كٶنە تاريحتىڭ كۋەسٸ بولعان قۇندى جەدٸگەرلەر

قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسi تەك ورتاعاسىرلىق سەۋلەت ٶنەرiنiڭ كەرەمەت تۋىندىسى عانا ەمەس, سول سيياقتى ورتاعاسىرلاردان ساقتالعان باي تاريحي مۇرالاردى ساقتاپ وتىرعان كيەلi ورىن رەتiندە دە تاريحتا بەلگiلi ورنى بار ەسكەرتكiش. 1978 جىلى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسٸ رەسپۋبليكالىق مۋزەي رەتٸندە اشىلىپ حالىققا قىزمەت كٶرسەتە باستاعان كەزدە مۋزەي قورىندا 300-دەن اسا جەدٸگەر بولعان.

مۋزەي قورىنا قابىلدانعان العاشقى جەدٸگەرلەر قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسٸندە حIV عاسىردان ساقتالعان, ەمٸر تەمٸردٸڭ بۇيرىعىمەن جاسالعان قولا جەنە اعاش بۇيىمدار. ولار تايقازان, شىراعداندار, جەنە قازاندىق, قابٸرحانا ەسٸكتەرٸ, ولاردىڭ قولا حالكالارى مەن بالعاشالارى. بۇل قولا بۇيىمدار تۋرالى العاش عىلىمي دەرەكتەر حIح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا جارييالانا باستادى. مىسالى, م.ە.ماسسون مەن ا.يۋ.ياكۋبوۆسكييلەر جالپى سيپاتتاما جاساعان بولسا 1960 جىلدارى سانكت-پەتەربۋرگتاعى ەرميتاجدىڭ شىعىستانۋشى عالىمى ا.ا.يۆانوۆ كەسەنەدە ەمٸر تەمٸر دەۋٸرٸنەن ساقتالعان بٸرنەشە زاتقا تولىق انىقتاما جاساعان بولاتىن.[1]

ەمٸر تەمٸر دەۋٸرٸنەن ساقتالعان جەدٸگەرلەر قاتارى: كەلگەن ادام عيمارات ٸشٸنە كٸرەتٸن ەسٸكتەردەن باستاۋ الادى. جەدٸگەر ەسٸكتەر جاماعاتحانا بٶلمەسٸنٸڭ ەسٸگٸ «قاقپا» جەنە قابىرحانا ەسٸگٸ «قاپسىرما».  شەبەرلەر ەسٸكتٸڭ بەرٸك جەنە ەسەم جاسالۋىمەن قاتار, رەمٸزدٸك مەن-ماعىناسىن ارتتىرۋ ٷشٸن وعان سيمۆولدىق مەنگە يە ويۋ-ٶرنەكتەر, تەرەڭ ماعىنالى حاديستەر مەن ناقىل سٶزدەردٸڭ بەدەرلەنۋٸنە كٶڭٸل بٶلگەن. ەسٸكتەر ەكٸ بەتٸنەن اعاش, سٷيەك, التىن, كٷمٸس ەشەكەي-ٶرنەكتەرمەن ٶرنەكتەلگەن. ەرتٷستٸ اعاش قيىندىلارىمەن جەنە پٸل سٷيەكتەرٸمەن جاپسىرىپ ەشەكەيلەنگەن ٶرنەكتەرٸنٸڭ بٸرازى توزىپ جويىلعان. قاقپا ەسٸكتٸڭ ورتا بٶلٸگٸندە ەسٸكتٸ قاعۋعا ارنالعان  ەكٸ قولا القا مەن ولاردى ورناتاتىن توپسا-تۇعىرلارى بار تٸك تٶرتبۇرىشتى تاقتاشالار ورنالاسقان. القانىڭ توپسا-تۇعىرلارى بارىستىڭ باسى بەينەسٸندە سومدالىپ, ودان تٶمەنٸرەك القانىڭ ٶزٸندە بارىستىڭ ەكٸ كٸشكەنە الانىنىڭ بەينەلەرٸ سومدالعان. قولا تاقتاشادا القانىڭ ۇرىلىپ دىبىس شىعارۋىنا ارنالعان سەگٸز جاپىراقشالى گٷل بەينەسٸندەگٸ كٸشكەنە تٶستٸگٸ بار. ەكٸنشٸ ەسٸك قابٸرحانا ەسٸگٸ-قاپسىرما. جالپى پٸشٸنٸ جاماعاتحانا ەسٸگٸنە ۇقساس, ەسٸكتٸڭ جوعارعى تۇسىندا ەكٸ القانىڭ دٶڭگەلەك قولا تاقتاشالارى جەنە گٷلگە ۇقساس سەگٸز جاپىراقتى كٸشكەنە تٶستٸگٸ ساقتالىپ, القالارىنىڭ ٶزدەرٸ جوعالعان. دەرەكتەر بويىنشا جوعالعان القالار قاقپا ەسٸكتٸڭ القالارىنا ۇقساس, سونداعى جازۋلار دا قايتالانىپ جازىلعان. [2]

قازٸرگٸ كٷنٸ «ەزٸرەت سۇلتان» مەملەكەتتٸك تاريحي-مەدەني قورىق مۋزەيٸنٸڭ قورىندا 23 978 زاتتاي مۇراعاتتار مەملەكەتتٸك ەسەپكە الىنعان بولسا, ونىڭ 2627 داناسى ەتنوگرافييالىق, 5034 داناسى ارحەولوگييالىق, 2734 داناسى جازبا ەسكەرتكٸشتەر, 13583 داناسى نۋميزماتيكالىق جەدٸگەرلەر بولىپ تٶرت عىلىمي كلاسسيفيكاتسييالىق توپقا جٸكتەلگەن. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ تٷپنۇسقا دا ٶتە قۇندى, قايتالانبايتىن قولٶنەر تۋىندىلارى بولىپ تابىلادى.

2734 دانا جازبا ەسكەرتكٸش جازىلۋ تٷرٸ مەن اتقارعان قىزمەتٸنە قاراي 4 توپقا بٶلٸنەدٸ. ولار: كٶنە باسپا كٸتاپتار, كٶنە قولجازبالار, جاڭا قۇندى كٸتاپتار جەنە تاريحي قۇجاتتار.

كەز-كەلگەن حالىقتىڭ جازبا مۇرالارى – سول ەلدٸڭ قۇندى دەرەگٸ, سول حالىقتى تانىتاتىن تاريحى. سونىڭ ٸشٸندە قازاق حالقىنىڭ جازبا مۇرالارىنا توقتالار بولساق, ٶتە باي اۋىز ەدەبيەتٸمەن قاتار, جازبا مۇرالارىنىڭ دا باي قورى بولعانىن ايتۋعا بولادى. كەزٸندە تەك قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسٸنٸڭ كٸتاپحانا بٶلمەسٸنٸڭ ٶزٸندە بٸرنەشە عاسىرلىق جازبا مۇرالار ساقتالعانى تاريحي دەرەكتەردەن بەلگٸلٸ. كەڭەستٸك دەۋٸردە تٷپ-تامىرى دٸنمەن بايلانىستى باسقا دا ورىندار سيياقتى قاراۋسىز قالعان نەمەسە قاساقانا قۇرتۋ كەزٸندە عاسىرلار بويى جيناقتالعان باي مۇرالارىمىز باسقا ورىندارعا كٶشٸرٸلٸپ, ٶرتەلٸپ, جوعالىپ, ۇستاعاننىڭ قولىندا كەتكەن. قازٸرگٸ كەزدە قوردا جيناقتالعان جازبا ەسكەرتكٸشتەر مۋزەي اشىلار كەزدە حالقىمىزدىڭ بٸرتۋار ۇلى ٶزبەكەلٸ جەنٸبەكوۆ اعامىزدىڭ باستاماسىمەن  حالىقتىڭ قولىندا ساقتالعان باسقا كٶنە مۇرالارمەن قاتار سىي رەتٸندە مۋزەيگە تاپسىرىلىپ جيناقتالدى.                                                         

مۋزەي قورىنداعى جازبا ەسكەرتكٸشتەر بٸرنەشە توپقا بٶلٸنەدٸ. سونىڭ ٸشٸندەگٸ  قۇندىسى دا, ەڭ ماڭىزدىسى – قولجازبالار. قورداعى قولجازبالاردىڭ جالپى سانى-158. ولار اراب, پارسى جەنە تٷركٸ تٸلدەرٸندە. ولاردىڭ بٸرازى كٸتاپ تٷرٸندە جازىلىپ تٷپتەلگەن, مۇقابالارى بار, كەيبٸرٸ قالىڭ دەپتەرگە كٶشٸرٸلگەن, ال ەندٸ بٸرٸ قالتا دەپتەرٸنە (بلوكنوت) جازىلعان. بۇل قولجازبالاردىڭ تاقىرىپتارى ەرتٷرلٸ, ساقتالۋلارى دا ەر دەڭگەيدە, قولجازبالاردىڭ ساقتالۋىنا قاراپ, ولاردىڭ قانشالىقتى قولدانىلعانىن بايقاۋعا بولادى. قورداعى وسى دٷنيەلەردٸڭ قايسىبٸرٸ ادامنىڭ يمانىنا كەمٸلدٸك, سۇراقتارىنا جاۋاپ, ٸزدەنٸسٸنە جاڭالىق, پٸكٸرٸنە دەلەل ۇيالاۋىنا سەبەبٸ تيەر بولسا دەگەن نيەتتەمٸز. كٶنە قولجازبالاردىڭ بٸرازى حٸحع-ححع. باسىندا, ناستاعليك, ناسح جازۋلارىمەن جازىلعان. مۋزەي جەدٸگەرلەرٸنٸڭ قولجازبا قورىن زەرتتەگەن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ا.ك.مۋمينوۆتىڭ «كاتالوگ ارابوگرافيچەسكيح رۋكوپيسەي مۋزەيا-زاپوۆەدنيكا «ازرەت-سۋلتان» ۆ گورودە تۋركەستان» اتتى كٸتابىندا عالىم قولجازبالاردى 8 توپقا ياعني: قۇران جەنە قۇران ٸلٸمٸ, حاديستەر, دوگماتيكا, فيكح, لوگيكا, فيلولوگييا, پوەزييا, مۋتاففاريقات (ماتەماتيكا جەنە مەديتسينا) دەپ بٶلەدٸ. قولجازبالاردىڭ اراسىندا قۇران كەرٸمنٸڭ تولىق نۇسقاسى نەمەسە كەي سٷرەلەرٸ جازىلعان كٸتاپتار مەن كٸتاپشالار, مۇحامممەد (ع.س.) پايعامبارعا قاتىستى ٶمٸربايانى, تاريحى باياندالاتىن, ۇلىنىڭ وپات بولۋى جايىندا «مەشھٷر ناسيحاتتار» اتتى حاديستەرٸ اۋدارمالارىنىڭ ٶلەڭ تٷرٸندە جازىلعانى, مۇحامممەد (ع.س.) پايعامباردىڭ تۋىلعان ايى قۇرمەتتەلٸپ تويلاناتىن مەۋلٸت مەرەكەسٸندە وقىلاتىن «مەۋلٸت شەرٸپ» جىرلارى كٸتاپتارى بار. وسى تاقىرىپتاعى ايرىقشا توقتالاتىن تٷركٸ تٸلٸندە جازىلعان مۇحاممەد (ع.س.) پايعامباردىڭ ٶمٸربايانىن تولىق قامتىعان ٶتە ٷلكەن كٶلەمدٸ 3 تومدىق «ماعاريج ۋننۋبۋات» اتتى قولجازبا قورىمىزداعى عانا ەمەس, جالپى سيرەك كەزدەسەتٸن قۇندىلىق.

سەنٸم مەن قۇلشىلىقتاردى بەكٸتۋ, فيكح ٸلٸمٸندەگٸ تٷرلٸ سۇراقتاردىڭ جاۋابى تابىلاتىن يسلام دٸنٸندەگٸ تانىمال كٸتاپتار مۇحتاسار ال-ۋيقايا, چاحار كيتاب پەن ولاردان ٷزٸندٸلەر جەنە تٷرلٸ دٸني مەسەلەلەر  جازىلعان كٸتاپتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ, قولجازبا تٷرٸندە ساقتالعان دۇعالار مەن تۇمار دۇعالارى دا اۋدارىلعان. كٶنە باسپا كٸتاپتاردىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ حٸح-ححع. باسىندا, تاشكەنتتە, قازاندا, ۋفادا, ستامبۇلدا, بۇحارادا جەنە سانكت-پەتەربۋرگتا باسىلعان. 

قورىمىزدىڭ ەڭ قۇندى جەدٸگەرلەرٸ  قوجا احمەت ياساۋي شىعارمالارىنىڭ ياعني حيكمەتتەرٸنٸڭ بٸرنەشە قولجازباسى مەن كٶنە باسپا كٸتاپتارى. سولاردىڭ ٸشٸندە وسىدان 7 جىل بۇرىن مۇراجاي قورىنا قابىلدانعان «ديۋاني حيكمەت» قولجازباسىنىڭ تٷپنۇسقاسى. بۇل – 326 بەتتەن تۇراتىن كٸم جازعانى ەزٸرگە بەلگٸسٸز حيكمەتتەرٸ تولىق, تيياناقتى شامامەن 1845 جىلدارى كٶشٸرٸلگەن كٸتاپ. ساقتالۋى دا جاقسى. قوجا احمەت ياساۋيدٸڭ مۇنان باسقا «ميراتۋل قۋلۋب» (جٷرەك ايناسى), «فاقىرناما» جەنە كەيٸننەن تابىلعان «ريسالا دار ادابي تاريقات» (تاريقات ەدەبٸ) اتتى ەڭبەكتەرٸنٸڭ تٷپنۇسقاسى بولماعاندىقتان, ولاردىڭ قولجازبالارىنىڭ كٶشٸرمەلەرٸ جيناقتالعان.

مۋزەي قورىنا جيناقتالعان كٸتاپتاردىڭ تاعى بٸر تٷرٸ-قوجا احمەت ياساۋي شەكٸرتتەرٸنٸڭ شىعارمالارى. ولار شىعىس ٷلگٸسٸندەگٸ ديۋان, عازال, نازىم تٷرلەرٸندە پارسىشا نەمەسە كٶنە تٷركٸ تٸلٸندە, ياعني شاعاتايشا جازىلعان. ومار مارگۋنفتىڭ شىعارمالارى «بەدٸل ديۆانى», س.باقىرعانيدٸڭ «ديۆانى», «سوفى اللايار» كٸتاپتارى.

كەيٸنگٸ تٶتە جازۋمەن جازىلعان قازاق اقىندارى مەن جىراۋلارىنىڭ شىعارمالارىنا, مىسالى ايتباي بەلگٸباەۆتىڭ «ارماندا ايتباي» مەن ٸزباستىنىڭ «احۋالي قيياماتىنا» قاراپ ولاردىڭ ياساۋي ٸلٸمٸنٸڭ نەمەسە سوپىلىق اعىمنىڭ ۋاعىزداۋشىلارى ەكەنٸن كٶرۋگە بولادى. وسىلاردىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ بٸر قۇندى دا قىزىقتىسى شەيح حۋدايداد تاش-مۋحاممەد ەل-بۋحاريدٸڭ ياساۋييا سيلسيلاسىنىڭ تەورييالىق, پراكتيكالىق عۇرىپتارى جٶنٸندە ٶتە تەرەڭ ماعلۇمات بەرەتٸن شامامەن حٷٸٸٸع. اياعىندا تٷركٸ تٸلٸندە جازىلعان «ديۋاني حيكمەتتەن» كەيٸنگٸ قۇندى كٸتاپ دەپ باعالاۋعا بولاتىن «بۋستان ۋل-مۋحيببين» مەن سوپى, اقىن, فاريد اد-دين مۋحامماد يبن يبراحيم اتتار ەۋليەنٸڭ پارسى تٸلٸندە جازىلعان «تازكيرات ۋل-اۋلييا» (ەۋليەلەردٸڭ ٶمٸر جولى) كٸتابىن ايتۋعا بولادى.

مۋزەي قورلارىندا ساقتاۋعا الىنعان جەدٸگەرلەردٸڭ جارتىسىنان كٶبٸن قۇرايتىن جەدٸگەرلەردٸڭ بٸرٸ نۋميزماتيكالىق جەدٸگەرلەر. نۋميزماتيكالىق جەدٸگەرلەر قاتارىنا ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارى كەزٸندە تٷركٸستان اۋماعىنىڭ «ياسسى-كٷلتٶبە», «توعان», ساۋران, يقان, قوسقورعان, تٶرتكٷل (قۇشاتا), تٶرتكٷل ٸٸ, جٷينەك, مٸرتٶبە قالالارىنان تابىلعان ورتاعاسىرلىق 11 اقشا كٶمبەلەرٸ ياعني نۋميزماتيكالىق تابىستار جەنە سيرەك كەزدەسەتٸن جەدٸگەرلەر كٸرگٸزٸلگەن. بۇل كٶمبەلەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ قازاقستاندىق نۋميزمات-عالىم ر.ز.بۋرناشەۆا جەنە ٶزبەكستاندىق عالىم ل. شپەنەۆا تاراپىنان زەرتتەلٸپ, وسى عالىمداردىڭ تٷرلٸ عىلىمي ەڭبەكتەرٸنە ٶزەك بولعان.

2012 جىلدىڭ اقپان ايىندا وراڭعاي ەلدٸ مەكەنٸنٸڭ تۇرعىنى كەزدەيسوق تاۋىپ العان حٷ عاسىردىڭ سوڭى مەن حٷٸ عاسىردىڭ العاشقى شيرەگٸندە سوعىلعان 54 دانا مىس فەلستەردٸ (مىس اقشالار) مۇراجاي قورىنا ٶتكٸزدٸ. سول جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا شايان اۋدانى سارىبۇلاق ەلدٸ مەكەنٸنٸڭ تۇرعىنى تاۋ ەتەگٸندەگٸ قۇرىساي دەگەن جەردەن تابىلعان 450 دانا مىس اقشالار كٶمبەسٸن ەكەلٸپ ٶتكٸزدٸ. كٶمبەنٸ زەرتتەۋ بارىسىندا كٶمبە حٸٸٸ عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا سوعىلعان شاعاتاي ۇلىسىنىڭ كٷمٸستەلگەن مىس ديرحەمدەرٸ ەكەندٸگٸ انىقتالدى. بۇل كٶمبە زەرتتەلٸپ, نەتيجەلەرٸ عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسييالاردا جارىق كٶردٸ. زەرتتەۋلەر نەتيجەسٸندە, وتىراردا حٸٸٸ عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا سوعىلعان شاعاتاي ۇلىسىنىڭ كٷمٸستەلگەن مىس اقشالارىن زەرتتەگەن عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرٸندە كەزدەسپەيتٸن تىڭ جاڭالىقتار كٶرٸنٸس بەردٸ.

مۋزەي قورىندا 20 دانا التىن, 500-گە جۋىق كٷمٸس جەدٸگەرلەر ساقتاۋعا الىنعان. قۇندى مەتالداردان سوعىلعان اقشالاردىڭ بارلىعى دەرلٸك رەسپۋبليكالىق سىنامداۋ پالاتاسىندا تەكسەرٸلٸپ, قۇرامى انىقتالعان.

نۋميزماتيكالىق جەدٸگەرلەر قورىندا نۋميزماتيكالىق جەدٸگەرلەرمەن قاتار بونيستيكالىق, فالەريستيكالىق جەدٸگەرلەر دە ساقتاۋعا الىنعان.

التىن تيىنداردىڭ 1 داناسى حٸٸٸ ع. باسىندا مۇحامماد بين تەكەشتٸڭ اتىمەن سوعىلعان التىن دينار كەزدەيسوق تابىلعان. اقشا سارايى اتاۋى مەن سوعىلعان جىلدىق جازباسى جويىلىپ كەتكەن. تاعى بٸر 1 دانا التىن دينار بەتٸندەگٸ بەدەر قالدىقتارىنىڭ ساقتالعان بٶلٸكتەرٸنە قاراعاندا شىڭعىس حان نەمەسە مەنگۋ حان اتىمەن شەكٸمەلەنگەن, كەزدەيسوق تابىلعان. دينار سامارقاندا 660/680 ح.ج. اراسىندا سوعىلعان. تيىن ٶتە سيرەك كەزدەسەتٸن التىن دينارلار قاتارىنا جاتادى.

13 دانا التىن دينار حٸٸٸ عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا ورتا ازييا قالالارىندا سوعىلعان. بۇل اقشالار كەزٸندە اقشا سوعۋ ٸسٸندەگٸ ەرەكشەلٸكتەرگە بايلانىستى سىنامدارى ەدەيٸ تٶمەن ەتٸپ سوعىلىپ وتىرعان (500-580% سىنام) التىن دينارلار قاتارىنان. تيىندار بەتتەرٸندە اقشا سارايلارى اتتارىنان تەك بۇحارا جەنە سامارقان اتاۋلارى عانا ساقتالعان. بارلىعىنىڭ بەتتەرٸندە «كاليما» جازباسى مەن حاليفا ناسر ليد-دين اللاحتىڭ اتى تٷسٸرٸلگەن. تيىن جيەكتەرٸندەگٸ جازبا بەدەرلەرٸ بارلىعىندا دەرلٸك جويىلىپ كەتكەن. بەس دانا التىن تيىندار يستانبۋلدا, يراندا, اۆسترييا-ۆەنگرييا, رەسەي پاتشالىعىندا حIح-حح عاسىرلاردا سوعىلعان.   

تٷركٸستان قالاسى, قاراشىق ٶزەنٸنٸڭ ماڭىنداعى قالالىق قورىمنان كەزدەيسوق تابىلعان 6000 دانادان استام مىس اقشالاردان تۇراتىن كٶمبە قۇرامىنان 370 دانا تيىن قازاقستاندىق نۋميزمات ر.ز.بۋرناشەۆاعا زەرتتەۋگە جٸبەرٸلٸپ, ودان كەيٸن ٶزبەكستاندىق نۋميزمات-عالىم ل.يۋ.شپەنەۆا «ەزٸرەت سۇلتان» مۋزەيٸنە كەلٸپ, كٶمبەنٸ تولىقتاي زەرتتەدٸ. كٶمبە تولىقتاي XV ع. حيجرا جىل ساناعى بويىنشا 832 ح.ج. (1428-29 ج.) كٶرسەتكٸشٸمەن, تەمۋريدتەر مەملەكەتٸنٸڭ ماۆەرانناحرلىق بٶلٸگٸنٸڭ بيلەۋشٸسٸ ۇلىقبەك تاراپىنان جٷرگٸزٸلگەن اقشا رەفورماسى تۇسىندا سوعىلعان مىس ادليلەردەن تۇراتىنى انىقتالدى. كٶمبە قۇرامىنداعى اقشالار تەك, 832 ح.ج. كٶرسەتكٸشٸمەن سوعىلعان اقشالاردان عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, 851, 854, 862 جىلدارى ماۆەرانناحر مەن حوراساننىڭ تٷرلٸ اقشا سارايلارىندا سوعىلعان اقشالاردىڭ كەزدەسۋٸمەن دە قۇندى. ر.ز.بۋرناشەۆا مەن ل.يۋ.شپەنەۆالار جٷرگٸزگەن زەرتتەۋ جۇمىستارى نەتيجەسٸندە كٶمبە قۇرامىندا بۇعان دەيٸن تەمۋريدتەر مەملەكەتٸندە بەيمەلٸم بولىپ كەلگەن جاڭا اقشا سارايلارىن انىقتادى. كٶمبە قۇرامى ر.ز.بۋرناشەۆا, ە.ا.سماگۋلوۆ, م.ك.تۋياكباەۆتاردىڭ كلادى ي مونەتى تۋركەستانا اتتى كٸتاپتارى مەن ر.ز.بۋرناشەۆانىڭ بٸرنەشە عىلىمي ماقالالارىندا  قاراستىرىلعان [5].

1982 جىلى ياسى-كٷلتٶبە قالاشىعىندا جٷرگٸزٸلگەن قازبا جۇمىستارى كەزٸندە قۇمىرا ٸشٸنەن XIII عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگٸ مەن XIV ع. باسىندا شاعاتاي مەملەكەتٸنٸڭ اقشا سارايلارىندا سوعىلعان 202 دانا كٷمٸس ديرحەمدەر مەن فەلستەردەن تۇراتىن كٶمبە تابىلعان. كٶمبە قۇرامىندا المالىق, ەندٸجان, بۇحارا, كاشعار, كەندجدە, مارگينان, وتىرار, سامارقان, تاراز, جودجەند, شاش جەنە يانگي اقشا سارايلارىنىڭ ٶنٸمدەرٸ بار. كٶمبە قۇرامىندا المالىق اقشا سارايىندا سوعىلعان بٸر ديرحەم بەتٸندە بۇل اقشا سارايىنا قاتىستى بۇعان دەيٸن كەزدەسپەگەن جاڭا 688 ح.ج. /1289 جىلدىق كٶرسەتكٸش انىقتالعانى جەنە شاعاتاي ۇلىسىنىڭ ە.ا.داۆيدوۆيچتٸڭ كەزەڭدەستٸرۋٸ بويىنشا, ٸٸٸ شٸ كەزەڭدە جۇمىس اتقارعان اقشا سارايلارىنىڭ بارلىعىنىڭ دەرلٸك ٶنٸمدەرٸ كەزدەسۋٸمەن ماڭىزدى. بۇل جاعداي سول كەزەڭدە شاعاتاي ۇلىسىنا قاراستى تٷركٸستان قالاسىنىڭ ايتارلىقتاي ماڭىزعا يە ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ بٸرٸ بولعاندىعىن كٶرسەتەدٸ.

2000 جىلى تٷركٸستان قالاشىعىنىڭ «قوقان تسيتادەلٸندە» جٷرگٸزٸلگەن قازبا جۇمىستارى كەزٸندە جاني ەۋلەتٸنٸڭ بيلٸگٸ تۇسىندا سوعىلعان 75 دانا كٷمٸس تانگالارىنان تۇراتىن كٶمبە تابىلعان. تانگالار يمام قۋلي حان, نادىر مۇحاممەد حان جەنە ابدۋلازيز حان تۇسىندا سوعىلعان تيىنداردان تۇرادى. كٶمبەنٸڭ ماڭىزدىلىعى ونىڭ جاني ەۋلەتٸنٸڭ العاشقى بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ تۇسىندا سوعىلعاندىعىندا. نۋميزماتيكا سالاسىن زەرتتەۋشٸ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ە.ا.داۆيدوۆيچ VIII-XVIII عع. ورتا ازييا اقشا اينالىمىن ٸٸٸ كەزەڭگە بٶلٸپ قاراستىرادى. بۇل كٶمبە ٸٸ كەزەڭ تيىندارىنان تۇراتىنى انىقتالدى. ٸ جەنە ٸٸ كەزەڭ تيىندارىنىڭ سوڭعى كەزەڭنەن ايىرماشىلىعى بۇل كەزەڭدەرگە تەن كٷمٸس اقشالاردىڭ سىنامى جوعارى بولعان. ال, سوڭعى كەزەڭدە تانگالار مەتالىنىڭ كٷمٸس قۇرامى تٶمەندەپ كەتكەن. بۇل كٶمبە قۇرامىندا جوعارىدا اتالىپ ٶتكەن بيلەۋشٸلەر اتتارىنان سوعىلعان تانگالاردىڭ بۇرىن عىلىمدا بەلگٸسٸز بولىپ كەلگەن تيپتەرٸ انىقتالدى. يمام قۋلي حان اتىنان سوعىلعان تانگالاردىڭ 73-79 ارالىعىندا بەلگٸلەنگەن جاڭا تيپتەرٸ, نادىر مۇحاممەد حاننىڭ بۇرىن بەلگٸسٸز بولىپ كەلگەن 18 جەنە 19 تيپتەرٸ انىقتالدى.

2016 جىلدىڭ اقپان ايىندا مۇراجاي قورىنا بٸرنەشە مىس اقشالار كەلٸپ تٷستٸ. ولاردىڭ قۇرامىندا XIVع. ٸٸ-شٸ جارتىسىندا التىن وردانىڭ سىعاناق, حورەزم اقشا سارايلارىندا سوعىلعان تٷرلٸ تيپتەگٸ ٷلگٸلەرٸ كەزدەسەدٸ. وسى تيىندار اراسىندا بٸر بەتٸندەگٸ جازبا بەدەرلەرٸ تٷگەلدەي جويىلىپ كەتكەن, ەكٸنشٸ بەتٸندە اراب گرافيكاسىمەن جهان...ر خان  جازباسى تٷسٸرٸلگەن مىس اقشا دا بار. بۇل تيىنعا جٷرگٸزٸلگەن العاشقى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ نەتيجەسٸ بويىنشا مىس اقشانىڭ قازاقتىڭ حانى جەڭگٸردٸڭ اتىمەن سوعىلعان تيىن بولۋى مٷمكٸن دەگەن بولجام جاسالىپ وتىر. [3 سۋرەت] سەبەبٸ, وسى كەزەڭگە تەن ورتا ازييا بيلەۋشٸلەرٸ اراسىندا جاحانگير اتىمەن بەلگٸلٸ حان جوق. تيىن تيپولوگييالىق قاتىناسى بويىنشا ەرەكشە. ەرينە, تيىن قازٸرگٸ تاڭدا بٸر عانا ٷلگٸدە بولعاندىقتان دٶپ باسىپ ايتۋعا ەرتەرەك. دەگەنمەن, بولاشاقتا جينالاتىن ماتەريالدار جۇمباقتىڭ سىرىن اشادى دەگەن سەنٸمدەمٸز. جالپى, قازاق حاندارى اراسىنان تەك تۇرسىن مۇحاممەد حان اتىمەن سوعىلعان اقشا عانا بەلگٸلٸ.

نۋميزماتيكالىق جەدٸگەرلەر قورىندا نۋميزماتيكالىق جەدٸگەرلەرمەن قاتار بونيستيكالىق, فالەريستيكالىق جەدٸگەرلەر دە ساقتاۋعا الىنعان.  [4, 5, 6]

مۋزەي قورىنىڭ ارحەولوگييالىق توبى تٷركٸستان وازيسٸندەگٸ ەجەلگٸ قالالار شاۋعار-شويتٶبە, ياسى-كٷلتٶبە, ەسكٸ تٷركٸستان, قاراتٶبە-ساۋران, سيداق-اتا قالالارى مەن قونىستارىنا جىل سايىن جٷرگٸزٸلٸپ كەلە جاتقان ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارى كەزٸندە تابىلعان جەدٸگەرلەرمەن دە تولىقتىرىلۋدا. قورداعى ەڭ ەجەلگٸ ارحەولوگييالىق جەدٸگەرلەر تٷركٸستان ٶڭٸرٸندەگٸ قوسقورعان,  شوقتاس  تۇراقتارىنان  تابىلعان  تاس جاڭقالار, سونداي-اق قازاقستان جەرٸندەگٸ   باسقا دا تاس  دەۋٸرٸنٸڭ  تۇراقتارى سەمٸزبۇعى, تاسقوتان, تەڭٸرقازعان, ماڭقىستاۋ ايماعىنداعى  ەسكەرتكٸشتەردەن  تابىلعان  ياعني ب.ز.د. 700-500, 150-120  مىڭ  جىل بۇرىنعى  ٶزەكتاستار, ەڭبەك قۇرالدارى. ولاردىڭ قاتارىنا ب.ز.د. حٸٷ-حٸٸٸ عع. قولا  ەشەكەيلەر  توپتاماسى قوس  مٷيٸزدٸ بٸلەزٸكتەر, ەشەكەيلەر مەن تاستان  تٸزٸلگەن  مونشاقتار  جەنە  قىش  ىدىستاردىڭ  بٸرنەشە  تٷرلەرٸن  قوسۋعا بولادى. ولار  قولا  دەۋٸرٸنٸڭ  اندرونوۆ  مەدەنيەتٸنٸڭ فەدوروۆ  جەنە  الاكٶل  كەزەڭدەرٸنٸڭ جەدٸگەرلەرٸ. تٷركٸستان   قالاسىنا جاقىن ماڭداعى شپان  قورىمىنان  تابىلعان 120 عا  جۋىق جەدٸگەرلەردٸڭ  ٸشٸنەن  التىننان   جاسالعان  ەيەلدەردٸڭ  باس   كيٸمٸن  بەزەندٸرگەن  سالپىنشاق  قۇلاق  ەشەكەيلەرٸ دە, ب.ز.د حٷٸٸ-حٸٷعع.  جاتاتىن  قۇندى  دٷنيەلەر.

قورداعى قىش بۇيىمدار كٶنە دەۋٸرلەردەگٸ شەبەرلەردٸڭ ىدىس فورمالارىنىڭ بٸرنەشە تٷرٸن جاساۋ تەحنولوگيياسىن جەتە مەڭگەرگەندٸكتەرٸن كٶرسەتەدٸ. جيناقتالعان  جەدٸگەرلەردٸڭ  ٸشٸندە  كەيٸنگٸ  دەۋٸرلەردە  دە تٷركٸستان ٶڭٸرٸندە قىشتان ىدىس جاساۋ  ٶنەرٸنٸڭ ەرەكشە دامىعاندىعىن  جەنە ىدىس  تٷرلەرٸنٸڭ ناقىشتالۋ  سيپاتى  مەن  تٷسٸرٸلگەن   ٶرنەكتەرٸنٸڭ   مەن–ماعىنالىلىعى نازار  اۋدارتادى.        

سيداق, ساۋران ت.ب. ەرتە ورتا عاسىرلىق  قالا  قونىستارىن  زەرتتەۋ  نەتيجەسٸندە  تابىلعان ماتەريالدار  بۇرىن  بەيمەلٸم بولىپ كەلگەن تىڭ دەرەكتەردٸڭ كٶزٸن اشتى. ەرتە ورتاعاسىرلىق [7, 8] سيداق  قالاسى  قازباسىنان   تابىلعان حۋمداردىڭ ەرەكشەلٸگٸ, كٶلەمٸنٸڭ ٷلكەندٸگٸ جەنە پٸشٸندەرٸنٸڭ ەرتٷرلٸلٸگٸ. ولار  كەزٸندە استىق جەنە تاعى باسقا  ازىق–تٷلٸكتەر ساقتاۋعا  پايدالانىلعان. ولاردىڭ بٷيٸرلەرٸنٸڭ سىرتىنا, يٸنٸنە, تٶمەنگٸ جاعىنا  كٷيدٸرٸلگەنگە  دەيٸن  كەرتٸپ سالىنعان تامعا نەمەسە تامعا تەرٸزدٸ بەلگٸلەردٸ ٶرنەك ورنىنا  قولدانعاندىعىن كەزدەستٸرۋگە بولادى. بۇلارعا قاراپ ۇستالار ىدىسقا  ٶزدەرٸنٸڭ رۋ  تاڭباسىن نەمەسە جەكە بەلگٸسٸن سالعان  بولسا كەرەك دەپ جوبالاۋعا بولادى. ارحەولوگييالىق جەدٸگەرلەردٸڭ ٸشٸندەگٸ قۇندى دٷنيەلەردٸڭ قاتارىنا ساۋران, سيداق اتا قالالارىنان   تابىلعان ٸV-Vعع. تەن «جالعان جٷزٸكتەر» تٷرٸندەگٸ ساسانيتتٸك بەتتەرٸنە ەر تٷرلٸ  جەندٸكتەردٸڭ, قۇستاردىڭ, اڭداردىڭ كەيبٸرٸنە تٷسٸنٸكسٸز بەينەلەر باتىرا ويىلىپ  سالىنعان گەممالاردى, ساۋران   قاقپاسىندا  جٷرگٸزٸلگەن   ارحەولوگييالىق قازبادان  تابىلعان  فورمالارى  دٶڭگەلەك  پٸشٸندٸ  بولىپ    جان-جاعى   جۇمىرلانا  جونىلعان   ابدوللا  حاننىڭ  ەسكەرلەرٸ  اتقان  (كاتاپۋلتا)  تاس وقتارىن,   كەرٸز  قۇدىقتارىن جاتقىزۋعا بولادى.

مۋزەي قورىنداعى ىدىستارداعى  ورتا  كەسەلەر  مەن  تاباقتاردىڭ  ٶرنەكتەرٸندە   ەڭ كٶپ  كەزدەسەتٸنٸ اق  فونعا  قارامەن   جەنە  كٶكپەن  نەمەسە  اق  فونعا  سييا  كٶكپەن  قيعاش  تور  كٶزدەر  مەن  ٶسٸمدٸك  جاپىراقتارى, ساباقتار  تٷرٸندەگٸ  سالىنعان ويۋلار  كەزدەسەدٸ. مۇنداي  تەسٸلدٸ   ارحەولوگييادا  «تەمۋريدتٸك ستيل»  دەپ  اتالىپ  كەتكەن  كەراميكالىق  ٶندٸرٸس  تەسٸلٸ  دەۋگە  بولادى.  حٷ-حٷٸ  عاسىرلاردا  ەڭ  كٶپ  تاراعان  وسى  تەسٸل  تٷركٸستاندا  ىدىس  سەندەۋدٸڭ  جوعارى  دەرەجەدە  دامىعان  قىش  ٶندٸرٸسٸنٸڭ  بولعاندىعىن  بٸلدٸرەدٸ. ال مۇنداي ٶنەر تۋىندىلارىن مۋزەي قورىنان كٶپتەپ كەزدەستٸرۋگە بولادى.                     

قورىمىزداعى وسىنداي حالقىمىزدىڭ رۋحاني بايلىعى كٶنە قۇندى جەدٸگەرلەرٸمٸزدٸ زەرتتەپ-زەردەلەپ حالىق يگٸلٸگٸنە ۇسىنىپ, عىلىمي اينالىمعا ەندٸرۋ مۋزەي ٸسٸنٸڭ نەگٸزگٸ جۇمىستارىنىڭ بٸرٸ.

 ەدەبيەتتەر: