كٶپشٸلٸككە «قوس ٶزەن ەلٸ» دەپ تانىلعان قازتالوۆ اۋدانى تاريحي جەرلەر مەن تابيعات كەرەمەتتەرٸنە تولى. وبلىسىمىزدىڭ جەتٸ كەرەمەتٸنە ەنگەن سارىٶزەن مەن قاراٶزەن, سايىن دالانىڭ تٶل پەرزەنتٸ كيٸك, تاريحتىڭ ٸزٸ قالعان وبالار اۋدانىمىزدىڭ مەدەني ەسكەرتكٸشتەرگە باي ەكەنٸن تاعى بٸر دەلەلدەي تٷسەدٸ. بۇل بٸزگە بەلگٸلٸسٸ عانا. ال اۋدان تۇرعىندارىنىڭ نازارىنا ٸلٸكپەي, ەلەۋسٸز قالعان جەدٸگەرلەرٸمٸز قامشاما?! سونداي جەدٸگەرلەرٸمٸزدٸڭ بٸرٸ – قايىڭدى دالاسىندا ٶسەتٸن شرەيك قىزعالداقتارى. قايىڭدىدا قىزعالداق ٶسەتٸنٸن ەستيتٸنمٸن. الايدا سول قىزعالداقتاردىڭ باسقا قىزعالداقتارعا قاراعاندا ەدەمٸ ەكەنٸن, ٶزگەشە ەكەنٸن جاقىندا عانا اۋدانىمىزدا ٶتكەن فەستيۆالدٸڭ ارقاسىندا بٸلدٸم. «قىزعالداق – كٶكتەم» دەپ اتالاتىن حالىقارالىق فەستيۆال ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار : رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنىڭ «تۋعان جەردٸڭ قاسيەتتٸ گەوگرافيياسى» جوباسى اياسىندا تۋعان جەردٸڭ تابيعي بايلىعىن جاھانعا پاش ەتۋ ماقساتىندا ٶتتٸ.
قازتالوۆ اۋدانىنا قاراستى قايىڭدى اۋىلىنىڭ اتى اتالا قالسا, ٶڭٸر تۇرعىندارىنىڭ ويىنا بٸردەن ريو وليمپياداسىنىڭ چەمپيونى دانييار ەلەۋسٸنوۆتٸڭ ەسٸمٸ ورالادى. قايىڭدى توپىراعىنان تٷلەپ ۇشقان دانييار اعامىزدىڭ ەسٸمٸن بٷگٸندە كٷللٸ قازاق جۇرتى بٸلەدٸ. ال دانييار اعامىزدى تٷلەتكەن قايىڭدىنىڭ توپىراعىندا گٷل پاتشاسى قىزعالداقتىڭ ەڭ ەدەمٸ تٷرلەرٸنٸڭ ٶسەتٸنٸن بٸرٸ بٸلسە, بٸرٸ بٸلمەيدٸ. تۋعان ٶڭٸر تٶسٸندە ٶسەتٸن سۇلۋ قىزعالداقتارىمىزدى تەك جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار عانا ەمەس, بارشا قازاق جۇرتى بٸلۋٸ تيٸس. وسىعان وراي اۋدان ەكٸمٸ ابات شىنىبەكوۆ اعامىز باستاعان اتقامٸنەرلەر تۋعان جەردٸڭ ٶسٸمدٸگٸن دەرٸپتەيتٸن شارا ٶتكٸزۋ تۋرالى ٸستٸ قولعا العان بولاتىن. سونىڭ نەتيجيەسٸندە اۋدانىمىزدا تۇڭعىش رەت ەكٸ كٷنگە سوزىلعان «قىزعالداق – كٶكتەم» اتتى فەستيۆال ٶتتٸ.
لالاگٷلدەر تۇقىمداسىنا جاتاتىن بۇل كٶپجىلدىق ٶسٸمدٸكتٸڭ قاراٶزەندٸ بويلاي ورنالاسقان قايىڭدى ايماعىندا ٶسۋٸ دە اۋدان مەرەيٸن ودان ەرمەن اسقاقتاتا تٷسەدٸ. نەزٸكتٸكتٸڭ سيمۆولى سانالاتىن قىزعالداقتىڭ جەر بەتٸندە 150-دەن استام, قازاقستاندا 32 تٷرٸ كەزدەسەدٸ ەكەن. سونىڭ ٸشٸندە قايىڭدى دالاسىندا قىزعالداقتىڭ ونعا جۋىق تٷرٸ ٶسەدٸ. ولار: اق تٷستٸ «مۋريلو» قىزعالداعى, سارى تٷستٸ «يبيس», قىزىل تٷستٸ «البەرت», كٷلگٸن تٷستٸ «باتتەرفليكس», القىزىل «برەنستروم», اق تەڭبٸلدٸ «ەليزا پاتشايىم». بۇل قىزعالداقتاردىڭ عىلىمي اتاۋى. ال قاراپايىم تٷردە بٸز ونى تٷسٸنە قاراپ «قىزعىلت قىزعالداق», «سارعالداق», «اقعالداق» اتاپ كەتكەنبٸز. وسى تەكتەس ەسەم گٷلدەردٸڭ ارقاسىندا قايىڭدى جەرٸنە قۇددى بٸر گٷلدٸ كٸلەم تٶسەپ قويعانداي كٶرٸنەدٸ. سول كٸلەمدٸ كٶركەيتٸپ تۇرعان قىسقا كٷندٸك سۇلۋ قىزعالداقتار كەلگەن قوناقتارىنا ٸزەتپەن امانداسىپ تۇرعانداي...
...باتىس ٶڭٸرٸنە بيىل كٶكتەم كەش كەلٸپ, قار مىرزا كەتكٸسٸ كەلمەي ۇزاق جاتىپ العان ەدٸ. سونىڭ سالدارىنان جايىق ٶڭٸرٸندە اعاشتار كەش گٷلدەپ, قىزعالداقتار دا مامىردىڭ باسىندا عانا قاۋىزدارىن اشتى...
سول كٷنٸ قايىڭدىعا بارعاندا كٶزٸمە العاش كٶرٸنگەنٸ تالدىرماش قىزعالداقتار مەن اق باستى كيٸز ٷيلەر. قىزعالداقتار ٶزدەرٸنٸڭ بۇل جەردٸ بۇرىننان مەكەن ەتٸپ العانىن, ال كيٸز ٷيلەر قايىڭدىدا كٶڭٸلدٸ فەستيۆال ٶتٸپ جاتقانىن ايتىپ تۇرعان ٸسپەتتٸ. قىزعالداقتاردى تاپتاپ كەتپەيٸن دەگەن ويمەن اياعىمدى جايمەن باسىپ, الاڭعا بەتتەدٸم. الاڭدا ەتنو اۋىل, قولٶنەر كٶرمەلەرٸ مەن سپورتتىق جارىس ٶتەتٸن الاڭقايلار قونىس تەۋٸپتٸ. مۇنداعى حالىقتىڭ كٶپشٸلٸگٸ ۇلتتىق كيٸممەن جٷر. ۇلتتىق ناقىشتا كيٸنگەن ادامدار مەن الىستان كٶز تارتار كيٸز ٷيلەر وسىدان بٸرنەشە عاسىر بۇرىنعى قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس- تٸرشٸلٸگٸنەن سىر شەرتٸپ تۇرعانداي. قايىڭدىنىڭ قىزعالداعىن ارنايى كٶرمەككە ەلٸمٸزدٸڭ ٶزگە ٶڭٸرلەرٸنەن كەلگەن قوناقتاردان بٶلەك, كٶرشٸلەس رەسسەيدەن دە ارنايى دەلەگاتتار كەلٸپتٸ. قايىڭدىدا قىزعالداقتار فەستيۆالٸنٸڭ ٶتەتٸنٸن بٸلٸپ, دانييار اعامىزدىڭ اناسى عالييا اپاي دا تۋعان جەرٸنە تابان تٸرەپتٸ. ٶنەرٸ ٶرگە جٷزگەن دونەدٸل قاجىموۆ, گٷلنار دەۋكەنوۆا, جاسكەلەڭ عايساعاليەۆ, دينا حامزينا, نۇرعيسا دەۋەشوۆ پەن مارات ساربٶپەەۆ سىندى اعا-ەپكەلەرٸمٸز دە قىزعالداقتاردى كٶرۋ ٷشٸن الىستان ات ارتتىرىپ كەلدٸ.
كٸرەبەرٸس قاقپا ماڭىنا قىزعالداقتار جايلى ماعلۇماتتار جازىلعان ەكەن. كەلگەن حالىقتىڭ كٶپشٸلٸگٸ قىزعالداقتار جايلى تانىمىن كٶبەيتپەككە سول ماعلۇماتتار تاقتاسىنىڭ جانىنا جينالىپتى. ال تانىم تاقتالارىنىڭ جانىنا «گٷلدەر كالەيدوسكوپى» دەگەن اتپەن اۋدان قولٶنەر شەبەرلەرٸنٸڭ جاساعان بۇيىمدارىن تاماشالاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن قالدىقسىز كٶرمە ۇيىمداستىرىلىپتى. بۇل كٶرمەنٸڭ ماقساتى – تۇرمىستىق قالدىقتاردى پايدالانۋ ارقىلى قىزعالداق گٷلٸنٸڭ جاساندى نۇسقاسىن جاساۋ. جاساندى دەيمٸن-اۋ, كٶرمەگە قويىلعان ەربٸر قالدىقسىز ٶنەر تۋىندىسى كەز كەلگەن ادامنىڭ كٶزٸنە شىنايى قىزعالداقپەن پارا-پار بوپ كٶرٸنەدٸ. كٶرمەگە قاعازدان جاسالعان قىزعالداقتان باستاپ, قاسىق پەن پلاستماسسا قۇتىلارىنان جاسالعان قىزعالداقتارعا دەيٸن قويىلىپتى. بارلىق قولٶنەر تۋىندىسىنا ەرٸكسٸز تاڭداي قاعاسىڭ. ەسٸرەسە, قاعاز مايلىقتاردان جاسالعان جاساندى قىزعالداق الاڭىنا قىزىقپاي كەتۋگە بولمايدى. كيٸز ٷيگە باس سۇققان ەربٸر ادام شاڭىراق ٸشٸندەگٸ ەجەلەردٸڭ قولىنان دەم تاتپاي كەتپەدٸ. كٶك مايسانىڭ تٶرٸنە جايعاسقان اق جاۋلىقتى ەجەلەرٸمنٸڭ ەن شىرقاي وتىرىپ ۇرشىق يٸرٸپ, كەستە توقىپ وتىرعانى كٶڭٸلگە قۋانىش سىيلايدى. ەسٸرەسە, بايان قابيەۆا ەجەمٸز جەتەكشٸلٸك ەتەتٸن «شاپاعات» ەجەلەر ۇيىمىنىڭ اق جاۋلىقتى انالارى جاساعان «ەكسپو» كٶرپەسٸ مەن قازاق حاندارىنىڭ اق كيٸزٸ سىرت كٶزگە سونداي ەدەمٸ بوپ كٶرٸنەدٸ. ەر كيٸز ٷيدە ۇلتتىق قولٶنەر تۋىندىلارىن كٶزبەن كٶرٸپ, حالىقتىق سالت-دەستٷرلەرٸمٸز بەن مەدەنيەتٸمٸزدەن حاباردار بولۋعا بولادى. ودان بٶلەك تولقىن مونشاتاەۆا ەسٸمدٸ جەرلەس ەپكەمٸزدٸڭ قولىنان شىققان شىققان ۇلتتىق كيٸم ٷلگٸلەرٸ قوناقتاردىڭ كٶڭٸلٸنەن شىقتى. كٶگٸلدٸر اسپان اياسىنا جاستار ٷشٸن ارنايى قۇرىلعان كٶڭٸلدٸ التىباقان مەن بٷلدٸرشٸندەردٸڭ قولىنان شىققان ەدەمٸ باتپىراۋىقتار فەستيۆالدٸڭ شىرايىن ودان ەرمەن اشا تٷستٸ. ال اۋدانىمىزدىڭ بٸر توپ ٶنەرلٸ جاس دومبىراشىلارى باستاعان ٶنەرپازدار سول كٷن بويىنا اۋدان تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنىڭ كٶڭٸلٸن كٶتەردٸ.
فەستيۆال تٶڭٸرەگٸندە ەسترادالىق ەن ورىنداۋشىلاردىڭ ٸ حالىقارالىق بايقاۋى ٶتتٸ. ەلٸمٸزدٸڭ ٶڭٸرلەرٸ مەن كٶرشٸلەس رەسەيدەن كەلگەن جەزتاڭدايلاردىڭ ەرقايسىسى دا جٷلدەگە لايىق. دەسە دە كٶپ اراسىنان ٷزدٸك دەپ اۋدانىمىزدىڭ تالانتتى ۇلى ايىمبەك سارتٶكوۆ تانىلدى. ودان بٶلەك سانادا ۇمىت بوپ بارا جاتقان قول كٷرەس, بەل كٷرەس, جەبە تارتۋ مەن اۋدارىسپاق سىندى ۇلتتىق ويىندارىمىز قايتا جاندانىپ, فەستيۆالدٸڭ كٶركٸن قىزدىردى. قايىڭدى قىزعالداعىنىڭ قازٸرگٸ جاعدايى جايىندا پٸكٸر الماسۋ دا ماڭىزدى شارادان شەت قالعان جوق. پٸكٸر الماسۋعا ەسٸمٸ ەلگە تانىمال جۋرناليستەر, عالىمدار مەن پروفەسسورلار, ٶنەر قايراتكەرلەرٸمەن قاتار اۋدان تۇرعىندارى دا قاتىسىپ, دالا گٷلٸ قىزعالداقتى ساقتاپ قالۋ جٶنٸندەگٸ ويلارىن تالقىعا سالدى. ايتۋلى شارا تٶڭٸرەگٸندە اۋداننىڭ جالىندى جاستارى تەككە قاراپ وتىرماي, ۆەلوجورىق ۇيىمداستىردى. جٷرەگٸندە وتى بار اعا-ەپكەلەرٸم 150 شاقىرىمدىق جولدى ەكٸ كٷننٸڭ ٷشٸندە جٷرٸپ ٶتٸپتٸ!
بۇل فەستيۆال تەك ٶنەر مەن مەدەني ٸستەرگە تولى بولدى دەسەك, قاتەلەسكەنٸمٸز. قايىڭدىنىڭ قىزعالداقتى دالاسىندا جەكە كەسٸپكەرلەردٸڭ قولداۋىمەن جەرمەڭكە دە ٶتتٸ. كٶك شالعىننىڭ ٷستٸندە وتىرىپ دەمٸ اۋىزدان كەتپەيتٸن قىمىزى مەن باۋىرساق, قۇرت پەن قۋىرداقتى دا وسى جەردەن تابۋعا بولادى. مٸنە, اۋدانىمىزدا ٶتكەن «قىزعالداق – كٶكتەمنٸڭ» ەستە قالار سەتتەرٸ. قىزعالداقتى مەرەكەنٸڭ ەڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ نەدە دەپ سۇراساڭىز, ايتايىن. ول – شاراعا قاتىسۋشى قوناقتاردىڭ دا, كٶرەرمەندەردٸڭ دە كٶڭٸلدٸ بوپ جٷرۋٸ. سول كٷنٸ مەن تۇنجىراپ جابىرقاعان بٸردە-بٸر ادامدى كٶرمەدٸم. بٸرٸ قىزعالداقتىڭ جۇپار يٸسٸن يٸسكەگەنٸنە, بٸرٸ ٶز اتامەكەنٸنە كەلگەنٸنە, ال بالالار جاعى التىباقانعا تەربەلگەنٸنە مەز بولعانداي شاتتانىپ جٷردٸ. ال كٶرشٸلەس رەسەي مەن شەت وبلىستاردان كەلگەن قوناقتارىمىز قايىڭدىنىڭ سۇلۋ قىزعالداقتارىنا سٷيسٸنۋمەن بولدى.
قىزعالداق – قازاقستاننىڭ «قىزىل كٸتابىنا» ەنگەن ٶسٸمدٸك. بٷگٸنگٸ تاقىرىبىما ارقاۋ بولعان «قىزعالداق – كٶكتەم» فەستيۆالٸ دالانىڭ سۇلۋ گٷلٸن ساقتاپ قالۋ, كەلەشەك ۇرپاققا, بٸزدەرگە اماناتتاپ قالدىرۋ ماقساتىندا ٶتكٸزٸلدٸ. بۇل شارا ٶزٸنٸڭ ٶزەكتٸلٸگٸ ارقاسىندا قىزعالداقتاردىڭ ەركٸن ٶسۋٸنە, ولاردى قورعاۋشىلاردىڭ كٶبەيۋٸنە مٷمكٸندٸك بەردٸ. «قىزعالداق – كٶكتەمدٸ» بٸر كٶرگەن ادام وسى بٸر قىسقا عۇمىرلى گٷلگە قول تيگٸزەر الدىندا ويلاناتىن شىعار. مەنٸڭ وسىدان سوڭ قىزعالداق تەرۋگە دەگەن قۇلشىنىسىم سٶنگەندەي بولدى. قايىڭدىعا باراردا اناما بٸر قۇشاق قىزعالداق ەكەلەم دەپ ويلاپ ەم. الايدا ولاي بولماي شىقتى. ٶيتكەنٸ قىزعالداقتار ماعان «مەنٸ جۇلماشى, مەنٸڭ ٶمٸر سٷرگٸم كەلەدٸ» دەگەندەي كٶزقاراسپەن قارادى...
اياجان عاپپار,
ەجٸباي اۋىلى,
قازتالوۆ اۋدانى,
باتىس قازاقستان وبلىسى
بٸرٸك ورتا جالپى بٸلٸم بەرەتٸن مەكتەبٸنٸڭ وقۋشىسى
