Qyzmetińiz ósip, kóp jetistikke jetkende «men buǵan laiyq emespin, jaqynda bári meniń shyn máninde ondai myqty emes ekenimdi bilip qoiady» degen oi keldi me? Álde áriptesterińiz maqtaǵanda «olar meni asyra siltep baǵalap júr» dep oilaisyz ba? Solai bolsa, bul jalǵyz sizde bolatyn sezim emes. Psihologiiada muny imposter sindromy (sindrom samozvantsa) dep ataidy, dep habarlaidy ult.kz.
Tamga Media psiholog Nazigúl Temirǵalievamen birge bul sezimniń neden paida bolatynyn jáne ony qalai jeńýge bolatynyn túsindirip kórdi.
Bul ne qylǵan «aýrý»?
Bul termin 1978 jyly amerikalyq psihologtar Polin Roýz Klens pen Siýzanne Aimstyń zertteýlerinen keiin ǵylymǵa endi. Olar úlken jetistikke jetse de, «munyń bári kezdeisoq, jurt erte me, kesh pe meniń eshteńe bilmeitinimdi sezip qoiady» dep úreilenetin tabysty áielderdiń minez-qulqyn zerttegen. Keiinirek bul kúi adamnyń jynysyna, mamandyǵyna nemese bilimine múldem baǵynbaityny belgili boldy. Qyzyǵy, Jer betindegi adamnyń 70%-ǵa jýyǵy ómirinde eń quryǵanda bir ret osyndai sezimdi bastan ótkeredi eken.
Imposter sindromy psihikalyq aýrý da, meditsinalyq diagnoz da emes. Bul – adamnyń ózin baǵalaýyna qatysty qalyptasqan stereotip oiy ǵana.
Onyń kádimgi kúmánnan basty aiyrmashylyǵy da osy turaqtylyǵynda jatyr. Mysaly, emtihan aldynda nemese jańa qyzmetke kiriserde ýaiymdaý – zańdy qubylys jáne ol is bitken soń basylady. Al bul sindrom kezinde bári keremet bolyp tursa da, «men buǵan laiyq emespin» degen soqyr senim adamnyń sanasynan shyqpai qoiady.
«Ózińe syn kózben qaraý – ózińdi kásibi maman ári tulǵa retinde ósiretin tabiǵi protsess. «Men áli de daiyndalýym kerek» degen oi adamdy alǵa jeteleidi. Al imposter sindromy bar adam naqty faktilerge senýden qalady. Jobany sátti aiaqtasa da, qyzmeti ósse de, ainalasynan shynaiy alǵys estise de, ózin bul orynǵa kezdeisoq tap bolǵandai, laiyq emes sezinedi. Syrttan qansha dálel keltirilse de, oiyn ózgertýi qiyn», - deidi Nazigúl Temirǵalieva.
Sebebi nede?
Ádette munyń tamyry bala kezdegi ata-anamen nemese bala úshin bedeldi bolǵan eresektermen qarym-qatynasqa baryp tireledi. Eger bala mahabbat pen jylýdy tek jaqsy nátije kórsetkende alatyn, al qate eshqashan keshirilmeitin ortada ósse, sanasynda «meni bárin minsiz istegenimde ǵana jaqsy kóredi» degen logika uialaidy.
«Mádeni ortanyń da yqpaly zor. «El ne deidi» degen qalypqa baǵynatyn, jurttan bólinýdi quptamaityn qoǵamdyq sana ziiansyz kóringenimen, ol eńbekti elemeýmen jáne ózgemen salystyrýmen ulassa, adam óz jetistigin baǵalai almai qalady. Mundai jan ózin syrt kózdiń bergen baǵasymen ǵana ólsheýge daǵdylanady, al isiniń naqty nátijesi keiinge ysyrylyp qalady. Al ainaladan jyly sóz estimegende ózine degen senimi de birden qumdai úgitiledi», - deidi psiholog.
Ishki sezim qalai kórinis tabady?
Bul kúi ádette bir ǵana stsenarii boiynsha qaitalanady: adam jan aiamai eńbek etip, kóp nátijege jetedi, biraq onyń raqatyn kóre almaidy. Qýanyp, maqtanýdyń ornyna «jai ǵana jolym boldy», «muny kez kelgen adam istei alar edi», «budan da jaqsyraq jasaý kerek edi» dep óz eńbegin birden qunsyzdandyrady. Osy tusta boi kórsetip qalatyn perfektsionizmdi minezdiń qyry dep qabyldaý qate. Bul – ishki qorǵanys mehanizmi ǵana. Adam «bárin minsiz jasasam, eshteńe bilmeitinimdi eshkim sezbei qalady» degen qorqynyshpen ómir súredi.
«Osydan baryp úlken qaishylyq týady: tabys kóbeigen saiyn, ishtegi synshynyń da daýysy qataia túsedi. Jaýapkershiliktiń júgi aýyrlaǵan saiyn, «betperdem ashylyp qalady» degen úrei údeidi. Tipti mundai jandardy jumysqa qyzyǵýshylyǵy emes, ishtegi úreii ǵana alǵa súireidi. Olar bilimge shynaiy ósý úshin emes, «biliksiz bolyp kórinýden qoryqqannan» umtylady»,
– dep qosty Nazigúl Temirǵalieva
Qandai qaýpi bar?
Munyń zardaby ózińdi ishtei jaisyz sezinýmen ǵana shektelmeidi. Frontiers in Psychology málimetterine súiensek, bul sindrom sozylmaly mazasyzdyqqa, emotsiialyq qajýǵa jáne depressiiaǵa sebep bolýy múmkin. Osyndai kúidegi jandar kúrdeli ári aýqymdy jobalarǵa jolaǵysy kelmeidi, jalaqysyn ósirýdi nemese qyzmetin ósirýdi suraýǵa batpaidy. Áleýeti tolyq jetip tursa da, baryna qanaǵat tutyp júre beredi. Eń ókinishtisi, adam óz jetistikterinen lázzat almaidy. Árbir tabysy ne qunsyzdanyp ketedi, ne jańa bir úreidiń kózine ainalady.
Psihologtyń sózinshe, bul sindromnyń adamǵa esh paidasy joq. Alaida osyndai sezimde júretin mamandardyń jaýapkershiligi óte joǵary, uqypty ári jumys sapasyna qatty mán beretin igi qasietteri bolady, bul – olardyń myqty tusy. Biraq bul qasietterdiń qozǵaýshy kúshi shynaiy ynta emes, ishki qorqynysh qana.
Erler men áielder: aiyrmashylyq bar ma?
Bul kúidiń ishki mehanizmi bárine ortaq, biraq syrt kórinisteri ártúrli bolýy múmkin. Áielder ózine senimsiz ekenin jii ashyq aitady, ózin jii kinálaidy, qoǵamnyń ózine artqan úmitin aqtaýǵa tyrysady.
Al erler ishtegi kúmánin kóbine jasyryp baǵady. Mazasyzdyǵyn moiyndaýdyń ornyna tynymsyz jumys isteidi, jańa múmkindikterden qashady nemese óz myqtylyǵyn únemi dáleldeýmen álek.
Ne isteý kerek?
Áýeli muny ózińizdegi úlken kemshilik dep qabyldamańyz. Bul – ýaqyt óte qalyptasqan ádet. Eń bastysy, ony ózgertýge bolady. Muny túsinýdiń ózi onyń sizge áserin azaitady.
Bul sindromnan qutylý úshin:
jetistikterińizdi jazyp júrińiz;
bireý maqtasa, ony «jai ǵana jolym boldy» dep joqqa shyǵarmai, shyn kóńilmen qabyldaýǵa tyrysyńyz.
ózińizdi qatty synai bastaityn sátterdi baiqap úirenińiz. Eń bastysy, «men qatelestim» degen oi men «men túkke turmaimyn» degen oidy shatastyrmańyz. Birinshisi – kez kelgen adamda bolatyn qate, al ekinshisi – ózińizdi orynsyz tómen baǵalaý.
Bul sezimder turaqty sipat alyp, jumysyńyzǵa, ainalamen qarym-qatynasyńyzǵa nemese ómir sapasyna aitarlyqtai kedergi keltire bastasa, psihologqa barǵan durys. Bul jumysty neǵurlym erte qolǵa alsańyz, ishtegi qasań túsinikterdi ózgertý soǵurlym jeńil.
Terapiia qalai kómektesedi?
Psihoanaliz boiynsha, bul másele adamnyń qabiletsizdiginen emes, óz qundylyǵyn tolyq sezine almaýynan týyndaidy. Sondyqtan terapiia adamnyń bilimin nemese kásibi daǵdylaryn emes, ózine degen kózqarasyn ózgertýge kómektesedi.
Mamanmen birge adam ózin únemi synaityn ishki daýystyń qaidan shyqqanyn, oǵan bala kezdegi qandai tájiribe men otbasydaǵy tárbie áser etkenin túsinedi. Sondai-aq naqty jaǵdai men negizsiz qorqynyshty ajyratýdy úirenedi. Nátijesinde adam óz jetistikterin durys baǵalai bastaidy. Bir qate nemese bireýdiń syny onyń ózine senimin burynǵydai ońai shaiqalta almaidy.
