Qoja Ahmet Iasaýi kesenesi tek ortaǵasyrlyq sáýlet óneriniń keremet týyndysy ǵana emes, sol siiaqty ortaǵasyrlardan saqtalǵan bai tarihi muralardy saqtap otyrǵan kieli oryn retinde de tarihta belgili orny bar eskertkish. 1978 jyly Qoja Ahmet Iasaýi kesenesi respýblikalyq mýzei retinde ashylyp halyqqa qyzmet kórsete bastaǵan kezde mýzei qorynda 300-den asa jádiger bolǵan.
Mýzei qoryna qabyldanǵan alǵashqy jádigerler Qoja Ahmet Iasaýi kesenesinde HIV ǵasyrdan saqtalǵan, Ámir Temirdiń buiryǵymen jasalǵan qola jáne aǵash buiymdar. Olar taiqazan, shyraǵdandar, jáne qazandyq, qabirhana esikteri, olardyń qola halkalary men balǵashalary. Bul qola buiymdar týraly alǵash ǵylymi derekter HIH ǵasyrdyń aiaǵy men HH ǵasyrdyń basynda jariialana bastady. Mysaly, M.E.Masson men A.Iu.Iakýbovskiiler jalpy sipattama jasaǵan bolsa 1960 jyldary Sankt-Peterbýrgtaǵy Ermitajdyń shyǵystanýshy ǵalymy A.A.Ivanov kesenede Ámir Temir dáýirinen saqtalǵan birneshe zatqa tolyq anyqtama jasaǵan bolatyn.[1]
Ámir Temir dáýirinen saqtalǵan jádigerler qatary: kelgen adam ǵimarat ishine kiretin esikterden bastaý alady. Jádiger esikter jamaǵathana bólmesiniń esigi «Qaqpa» jáne Qabyrhana esigi «Qapsyrma». Sheberler esiktiń berik jáne ásem jasalýymen qatar, rámizdik mán-maǵynasyn arttyrý úshin oǵan simvoldyq mánge ie oiý-órnekter, tereń maǵynaly hadister men naqyl sózderdiń bederlenýine kóńil bólgen. Esikter eki betinen aǵash, súiek, altyn, kúmis áshekei-órnektermen órnektelgen. Ártústi aǵash qiyndylarymen jáne pil súiekterimen japsyryp áshekeilengen órnekteriniń birazy tozyp joiylǵan. Qaqpa esiktiń orta bóliginde esikti qaǵýǵa arnalǵan eki qola alqa men olardy ornatatyn topsa-tuǵyrlary bar tik tórtburyshty taqtashalar ornalasqan. Alqanyń topsa-tuǵyrlary barystyń basy beinesinde somdalyp, odan tómenirek alqanyń ózinde barystyń eki kishkene alanynyń beineleri somdalǵan. Qola taqtashada alqanyń urylyp dybys shyǵarýyna arnalǵan segiz japyraqshaly gúl beinesindegi kishkene tóstigi bar. Ekinshi esik qabirhana esigi-Qapsyrma. Jalpy pishini Jamaǵathana esigine uqsas, esiktiń joǵarǵy tusynda eki alqanyń dóńgelek qola taqtashalary jáne gúlge uqsas segiz japyraqty kishkene tóstigi saqtalyp, alqalarynyń ózderi joǵalǵan. Derekter boiynsha joǵalǵan alqalar qaqpa esiktiń alqalaryna uqsas, sondaǵy jazýlar da qaitalanyp jazylǵan. [2]
Qoladan quiylyp, altyn kúmis jalatylǵan alty shyraǵdan men esik tutqalary da halyq óneriniń laǵyl marjandarynyń qataryna jatady. Bulardy jasaýshy sheber isfahandyq Tadj-ed-Din uly Iz-ed-din. Qola tutqada hijranyń 797 jyly jasalǵandyǵy kórsetilse, Qola shyraǵdandardaǵy jazýlar hijranyń 799 jylǵy 20 ramazanynda Ámir Temirdiń tapsyrysymen jasalǵandyǵy jazylǵan.
M.E. Massonnyń kórsetýinshe, buryn eki shetki shaǵyn bólmeler arqyly enetin esikter jabyq turǵan da kelgen adam bas esik «Qaqpa» esiginen kiretin bolǵan. «Qaqpa» tabaldyryǵyn attaǵan kisi ǵimarattyń ortalyq zaly-Qazandyq bólmesine kiredi. Qazandyq bólmesiniń ortasynda «Taiqazan» turǵan. Qazannyń salmaǵy 2 tonna, diametri 2,45 metr. Qazanda qant qosylǵan sý toly bolady da, muny meshit qyzmetshileri juma namazy aiaqtalǵan soń emdik qasieti bar sý retinde ziiaratshylarǵa úlestirip beretin. Bul qazan Túrkistan qalasynan 25 shaqyrym jerdegi Qarnaq eldi mekeninde quiylǵan. Ony quiǵan tebrizdik sheber-Ábd-ál-Áziz ibn Sharafýddin.[3]
Mýzei qorynyń etnografiia tobynda Ámir Temir dáýirinen saqtalǵan jádigerlerden bastap HH ǵasyrǵa deiingi kezeńdi qamtityn qazaqtyń qolóner qazynalarynyń nebir tamasha úlgileri saqtalýda. Etnografiia bólimindegi qazaqtyń qolóner týyndylarynan kesteli-toqymaly buiymdar, aǵashtan, teriden jasalǵan ydys-aiaqtar men úi jihazdary, qumandar men samaýryndar ásirese tek kúmisten jasalǵan zergerlik buiymdardyń birin-biri qaitalamaityn 800-den asa túrleri kezdesedi. Ulttyq muralardy jinaqtaýda Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń shet elde júrgen qandas baýyrlarymyzdy elge qaitarý saiasatynyń arqasynda elge oralǵan baýyrlarymyzdyń ulttyq qolóner týyndylaryn naqyshyn buzbai saqtap qalýy jáne olardy mýzei qoryna tapsyrýy kóp kómegin tigizdi. Olar, halqymyzdyń XVIII-XIXǵǵ. qolóner týyndylaryn sol qalpynda saqtap qaita elge alyp kelgendigimen jáne keibireýleri ózderi tirshilik etken eldiń mádenietin dalalyq qazaq mádenietine sińirip, sintezdelip kelgen mádeni muralar ekendigimen qundy.
Qazirgi kúni «Áziret Sultan» memlekettik tarihi-mádeni qoryq mýzeiiniń qorynda 23 978 zattai muraǵattar memlekettik esepke alynǵan bolsa, onyń 2627 danasy etnografiialyq, 5034 danasy arheologiialyq, 2734 danasy jazba eskertkishter, 13583 danasy nýmizmatikalyq jádigerler bolyp tórt ǵylymi klassifikatsiialyq topqa jiktelgen. Olardyń kópshiligi túpnusqa da óte qundy, qaitalanbaityn qolóner týyndylary bolyp tabylady.
2734 dana jazba eskertkish jazylý túri men atqarǵan qyzmetine qarai 4 topqa bólinedi. Olar: kóne baspa kitaptar, kóne qoljazbalar, jańa qundy kitaptar jáne tarihi qujattar.
Kez-kelgen halyqtyń jazba muralary – sol eldiń qundy deregi, sol halyqty tanytatyn tarihy. Sonyń ishinde qazaq halqynyń jazba muralaryna toqtalar bolsaq, óte bai aýyz ádebietimen qatar, jazba muralarynyń da bai qory bolǵanyn aitýǵa bolady. Kezinde tek Qoja Ahmet Iasaýi kesenesiniń kitaphana bólmesiniń ózinde birneshe ǵasyrlyq jazba muralar saqtalǵany tarihi derekterden belgili. Keńestik dáýirde túp-tamyry dinmen bailanysty basqa da oryndar siiaqty qaraýsyz qalǵan nemese qasaqana qurtý kezinde ǵasyrlar boiy jinaqtalǵan bai muralarymyz basqa oryndarǵa kóshirilip, órtelip, joǵalyp, ustaǵannyń qolynda ketken. Qazirgi kezde qorda jinaqtalǵan jazba eskertkishter mýzei ashylar kezde halqymyzdyń birtýar uly Ózbekáli Jánibekov aǵamyzdyń bastamasymen halyqtyń qolynda saqtalǵan basqa kóne muralarmen qatar syi retinde mýzeige tapsyrylyp jinaqtaldy.
Mýzei qoryndaǵy jazba eskertkishter birneshe topqa bólinedi. Sonyń ishindegi qundysy da, eń mańyzdysy – qoljazbalar. Qordaǵy qoljazbalardyń jalpy sany-158. Olar arab, parsy jáne túrki tilderinde. Olardyń birazy kitap túrinde jazylyp túptelgen, muqabalary bar, keibiri qalyń dápterge kóshirilgen, al endi biri qalta dápterine (bloknot) jazylǵan. Bul qoljazbalardyń taqyryptary ártúrli, saqtalýlary da ár deńgeide, qoljazbalardyń saqtalýyna qarap, olardyń qanshalyqty qoldanylǵanyn baiqaýǵa bolady. Qordaǵy osy dúnielerdiń qaisybiri adamnyń imanyna kámildik, suraqtaryna jaýap, izdenisine jańalyq, pikirine dálel uialaýyna sebebi tier bolsa degen niettemiz. Kóne qoljazbalardyń birazy HIHǵ-HHǵ. basynda, nastaǵlik, nash jazýlarymen jazylǵan. Mýzei jádigerleriniń qoljazba qoryn zerttegen tarih ǵylymdarynyń doktory A.K.Mýminovtyń «Katalog arabograficheskih rýkopisei mýzeia-zapovednika «Azret-Sýltan» v gorode Týrkestan» atty kitabynda ǵalym qoljazbalardy 8 topqa iaǵni: Quran jáne quran ilimi, hadister, dogmatika, fikh, logika, filologiia, poeziia, mýtaffariqat (Matematika jáne meditsina) dep bóledi. Qoljazbalardyń arasynda Quran Kárimniń tolyq nusqasy nemese kei súreleri jazylǵan kitaptar men kitapshalar, Muhammmed (ǵ.s.) paiǵambarǵa qatysty ómirbaiany, tarihy baiandalatyn, ulynyń opat bolýy jaiynda «Máshhúr nasihattar» atty hadisteri aýdarmalarynyń óleń túrinde jazylǵany, Muhammmed (ǵ.s.) paiǵambardyń týylǵan aiy qurmettelip toilanatyn Máýlit merekesinde oqylatyn «Máýlit Shárip» jyrlary kitaptary bar. Osy taqyryptaǵy airyqsha toqtalatyn túrki tilinde jazylǵan Muhammed (ǵ.s.) paiǵambardyń ómirbaianyn tolyq qamtyǵan óte úlken kólemdi 3 tomdyq «Maǵarij ýnnýbýat» atty qoljazba qorymyzdaǵy ǵana emes, jalpy sirek kezdesetin qundylyq.
Senim men qulshylyqtardy bekitý, Fikh ilimindegi túrli suraqtardyń jaýaby tabylatyn islam dinindegi tanymal kitaptar Muhtasar al-Ýiqaia, Chahar kitab pen olardan úzindiler jáne túrli dini máseleler jazylǵan kitaptardyń kópshiligi, qoljazba túrinde saqtalǵan duǵalar men tumar duǵalary da aýdarylǵan. Kóne baspa kitaptardyń negizgi bóligi HIH-HHǵ. basynda, Tashkentte, Qazanda, Ýfada, Stambulda, Buharada jáne Sankt-Peterbýrgta basylǵan.
Qorymyzdyń eń qundy jádigerleri Qoja Ahmet Iasaýi shyǵarmalarynyń iaǵni hikmetteriniń birneshe qoljazbasy men kóne baspa kitaptary. Solardyń ishinde osydan 7 jyl buryn murajai qoryna qabyldanǵan «Diýani Hikmet» qoljazbasynyń túpnusqasy. Bul – 326 betten turatyn kim jazǵany ázirge belgisiz hikmetteri tolyq, tiianaqty shamamen 1845 jyldary kóshirilgen kitap. Saqtalýy da jaqsy. Qoja Ahmet Iasaýidiń munan basqa «Miratýl qýlýb» (Júrek Ainasy), «Faqyrnama» jáne keiinnen tabylǵan «Risala dar adabi tariqat» (tariqat ádebi) atty eńbekteriniń túpnusqasy bolmaǵandyqtan, olardyń qoljazbalarynyń kóshirmeleri jinaqtalǵan.
Mýzei qoryna jinaqtalǵan kitaptardyń taǵy bir túri-Qoja Ahmet Iasaýi shákirtteriniń shyǵarmalary. Olar shyǵys úlgisindegi diýan, ǵazal, nazym túrlerinde parsysha nemese kóne túrki tilinde, iaǵni shaǵataisha jazylǵan. Omar Margýnftyń shyǵarmalary «Bedil Divany», S.Baqyrǵanidiń «Divany», «Sofy Allaiar» kitaptary.
Keiingi tóte jazýmen jazylǵan qazaq aqyndary men jyraýlarynyń shyǵarmalaryna, mysaly Aitbai Belgibaevtyń «Armanda Aitbai» men Izbastynyń «Ahýali qiiamatyna» qarap olardyń Iasaýi iliminiń nemese sopylyq aǵymnyń ýaǵyzdaýshylary ekenin kórýge bolady. Osylardyń ishindegi eń bir qundy da qyzyqtysy Sheih Hýdaidad Tash-Mýhammed ál-Býharidiń Iasaýiia silsilasynyń teoriialyq, praktikalyq ǵuryptary jóninde óte tereń maǵlumat beretin shamamen HÚIIIǵ. aiaǵynda túrki tilinde jazylǵan «Diýani Hikmetten» keiingi qundy kitap dep baǵalaýǵa bolatyn «Býstan ýl-Mýhibbin» men sopy, aqyn, Farid ad-Din Mýhammad ibn Ibrahim Attar áýlieniń parsy tilinde jazylǵan «Tazkirat ýl-Aýliia» (Áýlielerdiń ómir joly) kitabyn aitýǵa bolady.
Mýzei qorlarynda saqtaýǵa alynǵan jádigerlerdiń jartysynan kóbin quraityn jádigerlerdiń biri nýmizmatikalyq jádigerler. Nýmizmatikalyq jádigerler qataryna arheologiialyq qazba jumystary kezinde Túrkistan aýmaǵynyń «Iassy-Kúltóbe», «Toǵan», Saýran, Iqan, Qosqorǵan, Tórtkúl (Qushata), Tórtkúl II, Júinek, Mirtóbe qalalarynan tabylǵan ortaǵasyrlyq 11 aqsha kómbeleri iaǵni nýmizmatikalyq tabystar jáne sirek kezdesetin jádigerler kirgizilgen. Bul kómbelerdiń kópshiligi Qazaqstandyq nýmizmat-ǵalym R.Z.Býrnasheva jáne Ózbekstandyq ǵalym L. Shpeneva tarapynan zerttelip, osy ǵalymdardyń túrli ǵylymi eńbekterine ózek bolǵan.
2012 jyldyń aqpan aiynda Orańǵai eldi mekeniniń turǵyny kezdeisoq taýyp alǵan HÚ ǵasyrdyń sońy men HÚI ǵasyrdyń alǵashqy shireginde soǵylǵan 54 dana mys felsterdi (mys aqshalar) murajai qoryna ótkizdi. Sol jyldyń naýryz aiynda Shaian aýdany Sarybulaq eldi mekeniniń turǵyny taý etegindegi Qurysai degen jerden tabylǵan 450 dana mys aqshalar kómbesin ákelip ótkizdi. Kómbeni zertteý barysynda kómbe HIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda soǵylǵan Shaǵatai ulysynyń kúmistelgen mys dirhemderi ekendigi anyqtaldy. Bul kómbe zerttelip, nátijeleri ǵylymi-praktikalyq konferentsiialarda jaryq kórdi. Zertteýler nátijesinde, Otyrarda HIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda soǵylǵan Shaǵatai ulysynyń kúmistelgen mys aqshalaryn zerttegen ǵalymdardyń eńbekterinde kezdespeitin tyń jańalyqtar kórinis berdi.
Mýzei qorynda 20 dana altyn, 500-ge jýyq kúmis jádigerler saqtaýǵa alynǵan. Qundy metaldardan soǵylǵan aqshalardyń barlyǵy derlik Respýblikalyq synamdaý palatasynda tekserilip, quramy anyqtalǵan.
Nýmizmatikalyq jádigerler qorynda nýmizmatikalyq jádigerlermen qatar bonistikalyq, faleristikalyq jádigerler de saqtaýǵa alynǵan.
Altyn tiyndardyń 1 danasy HIII ǵ. basynda Muhammad bin Tekeshtiń atymen soǵylǵan altyn dinar kezdeisoq tabylǵan. Aqsha saraiy ataýy men soǵylǵan jyldyq jazbasy joiylyp ketken. Taǵy bir 1 dana altyn dinar betindegi beder qaldyqtarynyń saqtalǵan bólikterine qaraǵanda Shyńǵys han nemese Mengý han atymen shekimelengen, kezdeisoq tabylǵan. Dinar Samarqanda 660/680 h.j. arasynda soǵylǵan. Tiyn óte sirek kezdesetin altyn dinarlar qataryna jatady.
13 dana altyn dinar HIII ǵasyrdyń orta tusynda Orta Aziia qalalarynda soǵylǵan. Bul aqshalar kezinde aqsha soǵý isindegi erekshelikterge bailanysty synamdary ádeii tómen etip soǵylyp otyrǵan (500-580% synam) altyn dinarlar qatarynan. Tiyndar betterinde aqsha sarailary attarynan tek Buhara jáne Samarqan ataýlary ǵana saqtalǵan. Barlyǵynyń betterinde «Kalima» jazbasy men halifa Nasr lid-Din Allahtyń aty túsirilgen. Tiyn jiekterindegi jazba bederleri barlyǵynda derlik joiylyp ketken. Bes dana altyn tiyndar Istanbýlda, Iranda, Avstriia-Vengriia, Resei patshalyǵynda HIH-HH ǵasyrlarda soǵylǵan.
Túrkistan qalasy, Qarashyq ózeniniń mańyndaǵy qalalyq qorymnan kezdeisoq tabylǵan 6000 danadan astam mys aqshalardan turatyn kómbe quramynan 370 dana tiyn Qazaqstandyq nýmizmat R.Z.Býrnashevaǵa zertteýge jiberilip, odan keiin Ózbekstandyq nýmizmat-ǵalym L.Iu.Shpeneva «Áziret Sultan» mýzeiine kelip, kómbeni tolyqtai zerttedi. Kómbe tolyqtai XV ǵ. hijra jyl sanaǵy boiynsha 832 h.j. (1428-29 j.) kórsetkishimen, Temýridter memleketiniń Maverannahrlyq bóliginiń bileýshisi Ulyqbek tarapynan júrgizilgen aqsha reformasy tusynda soǵylǵan mys adlilerden turatyny anyqtaldy. Kómbe quramyndaǵy aqshalar tek, 832 h.j. kórsetkishimen soǵylǵan aqshalardan ǵana emes, sonymen qatar, 851, 854, 862 jyldary Maverannahr men Horasannyń túrli aqsha sarailarynda soǵylǵan aqshalardyń kezdesýimen de qundy. R.Z.Býrnasheva men L.Iu.Shpenevalar júrgizgen zertteý jumystary nátijesinde kómbe quramynda buǵan deiin Temýridter memleketinde beimálim bolyp kelgen jańa aqsha sarailaryn anyqtady. Kómbe quramy R.Z.Býrnasheva, E.A.Smagýlov, M.K.Týiakbaevtardyń Klady i monety Týrkestana atty kitaptary men R.Z.Býrnashevanyń birneshe ǵylymi maqalalarynda qarastyrylǵan [5].
1982 jyly Iasy-Kúltóbe qalashyǵynda júrgizilgen qazba jumystary kezinde qumyra ishinen XIII ǵasyrdyń sońǵy shiregi men XIV ǵ. basynda Shaǵatai memleketiniń aqsha sarailarynda soǵylǵan 202 dana kúmis dirhemder men felsterden turatyn kómbe tabylǵan. Kómbe quramynda Almalyq, Ándijan, Buhara, Kashǵar, Kendjde, Marginan, Otyrar, Samarqan, Taraz, Jodjend, Shash jáne Iangi aqsha sarailarynyń ónimderi bar. Kómbe quramynda Almalyq aqsha saraiynda soǵylǵan bir dirhem betinde bul aqsha saraiyna qatysty buǵan deiin kezdespegen jańa 688 h.j. /1289 jyldyq kórsetkish anyqtalǵany jáne Shaǵatai ulysynyń E.A.Davidovichtiń kezeńdestirýi boiynsha, III shi kezeńde jumys atqarǵan aqsha sarailarynyń barlyǵynyń derlik ónimderi kezdesýimen mańyzdy. Bul jaǵdai sol kezeńde Shaǵatai ulysyna qarasty Túrkistan qalasynyń aitarlyqtai mańyzǵa ie saýda ortalyqtarynyń biri bolǵandyǵyn kórsetedi.
2000 jyly Túrkistan qalashyǵynyń «Qoqan tsitadelinde» júrgizilgen qazba jumystary kezinde Jani áýletiniń biligi tusynda soǵylǵan 75 dana kúmis tangalarynan turatyn kómbe tabylǵan. Tangalar Imam Qýli Han, Nadyr Muhammed han jáne Abdýlaziz han tusynda soǵylǵan tiyndardan turady. Kómbeniń mańyzdylyǵy onyń Jani áýletiniń alǵashqy bileýshileriniń tusynda soǵylǵandyǵynda. Nýmizmatika salasyn zertteýshi, tarih ǵylymdarynyń doktory E.A.Davidovich VIII-XVIII ǵǵ. Orta Aziia aqsha ainalymyn III kezeńge bólip qarastyrady. Bul kómbe II kezeń tiyndarynan turatyny anyqtaldy. I jáne II kezeń tiyndarynyń sońǵy kezeńnen aiyrmashylyǵy bul kezeńderge tán kúmis aqshalardyń synamy joǵary bolǵan. Al, sońǵy kezeńde tangalar metalynyń kúmis quramy tómendep ketken. Bul kómbe quramynda joǵaryda atalyp ótken bileýshiler attarynan soǵylǵan tangalardyń buryn ǵylymda belgisiz bolyp kelgen tipteri anyqtaldy. Imam Qýli han atynan soǵylǵan tangalardyń 73-79 aralyǵynda belgilengen jańa tipteri, Nadyr Muhammed hannyń buryn belgisiz bolyp kelgen 18 jáne 19 tipteri anyqtaldy.
2016 jyldyń aqpan aiynda murajai qoryna birneshe mys aqshalar kelip tústi. Olardyń quramynda XIVǵ. II-shi jartysynda Altyn Ordanyń Syǵanaq, Horezm aqsha sarailarynda soǵylǵan túrli tiptegi úlgileri kezdesedi. Osy tiyndar arasynda bir betindegi jazba bederleri túgeldei joiylyp ketken, ekinshi betinde arab grafikasymen جهان...ر خان jazbasy túsirilgen mys aqsha da bar. Bul tiynǵa júrgizilgen alǵashqy zertteý jumystarynyń nátijesi boiynsha mys aqshanyń qazaqtyń hany Jáńgirdiń atymen soǵylǵan tiyn bolýy múmkin degen boljam jasalyp otyr. [3 sýret] Sebebi, osy kezeńge tán Orta Aziia bileýshileri arasynda Jahangir atymen belgili han joq. Tiyn tipologiialyq qatynasy boiynsha erekshe. Árine, tiyn qazirgi tańda bir ǵana úlgide bolǵandyqtan dóp basyp aitýǵa erterek. Degenmen, bolashaqta jinalatyn materialdar jumbaqtyń syryn ashady degen senimdemiz. Jalpy, Qazaq handary arasynan tek Tursyn Muhammed han atymen soǵylǵan aqsha ǵana belgili.
Nýmizmatikalyq jádigerler qorynda nýmizmatikalyq jádigerlermen qatar bonistikalyq, faleristikalyq jádigerler de saqtaýǵa alynǵan. [4, 5, 6]
Mýzei qorynyń arheologiialyq toby Túrkistan oazisindegi ejelgi qalalar Shaýǵar-Shoitóbe, Iasy-Kúltóbe, Eski Túrkistan, Qaratóbe-Saýran, Sidaq-ata qalalary men qonystaryna jyl saiyn júrgizilip kele jatqan arheologiialyq qazba jumystary kezinde tabylǵan jádigerlermen de tolyqtyrylýda. Qordaǵy eń ejelgi arheologiialyq jádigerler Túrkistan óńirindegi Qosqorǵan, Shoqtas turaqtarynan tabylǵan tas jańqalar, sondai-aq Qazaqstan jerindegi basqa da tas dáýiriniń turaqtary Semizbuǵy, Tasqotan, Táńirqazǵan, Mańqystaý aimaǵyndaǵy eskertkishterden tabylǵan iaǵni b.z.d. 700-500, 150-120 myń jyl burynǵy ózektastar, eńbek quraldary. Olardyń qataryna b.z.d. HIÚ-HIII ǵǵ. qola áshekeiler toptamasy qos múiizdi bilezikter, áshekeiler men tastan tizilgen monshaqtar jáne qysh ydystardyń birneshe túrlerin qosýǵa bolady. Olar qola dáýiriniń Andronov mádenietiniń Fedorov jáne Alakól kezeńderiniń jádigerleri. Túrkistan qalasyna jaqyn mańdaǵy Shpan qorymynan tabylǵan 120 ǵa jýyq jádigerlerdiń ishinen altynnan jasalǵan áielderdiń bas kiimin bezendirgen salpynshaq qulaq áshekeileri de, b.z.d HÚII-HIÚǵǵ. jatatyn qundy dúnieler.
Qordaǵy qysh buiymdar kóne dáýirlerdegi sheberlerdiń ydys formalarynyń birneshe túrin jasaý tehnologiiasyn jete meńgergendikterin kórsetedi. Jinaqtalǵan jádigerlerdiń ishinde keiingi dáýirlerde de Túrkistan óńirinde qyshtan ydys jasaý óneriniń erekshe damyǵandyǵyn jáne ydys túrleriniń naqyshtalý sipaty men túsirilgen órnekteriniń mán–maǵynalylyǵy nazar aýdartady.
Sidaq, Saýran t.b. erte orta ǵasyrlyq qala qonystaryn zertteý nátijesinde tabylǵan materialdar buryn beimálim bolyp kelgen tyń derekterdiń kózin ashty. Erte ortaǵasyrlyq [7, 8] Sidaq qalasy qazbasynan tabylǵan hýmdardyń ereksheligi, kóleminiń úlkendigi jáne pishinderiniń ártúrliligi. Olar kezinde astyq jáne taǵy basqa azyq–túlikter saqtaýǵa paidalanylǵan. Olardyń búiirleriniń syrtyna, iinine, tómengi jaǵyna kúidirilgenge deiin kertip salynǵan tamǵa nemese tamǵa tárizdi belgilerdi órnek ornyna qoldanǵandyǵyn kezdestirýge bolady. Bularǵa qarap ustalar ydysqa ózderiniń rý tańbasyn nemese jeke belgisin salǵan bolsa kerek dep jobalaýǵa bolady. Arheologiialyq jádigerlerdiń ishindegi qundy dúnielerdiń qataryna Saýran, Sidaq ata qalalarynan tabylǵan IV-Vǵǵ. tán «jalǵan júzikter» túrindegi sasanittik betterine ár túrli jándikterdiń, qustardyń, ańdardyń keibirine túsiniksiz beineler batyra oiylyp salynǵan gemmalardy, Saýran qaqpasynda júrgizilgen arheologiialyq qazbadan tabylǵan formalary dóńgelek pishindi bolyp jan-jaǵy jumyrlana jonylǵan Abdolla hannyń áskerleri atqan (katapýlta) tas oqtaryn, káriz qudyqtaryn jatqyzýǵa bolady.
Mýzei qoryndaǵy ydystardaǵy orta keseler men tabaqtardyń órnekterinde eń kóp kezdesetini aq fonǵa qaramen jáne kókpen nemese aq fonǵa siia kókpen qiǵash tor kózder men ósimdik japyraqtary, sabaqtar túrindegi salynǵan oiýlar kezdesedi. Mundai tásildi arheologiiada «Temýridtik stil» dep atalyp ketken keramikalyq óndiris tásili deýge bolady. HÚ-HÚI ǵasyrlarda eń kóp taraǵan osy tásil Túrkistanda ydys sándeýdiń joǵary dárejede damyǵan qysh óndirisiniń bolǵandyǵyn bildiredi. Al mundai óner týyndylaryn mýzei qorynan kóptep kezdestirýge bolady.
Qorymyzdaǵy osyndai halqymyzdyń rýhani bailyǵy kóne qundy jádigerlerimizdi zerttep-zerdelep halyq igiligine usynyp, ǵylymi ainalymǵa endirý mýzei isiniń negizgi jumystarynyń biri.
Ádebietter:
1. Ivanov A.A. O Bronzovyh izdeliiah kontsa XIVv. iz Mavzoleia Hodja Ahmeda Iasevi.
Sredniaia Aziia i ee sosedi v drevnosti i srednevekovyia 68. Izdatelstvo «Naýka» Glavnaia
redaktsiia vostochnoi literatýry Moskva 1981
2. Meiirmanov A. Esikter. Býklet. Túrkistan. 2009 j. 4b.
3. Naǵym-Bek Nýrmýhammedov, Qoja Ahmed Iassaýi mavzoleii, Izdatelstvo «Óner», Alma-Ata,
1980, 11 b.
4. Mýminov A.K. «Katalog arabograficheskih rýkopisei mýzeia-zapovednika «Azret-Sýltan»
v gorode Týrkestan» 1997j. «Mura»
5. Býrnasheva E.Z., Smagýlov E.A., Tuiaqbaev «Klady i monety Týrkestana» Izdatelstvo
«BAÝR», Alma-Ata 2006
J.M. Áýbákir
«Áziret Sultan» qoryq-mýzeiiniń direktory
Túrkistan qalasy.
