Kópshilikke «Qos ózen eli» dep tanylǵan Qaztalov aýdany tarihi jerler men tabiǵat keremetterine toly. Oblysymyzdyń jeti keremetine engen Saryózen men Qaraózen, saiyn dalanyń tól perzenti kiik, tarihtyń izi qalǵan obalar aýdanymyzdyń mádeni eskertkishterge bai ekenin taǵy bir dáleldei túsedi. Bul bizge belgilisi ǵana. Al aýdan turǵyndarynyń nazaryna ilikpei, eleýsiz qalǵan jádigerlerimiz qamshama?! Sondai jádigerlerimizdiń biri – Qaiyńdy dalasynda ósetin Shreik qyzǵaldaqtary. Qaiyńdyda qyzǵaldaq ósetinin estitinmin. Alaida sol qyzǵaldaqtardyń basqa qyzǵaldaqtarǵa qaraǵanda ádemi ekenin, ózgeshe ekenin jaqynda ǵana aýdanymyzda ótken festivaldiń arqasynda bildim. «Qyzǵaldaq – kóktem» dep atalatyn halyqaralyq festival Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar : Rýhani jańǵyrý» maqalasynyń «Týǵan jerdiń qasietti geografiiasy» jobasy aiasynda týǵan jerdiń tabiǵi bailyǵyn jahanǵa pash etý maqsatynda ótti.
Qaztalov aýdanyna qarasty Qaiyńdy aýylynyń aty atala qalsa, óńir turǵyndarynyń oiyna birden Rio olimpiadasynyń chempiony Daniiar Eleýsinovtiń esimi oralady. Qaiyńdy topyraǵynan túlep ushqan Daniiar aǵamyzdyń esimin búginde kúlli qazaq jurty biledi. Al Daniiar aǵamyzdy túletken Qaiyńdynyń topyraǵynda gúl patshasy qyzǵaldaqtyń eń ádemi túrleriniń ósetinin biri bilse, biri bilmeidi. Týǵan óńir tósinde ósetin sulý qyzǵaldaqtarymyzdy tek jergilikti turǵyndar ǵana emes, barsha qazaq jurty bilýi tiis. Osyǵan orai aýdan ákimi Abat Shynybekov aǵamyz bastaǵan atqaminerler týǵan jerdiń ósimdigin dáripteitin shara ótkizý týraly isti qolǵa alǵan bolatyn. Sonyń nátijiesinde aýdanymyzda tuńǵysh ret eki kúnge sozylǵan «Qyzǵaldaq – kóktem» atty festival ótti.
Lalagúlder tuqymdasyna jatatyn bul kópjyldyq ósimdiktiń Qaraózendi boilai ornalasqan Qaiyńdy aimaǵynda ósýi de aýdan mereiin odan ármen asqaqtata túsedi. Náziktiktiń simvoly sanalatyn qyzǵaldaqtyń jer betinde 150-den astam, Qazaqstanda 32 túri kezdesedi eken. Sonyń ishinde Qaiyńdy dalasynda qyzǵaldaqtyń onǵa jýyq túri ósedi. Olar: aq tústi «Mýrilo» qyzǵaldaǵy, sary tústi «Ibis», qyzyl tústi «Albert», kúlgin tústi «Batterfliks», alqyzyl «Brenstrom», aq teńbildi «Eliza patshaiym». Bul qyzǵaldaqtardyń ǵylymi ataýy. Al qarapaiym túrde biz ony túsine qarap «qyzǵylt qyzǵaldaq», «sarǵaldaq», «aqǵaldaq» atap ketkenbiz. Osy tektes ásem gúlderdiń arqasynda Qaiyńdy jerine quddy bir gúldi kilem tósep qoiǵandai kórinedi. Sol kilemdi kórkeitip turǵan qysqa kúndik sulý qyzǵaldaqtar kelgen qonaqtaryna izetpen amandasyp turǵandai...
...Batys óńirine biyl kóktem kesh kelip, qar myrza ketkisi kelmei uzaq jatyp alǵan edi. Sonyń saldarynan Jaiyq óńirinde aǵashtar kesh gúldep, qyzǵaldaqtar da mamyrdyń basynda ǵana qaýyzdaryn ashty...
Sol kúni Qaiyńdyǵa barǵanda kózime alǵash kóringeni taldyrmash qyzǵaldaqtar men aq basty kiiz úiler. Qyzǵaldaqtar ózderiniń bul jerdi burynnan meken etip alǵanyn, al kiiz úiler Qaiyńdyda kóńildi festival ótip jatqanyn aityp turǵan ispetti. Qyzǵaldaqtardy taptap ketpeiin degen oimen aiaǵymdy jaimen basyp, alańǵa bettedim. Alańda etno aýyl, qolóner kórmeleri men sporttyq jarys ótetin alańqailar qonys teýipti. Mundaǵy halyqtyń kópshiligi ulttyq kiimmen júr. Ulttyq naqyshta kiingen adamdar men alystan kóz tartar kiiz úiler osydan birneshe ǵasyr burynǵy qazaq halqynyń turmys- tirshiliginen syr shertip turǵandai. Qaiyńdynyń qyzǵaldaǵyn arnaiy kórmekke elimizdiń ózge óńirlerinen kelgen qonaqtardan bólek, kórshiles Resseiden de arnaiy delegattar kelipti. Qaiyńdyda qyzǵaldaqtar festivaliniń ótetinin bilip, Daniiar aǵamyzdyń anasy Ǵaliia apai da týǵan jerine taban tirepti. Óneri órge júzgen Donedil Qajymov, Gúlnar Dáýkenova, Jaskeleń Ǵaisaǵaliev, Dina Hamzina, Nurǵisa Dáýeshov pen Marat Sarbópeev syndy aǵa-ápkelerimiz de qyzǵaldaqtardy kórý úshin alystan at arttyryp keldi.
Kireberis qaqpa mańyna qyzǵaldaqtar jaily maǵlumattar jazylǵan eken. Kelgen halyqtyń kópshiligi qyzǵaldaqtar jaily tanymyn kóbeitpekke sol maǵlumattar taqtasynyń janyna jinalypty. Al tanym taqtalarynyń janyna «Gúlder kaleidoskopy» degen atpen aýdan qolóner sheberleriniń jasaǵan buiymdaryn tamashalaýǵa múmkindik beretin qaldyqsyz kórme uiymdastyrylypty. Bul kórmeniń maqsaty – turmystyq qaldyqtardy paidalaný arqyly qyzǵaldaq gúliniń jasandy nusqasyn jasaý. Jasandy deimin-aý, kórmege qoiylǵan árbir qaldyqsyz óner týyndysy kez kelgen adamnyń kózine shynaiy qyzǵaldaqpen para-par bop kórinedi. Kórmege qaǵazdan jasalǵan qyzǵaldaqtan bastap, qasyq pen plastmassa qutylarynan jasalǵan qyzǵaldaqtarǵa deiin qoiylypty. Barlyq qolóner týyndysyna eriksiz tańdai qaǵasyń. Ásirese, qaǵaz mailyqtardan jasalǵan jasandy qyzǵaldaq alańyna qyzyqpai ketýge bolmaidy. Kiiz úige bas suqqan árbir adam shańyraq ishindegi ájelerdiń qolynan dám tatpai ketpedi. Kók maisanyń tórine jaiǵasqan aq jaýlyqty ájelerimniń án shyrqai otyryp urshyq iirip, keste toqyp otyrǵany kóńilge qýanysh syilaidy. Ásirese, Baian Qabieva ájemiz jetekshilik etetin «Shapaǵat» ájeler uiymynyń aq jaýlyqty analary jasaǵan «EKSPO» kórpesi men Qazaq handarynyń aq kiizi syrt kózge sondai ádemi bop kórinedi. Ár kiiz úide ulttyq qolóner týyndylaryn kózben kórip, halyqtyq salt-dástúrlerimiz ben mádenietimizden habardar bolýǵa bolady. Odan bólek Tolqyn Monshataeva esimdi jerles ápkemizdiń qolynan shyqqan shyqqan ulttyq kiim úlgileri qonaqtardyń kóńilinen shyqty. Kógildir aspan aiasyna jastar úshin arnaiy qurylǵan kóńildi altybaqan men búldirshinderdiń qolynan shyqqan ádemi batpyraýyqtar festivaldiń shyraiyn odan ármen asha tústi. Al aýdanymyzdyń bir top ónerli jas dombyrashylary bastaǵan ónerpazdar sol kún boiyna aýdan turǵyndary men qonaqtarynyń kóńilin kóterdi.
Festival tóńireginde estradalyq án oryndaýshylardyń I halyqaralyq baiqaýy ótti. Elimizdiń óńirleri men kórshiles Reseiden kelgen jeztańdailardyń árqaisysy da júldege laiyq. Dese de kóp arasynan úzdik dep aýdanymyzdyń talantty uly Aiymbek Sartókov tanyldy. Odan bólek sanada umyt bop bara jatqan qol kúres, bel kúres, jebe tartý men aýdaryspaq syndy ulttyq oiyndarymyz qaita jandanyp, festivaldiń kórkin qyzdyrdy. Qaiyńdy qyzǵaldaǵynyń qazirgi jaǵdaiy jaiynda pikir almasý da mańyzdy sharadan shet qalǵan joq. Pikir almasýǵa esimi elge tanymal jýrnalister, ǵalymdar men professorlar, óner qairatkerlerimen qatar aýdan turǵyndary da qatysyp, dala gúli qyzǵaldaqty saqtap qalý jónindegi oilaryn talqyǵa saldy. Aitýly shara tóńireginde aýdannyń jalyndy jastary tekke qarap otyrmai, velojoryq uiymdastyrdy. Júreginde oty bar aǵa-ápkelerim 150 shaqyrymdyq joldy eki kúnniń úshinde júrip ótipti!
Bul festival tek óner men mádeni isterge toly boldy desek, qateleskenimiz. Qaiyńdynyń qyzǵaldaqty dalasynda jeke kásipkerlerdiń qoldaýymen jármeńke de ótti. Kók shalǵynnyń ústinde otyryp dámi aýyzdan ketpeitin qymyzy men baýyrsaq, qurt pen qýyrdaqty da osy jerden tabýǵa bolady. Mine, aýdanymyzda ótken «Qyzǵaldaq – kóktemniń» este qalar sátteri. Qyzǵaldaqty merekeniń eń basty ereksheligi nede dep surasańyz, aitaiyn. Ol – sharaǵa qatysýshy qonaqtardyń da, kórermenderdiń de kóńildi bop júrýi. Sol kúni men tunjyrap jabyrqaǵan birde-bir adamdy kórmedim. Biri qyzǵaldaqtyń jupar iisin iiskegenine, biri óz atamekenine kelgenine, al balalar jaǵy altybaqanǵa terbelgenine máz bolǵandai shattanyp júrdi. Al kórshiles Resei men shet oblystardan kelgen qonaqtarymyz Qaiyńdynyń sulý qyzǵaldaqtaryna súisinýmen boldy.
Qyzǵaldaq – Qazaqstannyń «Qyzyl kitabyna» engen ósimdik. Búgingi taqyrybyma arqaý bolǵan «Qyzǵaldaq – kóktem» festivali dalanyń sulý gúlin saqtap qalý, keleshek urpaqqa, bizderge amanattap qaldyrý maqsatynda ótkizildi. Bul shara óziniń ózektiligi arqasynda qyzǵaldaqtardyń erkin ósýine, olardy qorǵaýshylardyń kóbeiýine múmkindik berdi. «Qyzǵaldaq – kóktemdi» bir kórgen adam osy bir qysqa ǵumyrly gúlge qol tigizer aldynda oilanatyn shyǵar. Meniń osydan soń qyzǵaldaq terýge degen qulshynysym sóngendei boldy. Qaiyńdyǵa bararda anama bir qushaq qyzǵaldaq ákelem dep oilap em. Alaida olai bolmai shyqty. Óitkeni qyzǵaldaqtar maǵan «meni julmashy, meniń ómir súrgim keledi» degendei kózqaraspen qarady...
Aiajan Ǵappar,
Ájibai aýyly,
Qaztalov aýdany,
Batys Qazaqstan oblysy
Birik orta jalpy bilim beretin mektebiniń oqýshysy
