوقىر سەنٸم ادامنىڭ ساناسىنان شىقپاي قويادى.
«ٶزٸڭە سىن كٶزبەن قاراۋ – ٶزٸڭدٸ كەسٸبي مامان ەرٸ تۇلعا رەتٸندە ٶسٸرەتٸن تابيعي پروتسەسس. «مەن ەلٸ دە دايىندالۋىم كەرەك» دەگەن وي ادامدى العا جەتەلەيدٸ. ال يمپوستەر سيندرومى بار ادام ناقتى فاكتٸلەرگە سەنۋدەن قالادى. جوبانى سەتتٸ اياقتاسا دا, قىزمەتٸ ٶسسە دە, اينالاسىنان شىنايى العىس ەستٸسە دە, ٶزٸن بۇل ورىنعا كەزدەيسوق تاپ بولعانداي, لايىق ەمەس سەزٸنەدٸ. سىرتتان قانشا دەلەل كەلتٸرٸلسە دە, ويىن ٶزگەرتۋٸ قيىن», - دەيدٸ نازيگٷل تەمٸرعاليەۆا.
سەبەبٸ نەدە?
ەدەتتە مۇنىڭ تامىرى بالا كەزدەگٸ اتا-انامەن نەمەسە بالا ٷشٸن بەدەلدٸ بولعان ەرەسەكتەرمەن قارىم-قاتىناسقا بارىپ تٸرەلەدٸ. ەگەر بالا ماحاببات پەن جىلۋدى تەك جاقسى نەتيجە كٶرسەتكەندە الاتىن, ال قاتە ەشقاشان كەشٸرٸلمەيتٸن ورتادا ٶسسە, ساناسىندا «مەنٸ بەرٸن مٸنسٸز ٸستەگەنٸمدە عانا جاقسى كٶرەدٸ» دەگەن لوگيكا ۇيالايدى.
«مەدەني ورتانىڭ دا ىقپالى زور. «ەل نە دەيدٸ» دەگەن قالىپقا باعىناتىن, جۇرتتان بٶلٸنۋدٸ قۇپتامايتىن قوعامدىق سانا زييانسىز كٶرٸنگەنٸمەن, ول ەڭبەكتٸ ەلەمەۋمەن جەنە ٶزگەمەن سالىستىرۋمەن ۇلاسسا, ادام ٶز جەتٸستٸگٸن باعالاي الماي قالادى. مۇنداي جان ٶزٸن سىرت كٶزدٸڭ بەرگەن باعاسىمەن عانا ٶلشەۋگە داعدىلانادى, ال ٸسٸنٸڭ ناقتى نەتيجەسٸ كەيٸنگە ىسىرىلىپ قالادى. ال اينالادان جىلى سٶز ەستٸمەگەندە ٶزٸنە دەگەن سەنٸمٸ دە بٸردەن قۇمداي ٷگٸتٸلەدٸ», - دەيدٸ پسيحولوگ.
ٸشكٸ سەزٸم قالاي كٶرٸنٸس تابادى?
بۇل كٷي ەدەتتە بٸر عانا ستسەناريي بويىنشا قايتالانادى: ادام جان اياماي ەڭبەك ەتٸپ, كٶپ نەتيجەگە جەتەدٸ, بٸراق ونىڭ راقاتىن كٶرە المايدى. قۋانىپ, ماقتانۋدىڭ ورنىنا «جاي عانا جولىم بولدى», «مۇنى كەز كەلگەن ادام ٸستەي الار ەدٸ», «بۇدان دا جاقسىراق جاساۋ كەرەك ەدٸ» دەپ ٶز ەڭبەگٸن بٸردەن قۇنسىزداندىرادى. وسى تۇستا بوي كٶرسەتٸپ قالاتىن پەرفەكتسيونيزمدٸ مٸنەزدٸڭ قىرى دەپ قابىلداۋ قاتە. بۇل – ٸشكٸ قورعانىس مەحانيزمٸ عانا. ادام «بەرٸن مٸنسٸز جاساسام, ەشتەڭە بٸلمەيتٸنٸمدٸ ەشكٸم سەزبەي قالادى» دەگەن قورقىنىشپەن ٶمٸر سٷرەدٸ.
«وسىدان بارىپ ٷلكەن قايشىلىق تۋادى: تابىس كٶبەيگەن سايىن, ٸشتەگٸ سىنشىنىڭ دا داۋىسى قاتايا تٷسەدٸ. جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ جٷگٸ اۋىرلاعان سايىن, «بەتپەردەم اشىلىپ قالادى» دەگەن ٷرەي ٷدەيدٸ. تٸپتٸ مۇنداي جانداردى جۇمىسقا قىزىعۋشىلىعى ەمەس, ٸشتەگٸ ٷرەيٸ عانا العا سٷيرەيدٸ. ولار بٸلٸمگە شىنايى ٶسۋ ٷشٸن ەمەس, «بٸلٸكسٸز بولىپ كٶرٸنۋدەن قورىققاننان» ۇمتىلادى»,
– دەپ قوستى نازيگٷل تەمٸرعاليەۆا
قانداي قاۋپٸ بار?
مۇنىڭ زاردابى ٶزٸڭدٸ ٸشتەي جايسىز سەزٸنۋمەن عانا شەكتەلمەيدٸ. Frontiers in Psychology مەلٸمەتتەرٸنە سٷيەنسەك, بۇل سيندروم سوزىلمالى مازاسىزدىققا, ەموتسييالىق قاجۋعا جەنە دەپرەسسيياعا سەبەپ بولۋى مٷمكٸن. وسىنداي كٷيدەگٸ جاندار كٷردەلٸ ەرٸ اۋقىمدى جوبالارعا جولاعىسى كەلمەيدٸ, جالاقىسىن ٶسٸرۋدٸ نەمەسە قىزمەتٸن ٶسٸرۋدٸ سۇراۋعا باتپايدى. ەلەۋەتٸ تولىق جەتٸپ تۇرسا دا, بارىنا قاناعات تۇتىپ جٷرە بەرەدٸ. ەڭ ٶكٸنٸشتٸسٸ, ادام ٶز جەتٸستٸكتەرٸنەن لەززات المايدى. ەربٸر تابىسى نە قۇنسىزدانىپ كەتەدٸ, نە جاڭا بٸر ٷرەيدٸڭ كٶزٸنە اينالادى.
پسيحولوگتىڭ سٶزٸنشە, بۇل سيندرومنىڭ ادامعا ەش پايداسى جوق. الايدا وسىنداي سەزٸمدە جٷرەتٸن مامانداردىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ ٶتە جوعارى, ۇقىپتى ەرٸ جۇمىس ساپاسىنا قاتتى مەن بەرەتٸن يگٸ قاسيەتتەرٸ بولادى, بۇل – ولاردىڭ مىقتى تۇسى. بٸراق بۇل قاسيەتتەردٸڭ قوزعاۋشى كٷشٸ شىنايى ىنتا ەمەس, ٸشكٸ قورقىنىش قانا.
ەرلەر مەن ەيەلدەر: ايىرماشىلىق بار ما?
بۇل كٷيدٸڭ ٸشكٸ مەحانيزمٸ بەرٸنە ورتاق, بٸراق سىرت كٶرٸنٸستەرٸ ەرتٷرلٸ بولۋى مٷمكٸن. ەيەلدەر ٶزٸنە سەنٸمسٸز ەكەنٸن جيٸ اشىق ايتادى, ٶزٸن جيٸ كٸنەلايدى, قوعامنىڭ ٶزٸنە ارتقان ٷمٸتٸن اقتاۋعا تىرىسادى.
ال ەرلەر ٸشتەگٸ كٷمەنٸن كٶبٸنە جاسىرىپ باعادى. مازاسىزدىعىن مويىنداۋدىڭ ورنىنا تىنىمسىز جۇمىس ٸستەيدٸ, جاڭا مٷمكٸندٸكتەردەن قاشادى نەمەسە ٶز مىقتىلىعىن ٷنەمٸ دەلەلدەۋمەن ەلەك.
نە ٸستەۋ كەرەك?
ەۋەلٸ مۇنى ٶزٸڭٸزدەگٸ ٷلكەن كەمشٸلٸك دەپ قابىلداماڭىز. بۇل – ۋاقىت ٶتە قالىپتاسقان ەدەت. ەڭ باستىسى, ونى ٶزگەرتۋگە بولادى. مۇنى تٷسٸنۋدٸڭ ٶزٸ ونىڭ سٸزگە ەسەرٸن ازايتادى.
بۇل سيندرومنان قۇتىلۋ ٷشٸن:
جەتٸستٸكتەرٸڭٸزدٸ جازىپ جٷرٸڭٸز;
بٸرەۋ ماقتاسا, ونى «جاي عانا جولىم بولدى» دەپ جوققا شىعارماي, شىن كٶڭٸلمەن قابىلداۋعا تىرىسىڭىز.
ٶزٸڭٸزدٸ قاتتى سىناي باستايتىن سەتتەردٸ بايقاپ ٷيرەنٸڭٸز. ەڭ باستىسى, «مەن قاتەلەستٸم» دەگەن وي مەن «مەن تٷككە تۇرمايمىن» دەگەن ويدى شاتاستىرماڭىز. بٸرٸنشٸسٸ – كەز كەلگەن ادامدا بولاتىن قاتە, ال ەكٸنشٸسٸ – ٶزٸڭٸزدٸ ورىنسىز تٶمەن باعالاۋ.
بۇل سەزٸمدەر تۇراقتى سيپات الىپ, جۇمىسىڭىزعا, اينالامەن قارىم-قاتىناسىڭىزعا نەمەسە ٶمٸر ساپاسىنا ايتارلىقتاي كەدەرگٸ كەلتٸرە باستاسا, پسيحولوگقا بارعان دۇرىس. بۇل جۇمىستى نەعۇرلىم ەرتە قولعا الساڭىز, ٸشتەگٸ قاساڭ تٷسٸنٸكتەردٸ ٶزگەرتۋ سوعۇرلىم جەڭٸل.
تەراپييا قالاي كٶمەكتەسەدٸ?
پسيحواناليز بويىنشا, بۇل مەسەلە ادامنىڭ قابٸلەتسٸزدٸگٸنەن ەمەس, ٶز قۇندىلىعىن تولىق سەزٸنە الماۋىنان تۋىندايدى. سوندىقتان تەراپييا ادامنىڭ بٸلٸمٸن نەمەسە كەسٸبي داعدىلارىن ەمەس, ٶزٸنە دەگەن كٶزقاراسىن ٶزگەرتۋگە كٶمەكتەسەدٸ.
مامانمەن بٸرگە ادام ٶزٸن ٷنەمٸ سىنايتىن ٸشكٸ داۋىستىڭ قايدان شىققانىن, وعان بالا كەزدەگٸ قانداي تەجٸريبە مەن وتباسىداعى تەربيە ەسەر ەتكەنٸن تٷسٸنەدٸ. سونداي-اق ناقتى جاعداي مەن نەگٸزسٸز قورقىنىشتى اجىراتۋدى ٷيرەنەدٸ. نەتيجەسٸندە ادام ٶز جەتٸستٸكتەرٸن دۇرىس باعالاي باستايدى. بٸر قاتە نەمەسە بٸرەۋدٸڭ سىنى ونىڭ ٶزٸنە سەنٸمٸن بۇرىنعىداي وڭاي شايقالتا المايدى.
