قر پرەزيدەنتٸ ن.ە. نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا ۇسىنىلعان «تۋعان جەر» باعدارلاماسى اياسىندا قازاقستاننىڭ كيەلٸ جەرلەرٸنٸڭ گەوگرافييالىق كارتاسىن دايىنداۋ بويىنشا قر ۇلتتىق مۋزەيٸنٸڭ «قاسيەتتٸ قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى جەتەكشٸسٸنٸڭ ورىنباسارى باتىرحان ەلٸكۇلى جۇماباەۆپەن ەڭگٸمەلەسكەن ەدٸك.
- باتىرحان ەلٸكۇلى, قازاقستاننىڭ ساكرالدى كارتاسى قىركٷيەك ايىندا تانىستىرالىتىنى تۋرالى ايتىلدى. ماكروساكرالدى جەنە ميكروساكرالدى نىسانداردان جيناقتالعان كٶپ تومدىقتى دايىنداۋ جۇمىستارى قالاي جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر?
- بەس تومنان تۇراتىن ەنتسيكلوپەدييا ٷش تٸلدە, مىڭ دانادان جارىق كٶرمەك. كٸتاپ نىسانداردىڭ تٸزٸمٸ بويىنشا شىعارىلادى. ماكروساكرالدى نىساندار تٸزٸمٸنە ۇلتتىق دەڭگەيدەگٸ ٸرٸ جٷز نىسان كٸرەدٸ. وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى, ماڭعىستاۋ وبلىسى, ۇلىتاۋ ايماعى, اڭىراقاي شايقاسى ٶتكەن جەر, جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ ٶتكەن الاڭ, ورداباسى ايماعى, اقمولا وبلىسىندا ورنالاسقان «الجير» لاگەرٸ, «احمەت ياسساۋي كەسەنەسٸ», «بەكەت اتا» ٶڭٸرٸ, ت.ب. حالىققا كەڭٸنەن تانىمال, زەرتتەلگەن, قازٸرگٸ كەزدە ايقىن سيپاتى بار ورىندار كٸرەدٸ. قازاق تاريحىندا ٶزٸندٸك مازمۇنى بار ەسكەرتكٸشتەر, مەكەمەلەر, مەكەندەر, اتا-بابامىزدان قالعان سەۋلەت ٶنەرٸ ەسكەرتكٸشتەرٸن دە قوسپاقپىز. استانانىڭ سيمۆولى رەتٸندە «بەيتەرەك» مونۋمەنتٸن, الماتى قالاسىنداعى قازاقتىڭ تانىمال تۇلعالارى جەرلەنگەن كەڭساي زيراتىن قوسۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتىلىپ جاتىر. تٸزٸم ەلٸ دە تولىقتىرىلادى. وسىعان بايلانىستى الداعى ۋاقىتتا عىلىمي كەڭەس ٶتكٸزٸپ, تٸزٸمدٸ عالىمداردىڭ نازارىنا ۇسىنۋ جوسپارلانۋدا. كەڭەستە دايىندالعان نىسانداردى سارالاپ, ساراپتاپ, ۇسىنىستاردى قابىلداپ, تٸزٸم تولىقتىرىلىپ, قايتا قارالادى.
ال ميكروساكرالدى نىساندارعا تٷرلٸ ٶڭٸرلەردە زەرتتەلۋدٸ قاجەت ەتەتٸن, شاعىن, حالىققا تانىمال ەمەس, بٸراق تاريحي مەنٸ زور ورىندار كٸرەدٸ. ولاردىڭ سانى قازٸرگٸ كەزدە بەس جٷزگە جۋىق بولىپ تۇر. بٷگٸنگٸ كٷنٸ اتالعان شاعىن نىسانداردىڭ قۇجاتتارىن دايىنداپ جاتىرمىز. ٶڭٸرلەرمەن بايلانىسۋ ارقىلى تاريحي ورىنداردىڭ ورنالاسقان جەرٸ تۋرالى, قۇرىلىس دەڭگەيٸ قانداي, زييارات ەتۋشٸلەر بار ما, ٶڭدەۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلگەن بە دەگەن سيياقتى مەسەلەلەرگە قاتىستى اقپاراتتار جيناقتالۋدا.
- قازٸرگٸ كەزدە كيەلٸ جەرلەردٸ انىقتاۋ بارىسىندا قانداي شارالار اتقارىلىپ جاتىر?
- قر مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ, قر دٸن ٸستەرٸ جەنە ازاماتتىق قوعام مينيسترلٸگٸ, قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ, قر اقپارات جەنە كوممۋنيكاتسييالار مينيسترلٸكتەرٸ بٸرٸگٸپ, ارنايى شتاب قۇردى. قر مەدەنيەت جەنە سپورت ۆيتسە-مينيسترٸ اقتوتى رايىمقۇلوۆا جەتەكشٸلٸك ەتەتٸن شتاب قازاقستاننىڭ كيەلٸ جەرلەرٸنٸڭ گەوگرافييالىق كارتاسىن دايىنداۋ بويىنشا كٷندەلٸكتٸ اتقارىلىپ جاتقان شارۋالاردى قاداعالايدى, ساراپتايدى, جٷزەگە اسىرادى.
تاياۋدا «تۋعان جەر» قازاقستاننىڭ ٶلكەتانۋشىلار قوعامدىق بٸرلەستٸگٸ قۇرىلدى. وندا ٶلكەتانۋشى عالىمدار باس قوسىپ, بٸرلەستٸك مٷشەلەرٸمەن بٸرگە جۇمىس اتقارادى. تاريحي دەرەكتەر, ەرتە دەۋٸرگە قاتىستى تىڭ مەلٸمەتتەر, ٶلكەتانۋعا بايلانىستى اقپاراتتاردى بٸلەتٸن كٶنەكٶز قارتتاردى بارلىق ايماقتاردان ٸزدەستٸرٸپ, تٸزٸمٸن دايىنداپ, ەڭگٸمەلەسۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزبەك. سونىمەن قاتار, سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسى: قوستاناي, پەتروپاۆلوۆسك, كٶكشەتاۋ, وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى: قىزىلوردا, شىمكەنت, تاراز, قاراعاندى وبلىسى وبلىسى: قاراعاندى, جەزقازعان, شىعىس قازاقستان وبلىسى: پاۆلودار, سەمەي, ٶسكەمەن, باتىس قازاقستان وبلىسى: ماڭعىستاۋ, اتىراۋ, ورال, اقتٶبە, الماتى وبلىسى: الماتى, تالدىقورعان ٶڭٸرلەرٸ بويىنشا التى باعىتتا جٷرگٸزٸلەتٸن زەرتتەۋ جۇمىستارىنا اتسالىسادى.
ارنايى ۆەب-پورتال ٸسكە قوسىلىپ, حالىققا كارتانىڭ 3D فورماتتاعى نۇسقاسى ۇسىنىلادى. بۇدان ٶزگە, «ارشا» ستۋديياسى تٷسٸرٸپ جاتقان «قاسيەتتٸ قازاقستان» دەرەكتٸ فيلمٸ ٷستٸمٸزدەگٸ جىلدىڭ قاراشا ايىندا كٶرەرمەنگە جول تارتادى دەپ كٷتٸلۋدە.
- قازاقستاننىڭ كيەلٸ جەرلەرٸنٸڭ گەوگرافيياسىن جاساۋ ٷشٸن ارنايى قۇرىلعان ەكسپەدييالىق توپ ٶزٸنە قانداي مٸندەت جٷكتەيدٸ?
- ەكسپەديتسييالىق توپ قۇرامى جٷز مامانمەن قامتىلعان. عالىمدار, ٶلكەتانۋشىلار, ۇيىمداستىرۋشىلار جەنە نىساندارعا قاتىستى تىڭ مەلٸمەت ۇسىنا الاتىن ەر ايماقتىڭ تۇرعىندارى. ولار نىسانداردى سۋرەتكە تٷسٸرٸپ قايتۋ ٷشٸن ەمەس, تاريحي دەرەكتەر جيناپ, جان-جاقتى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ ماقساتىندا ٶڭٸرلەرگە بارادى. كەشەننٸڭ مازمۇنىن ايعاقتايتىن اڭىز-ەڭگٸمەلەر, جەدٸگەرلەر, قازٸرگٸ كەزدە كەلۋشٸلەردٸڭ سانى, سول سيياقتى تٷرلٸ ماعلۇماتتار جيناۋ ٷشٸن ەكسپەديتسييالىق توپ 30-90 كٷن ارالىعىندا جۇمىس ٸستەيدٸ. ول ٷشٸن مەملەكەت ارنايى قارجى بٶلٸپ وتىر. ەكسپەديتسييالىق توپتى كٷتٸپ الىپ, ٶڭٸردٸ ارالاتىپ, قايتا شىعارىپ سالاتىن ۇيىمداستىرۋشىلار بولادى. ولاردىڭ مٸندەتٸ - ساپالى, موبيلدٸ, جيناقى جۇمىسقا جاعداي جاساۋ.
- اتالعان باعدارلامانىڭ ەلٸمٸزدٸڭ تۋريزم سالاسىنا قوساتىن ٷلەسٸ قانداي بولماق?
- ساياحاتشى ٷشٸن ماڭىزدى, قىزىقتى بولاتىن - كٶنە دەۋٸردەن كەلە جاتقان كەسەنەلەر, جاراتىلىسى جۇمباق تاۋ-تاستار مەن قۇپيياسى مول عيماراتتار. بارلىعى دا قازاقتىڭ باسىنان كەشكەن اۋىر تاعدىرىمەن تىعىز بايلانىستى. ساياحاتشىنىڭ بٸر عانا نىساندى قاراۋى ارقىلى بٷكٸل قازاق ەلٸن, ۇلت رەتٸندە ەرەكشەلٸگٸن, سالت-دەستٷرٸن, مەدەنيەتٸن, ٶنەرٸن, بار بولمىسىن تانۋعا بولاتىنداي مٷمكٸندٸك جاسالماق. مىسالى, بەلگٸلٸ بٸر كەسەنەنٸ كٶرگٸسٸ كەلگەن ازامات سول تۋرالى تولىعىراق بٸلگٸسٸ كەلەدٸ. بارۋ جولى, قاشىقتىعى, قاي عاسىرعا تەن, تاريحي دەرەك بار ما, ەل اراسىندا ول تۋرالى ايتىلعان اڭىز قانداي, قازٸرگٸ كٷنٸ اينالاسىندا دٷكەن, مەيرامحانا, قوناقٷي بار ما, گيدتەر جۇمىس ٸستەي مە ت.ب. تٷرلٸ سۇراقتارعا جاۋاپ ٸزدەيدٸ. بٸزدەگٸ ماقسات – قاسيەتتٸ ورىنداردى انىقتاپ, سول سۇراقتارعا ساي دەرەكتەر دايىنداۋ. ەر كەشەنگە جان-جاقتى سيپات بەرۋ وسى ماقساتتا جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. جەنە زامان تالابىنا ساي ساپالى, جوعارى دەڭگەيدەگٸ قىزمەت كٶرسەتۋ تٷرلەرٸمەن قامتاماسىز ەتٸلسە, تۋريزم سالاسى ٸلگەرٸلەيتٸنٸ انىق.
- «كيە» – ۇعىمى قازاققا قانمەن دارىعان ۇعىم. كيەلٸ دەگەن دٷنيەنٸڭ بەرٸنە دەرلٸك قۇرمەتپەن قاراپ, قادٸرلەيمٸز. كەيٸنگٸ كەزدە دٸني اعىمداردىڭ سالدارىنان وسى ۇعىمنىڭ ماعىناسىن ەركٸم ەرتٷرلٸ تٷسٸنٸپ جٷر. سوندىقتان بولار, ىرىم-جورالعىلارعا قۇرمەتپەن قاراعانىمىز – اللاعا سەرٸك قوسۋ, ەرۋاققا قۇران باعىشتاعانىمىز – ٶلٸلەردەن جەردەم سۇراۋ بولىپ سانالادى. ەرينە, قاتە پٸكٸر. الايدا تٷرلٸ كەسەنەلەردٸ قاسيەتتٸ دەپ تانىپ, تاڭداپ, جارييالاۋ – دٸني تۇرعىدان كەرەعار پٸكٸرلەردٸڭ ٷدەپ كەتۋٸنە جول بەرمەي مە?
- «ٶلٸ رازى بولماي, تٸرٸ بايىمايدى» دەمەكشٸ, بٸز – ەرۋاعىن قۇرمەتتەگەن حالىقتىڭ ۇرپاعىمىز. ەرۋاققا قۇران باعىشتاۋدى كٸشكەنتايىمىزدان كٶرٸپ ٶستٸك, جۇما كٷنٸ شەلپەك پٸسٸرٸپ, داستارحان جايۋ دا اپالارىمىزدىڭ ەدەتٸ بولاتىن. زيراتتاردىڭ قاسىنان ٶتكەندە بەت سيپاۋ – اتالارىمىزدان كٶرگەنٸمٸز. وعان ەشقانداي دەلەل نەمەسە ارنايى تٷسٸنٸك قاجەت ەمەس. ول – قازاقتىعىمىزدىڭ بەلگٸسٸ. وتباسىندا سالت-دەستٷرگە ساي, قازاقى تەربيە كٶرٸپ ٶسكەن بالانى ەشقانداي تەرٸس اعىم اينالدىرا المايدى. پسيحولوگيياسى ورىستانعان قازاق بولسا دا, ول اپاسىنان, اتاسىنان كٶرگەنٸن ٸستەيدٸ. ول دٸني ساۋاتتىلىققا مۇقتاج ەمەس. قاجەتتٸ بٸلٸم, سەنٸم ونىڭ ساناسىندا بالا كەزٸنەن قالىپتاسىپ قويعان. ونى ەشكٸم ٶزگەرتە المايدى. «كيە» ۇعىمى دا سولاي قالىپتاسادى. «كيەلٸ» دەگەن ۇعىم ارقىلى بٸز بار نەرسەنٸ قادٸرلەۋدٸ, قۇرمەتتەۋدٸ ٷيرەنگەنبٸز, ٷيرەتۋٸمٸز قاجەت. ال قازاقستاننىڭ قاسيەتتٸ جەرلەرٸنٸڭ كارتاسىن انىقتاۋ بارىسىندا تاريحي كەشەن, كەسەنەلەر, شايقاس ٶتكەن جەر, ەسكەرتكٸشتەر, كيەلٸ سانالاتىن تاۋ-ٷڭگٸرلەر تۋرالى تەك مەلٸمەتتەر دايىندالادى. ول عىلىمي دەرەكتەرگە سٷيەنٸپ, ناقتى اقپاراتپەن قامتىلادى. ياعني كەز كەلگەن نىساننىڭ كيەسٸن ناسيحاتتامايدى, جارنامالامايدى. تەك قازاق جەرٸ تۋرالى تولىق ماعلۇمات بەرەدٸ. بۇل باعدارلاما ٶز جەرٸن ۇرپاققا تانىتىپ, پاتريوت ەتٸپ قالىپتاستىرۋدى كٶزدەيدٸ.
- ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت.
لەيلە نوعايبەك,
