QR Prezidenti N.Á. Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty maqalasynda usynylǵan «Týǵan jer» baǵdarlamasy aiasynda Qazaqstannyń kieli jerleriniń geografiialyq kartasyn daiyndaý boiynsha QR Ulttyq mýzeiiniń «Qasietti Qazaqstan» ǵylymi-zertteý ortalyǵy jetekshisiniń orynbasary Batyrhan Elikuly Jumabaevpen áńgimelesken edik.
- Batyrhan Elikuly, Qazaqstannyń sakraldy kartasy qyrkúiek aiynda tanystyralytyny týraly aityldy. Makrosakraldy jáne mikrosakraldy nysandardan jinaqtalǵan kóp tomdyqty daiyndaý jumystary qalai júrgizilip jatyr?
- Bes tomnan turatyn entsiklopediia úsh tilde, myń danadan jaryq kórmek. Kitap nysandardyń tizimi boiynsha shyǵarylady. Makrosakraldy nysandar tizimine ulttyq deńgeidegi iri júz nysan kiredi. Ońtústik Qazaqstan oblysy, Mańǵystaý oblysy, Ulytaý aimaǵy, Ańyraqai shaiqasy ótken jer, Jeltoqsan kóterilisi ótken alań, Ordabasy aimaǵy, Aqmola oblysynda ornalasqan «Aljir» lageri, «Ahmet Iassaýi kesenesi», «Beket ata» óńiri, t.b. halyqqa keńinen tanymal, zerttelgen, qazirgi kezde aiqyn sipaty bar oryndar kiredi. Qazaq tarihynda ózindik mazmuny bar eskertkishter, mekemeler, mekender, ata-babamyzdan qalǵan sáýlet óneri eskertkishterin de qospaqpyz. Astananyń simvoly retinde «Báiterek» monýmentin, Almaty qalasyndaǵy qazaqtyń tanymal tulǵalary jerlengen Keńsai ziratyn qosý týraly usynys aitylyp jatyr. Tizim áli de tolyqtyrylady. Osyǵan bailanysty aldaǵy ýaqytta ǵylymi keńes ótkizip, tizimdi ǵalymdardyń nazaryna usyný josparlanýda. Keńeste daiyndalǵan nysandardy saralap, saraptap, usynystardy qabyldap, tizim tolyqtyrylyp, qaita qaralady.
Al mikrosakraldy nysandarǵa túrli óńirlerde zerttelýdi qajet etetin, shaǵyn, halyqqa tanymal emes, biraq tarihi máni zor oryndar kiredi. Olardyń sany qazirgi kezde bes júzge jýyq bolyp tur. Búgingi kúni atalǵan shaǵyn nysandardyń qujattaryn daiyndap jatyrmyz. Óńirlermen bailanysý arqyly tarihi oryndardyń ornalasqan jeri týraly, qurylys deńgeii qandai, ziiarat etýshiler bar ma, óńdeý jumystary júrgizilgen be degen siiaqty máselelerge qatysty aqparattar jinaqtalýda.
- Qazirgi kezde kieli jerlerdi anyqtaý barysynda qandai sharalar atqarylyp jatyr?
- QR Mádeniet jáne sport ministrligi, QR Din isteri jáne azamattyq qoǵam ministrligi, QR Bilim jáne ǵylym ministrligi, QR Aqparat jáne kommýnikatsiialar ministrlikteri birigip, arnaiy shtab qurdy. QR mádeniet jáne sport vitse-ministri Aqtoty Raiymqulova jetekshilik etetin shtab Qazaqstannyń kieli jerleriniń geografiialyq kartasyn daiyndaý boiynsha kúndelikti atqarylyp jatqan sharýalardy qadaǵalaidy, saraptaidy, júzege asyrady.
Taiaýda «Týǵan jer» Qazaqstannyń ólketanýshylar qoǵamdyq birlestigi quryldy. Onda ólketanýshy ǵalymdar bas qosyp, birlestik múshelerimen birge jumys atqarady. Tarihi derekter, erte dáýirge qatysty tyń málimetter, ólketanýǵa bailanysty aqparattardy biletin kónekóz qarttardy barlyq aimaqtardan izdestirip, tizimin daiyndap, áńgimelesý jumystaryn júrgizbek. Sonymen qatar, Soltústik Qazaqstan oblysy: Qostanai, Petropavlovsk, Kókshetaý, Ońtústik Qazaqstan oblysy: Qyzylorda, Shymkent, Taraz, Qaraǵandy oblysy oblysy: Qaraǵandy, Jezqazǵan, Shyǵys Qazaqstan oblysy: Pavlodar, Semei, Óskemen, Batys qazaqstan oblysy: Mańǵystaý, Atyraý, Oral, Aqtóbe, Almaty oblysy: Almaty, Taldyqorǵan óńirleri boiynsha alty baǵytta júrgiziletin zertteý jumystaryna atsalysady.
Arnaiy veb-portal iske qosylyp, halyqqa kartanyń 3D formattaǵy nusqasy usynylady. Budan ózge, «Arsha» stýdiiasy túsirip jatqan «Qasietti Qazaqstan» derekti filmi ústimizdegi jyldyń qarasha aiynda kórermenge jol tartady dep kútilýde.
- Qazaqstannyń kieli jerleriniń geografiiasyn jasaý úshin arnaiy qurylǵan ekspediialyq top ózine qandai mindet júkteidi?
- Ekspeditsiialyq top quramy júz mamanmen qamtylǵan. Ǵalymdar, ólketanýshylar, uiymdastyrýshylar jáne nysandarǵa qatysty tyń málimet usyna alatyn ár aimaqtyń turǵyndary. Olar nysandardy sýretke túsirip qaitý úshin emes, tarihi derekter jinap, jan-jaqty zertteý jumystaryn júrgizý maqsatynda óńirlerge barady. Keshenniń mazmunyn aiǵaqtaityn ańyz-áńgimeler, jádigerler, qazirgi kezde kelýshilerdiń sany, sol siiaqty túrli maǵlumattar jinaý úshin ekspeditsiialyq top 30-90 kún aralyǵynda jumys isteidi. Ol úshin memleket arnaiy qarjy bólip otyr. Ekspeditsiialyq topty kútip alyp, óńirdi aralatyp, qaita shyǵaryp salatyn uiymdastyrýshylar bolady. Olardyń mindeti - sapaly, mobildi, jinaqy jumysqa jaǵdai jasaý.
- Atalǵan baǵdarlamanyń elimizdiń týrizm salasyna qosatyn úlesi qandai bolmaq?
- Saiahatshy úshin mańyzdy, qyzyqty bolatyn - kóne dáýirden kele jatqan keseneler, jaratylysy jumbaq taý-tastar men qupiiasy mol ǵimarattar. Barlyǵy da qazaqtyń basynan keshken aýyr taǵdyrymen tyǵyz bailanysty. Saiahatshynyń bir ǵana nysandy qaraýy arqyly búkil qazaq elin, ult retinde ereksheligin, salt-dástúrin, mádenietin, ónerin, bar bolmysyn tanýǵa bolatyndai múmkindik jasalmaq. Mysaly, belgili bir keseneni kórgisi kelgen azamat sol týraly tolyǵyraq bilgisi keledi. Barý joly, qashyqtyǵy, qai ǵasyrǵa tán, tarihi derek bar ma, el arasynda ol týraly aitylǵan ańyz qandai, qazirgi kúni ainalasynda dúken, meiramhana, qonaqúi bar ma, gidter jumys istei me t.b. túrli suraqtarǵa jaýap izdeidi. Bizdegi maqsat – qasietti oryndardy anyqtap, sol suraqtarǵa sai derekter daiyndaý. Ár keshenge jan-jaqty sipat berý osy maqsatta júrgizilip jatyr. Jáne zaman talabyna sai sapaly, joǵary deńgeidegi qyzmet kórsetý túrlerimen qamtamasyz etilse, týrizm salasy ilgerileitini anyq.
- «Kie» – uǵymy qazaqqa qanmen daryǵan uǵym. Kieli degen dúnieniń bárine derlik qurmetpen qarap, qadirleimiz. Keiingi kezde dini aǵymdardyń saldarynan osy uǵymnyń maǵynasyn árkim ártúrli túsinip júr. Sondyqtan bolar, yrym-joralǵylarǵa qurmetpen qaraǵanymyz – Allaǵa serik qosý, árýaqqa quran baǵyshtaǵanymyz – ólilerden járdem suraý bolyp sanalady. Árine, qate pikir. Alaida túrli kesenelerdi qasietti dep tanyp, tańdap, jariialaý – dini turǵydan kereǵar pikirlerdiń údep ketýine jol bermei me?
- «Óli razy bolmai, tiri baiymaidy» demekshi, biz – árýaǵyn qurmettegen halyqtyń urpaǵymyz. Árýaqqa quran baǵyshtaýdy kishkentaiymyzdan kórip óstik, juma kúni shelpek pisirip, dastarhan jaiý da apalarymyzdyń ádeti bolatyn. Zirattardyń qasynan ótkende bet sipaý – atalarymyzdan kórgenimiz. Oǵan eshqandai dálel nemese arnaiy túsinik qajet emes. Ol – qazaqtyǵymyzdyń belgisi. Otbasynda salt-dástúrge sai, qazaqy tárbie kórip ósken balany eshqandai teris aǵym ainaldyra almaidy. Psihologiiasy orystanǵan qazaq bolsa da, ol apasynan, atasynan kórgenin isteidi. Ol dini saýattylyqqa muqtaj emes. Qajetti bilim, senim onyń sanasynda bala kezinen qalyptasyp qoiǵan. Ony eshkim ózgerte almaidy. «Kie» uǵymy da solai qalyptasady. «Kieli» degen uǵym arqyly biz bar nárseni qadirleýdi, qurmetteýdi úirengenbiz, úiretýimiz qajet. Al Qazaqstannyń qasietti jerleriniń kartasyn anyqtaý barysynda tarihi keshen, keseneler, shaiqas ótken jer, eskertkishter, kieli sanalatyn taý-úńgirler týraly tek málimetter daiyndalady. Ol ǵylymi derekterge súienip, naqty aqparatpen qamtylady. Iaǵni kez kelgen nysannyń kiesin nasihattamaidy, jarnamalamaidy. Tek qazaq jeri týraly tolyq maǵlumat beredi. Bul baǵdarlama óz jerin urpaqqa tanytyp, patriot etip qalyptastyrýdy kózdeidi.
- Áńgimeńizge rahmet.
Láilá Noǵaibek,
