قازاق حالقىنا «قازاقستان-2050» جاڭا ستراتەگييالىق باعىتتى ورىنداۋدا ەرەكشە جاۋاپكەرشٸلٸك ارتا وتىرىپ, پرەزيدەنت قازٸرگٸ زاماننىڭ تالابىنا سەيكەس بولۋ ٷشٸن, قازاق ۇلتىنىڭ نەگٸزگٸ مەدەني ٶزەگٸ-تٸلٸ, دٸنٸ جەنە سالت-دەستٷرٸن ساقتاۋدى تالاپ ەتٸپ قويدى. «ەگەر ۇلت مەدەنيەتٸنەن ايرىلسا, ۇلتتىڭ ٶزٸ تٷبەگەيلٸ جويىلادى. بۇل جاعدايدا تەك قانا قازاقتىڭ تاريحى, اتا-بابالار تۋرالى جارقىن ەستەلٸكتەر, بٸزگە كەلەشەكتەگٸ قيىنشىلىقتاردى جەڭۋگە كٶمەك بەرەدٸ».
پرەزيدەنت ٶزٸنٸڭ بيىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ٷشٸنشٸ جاڭعىرتۋدىڭ باستالۋىن جارييالادى. بٸرٸنشٸ شارت – مەدەنيەتتٸ, ٶزٸندٸك ۇلتتىق كودتى ساقتاۋ.
«بٸز مەدەنيەتٸمٸزدٸ قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىستارىن اۋقىمدى دا ورنىقتى تٷردە قولعا الۋىمىز قاجەت. پاتريوتيزمنٸڭ ەڭ ماڭىزدى بەلگٸسٸ – تۋعان جەرٸنە, مەدەنيەتٸنە, سالت-دەستٷرٸنە دەگەن ەرەكشە كٶڭٸلدٸ قالىپتاستىرۋ. بۇل مەدەني-تەكتٸلٸكتٸڭ نەگٸزٸ. بٷگٸنگٸ كٷنٸ ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ مەدەنيەت جەنە رۋحاني مۇرا تۇرعىسىنان قاسيەتتٸ ورىنداردى ساقتاۋ». بٸزدٸڭ پرەزيدەنت: «ۇلتتىق رەمٸزدەردٸڭ نەگٸزگٸ مٸندەتٸ بٶتەن يدەولوگييانىڭ ىقپالىنا قارسى تۇرۋ بولىپ تابىلادى,» - دەيدٸ. مەسەلە, قازاقستانداعى ەسكەرتكٸشتەردٸ, عيماراتتاردى, قۇرىلىستاردى قالپىنا كەلتٸرٸپ قانا قويماي, قاسيەتتٸ مەكەندەردٸ ۇلتىمىزدىڭ ساناسىنا بٸرتۇتاس كيەلٸ ۇعىم رەتٸندە سٸڭٸرە الۋ. وسىنداي توپقا قوسۋعا بولاتىن قازاقستانداعى قاسيەتتٸ مەكەننٸڭ بٸرٸ – استانادان 150 شاقىرىم جەردەگٸ «توعىز ەۋليە» زيراتى. ول جەردە قازاق دالاسىنىڭ بەلگٸلٸ اعارتۋشىلارى مەن قايراتكەرلەرٸ جەرلەنگەن. ولاردىڭ بەرٸ – قازاق زييالىلارىنىڭ ٶكٸلدەرٸ, ۇلتتىق سانا-سەزٸمنٸڭ ويانۋ كەزٸندە ٶمٸر سٷرٸپ, ەڭبەك ەتٸپ, دٸني تاقىرىپقا قۇرمەت كٶرسەتكەن. ولار يسلامنىڭ رۋحاني-زيياتكەرلٸك مەكتەبٸ – تاساۋف (سوپىلىق جولىن) ۇستانعان, سونىڭ كٶمەگٸمەن قازاقتار يسلام دٸنٸن قابىلداعان. ال كەيٸننەن ونىڭ يدەياسىن بەلگٸلٸ قازاق فيلوسوفتارى, مەدەنيەت جەنە رۋحاني قايراتكەرلەرٸ قولداعان.
ۇلتتىق سانانىڭ قالىپتاسۋ ٷردٸستەرٸنە قازاقتىڭ ۇلى اقىنى-فيلوسوف اباي وراسان ىقپالىن تيگٸزگەن. ول سوپىلىق ٸلٸمنٸڭ نەگٸزگٸ قالاۋى بولىپ كەلەتٸن ادامنىڭ رۋحاني دامۋ مەسەلەلەرٸ جايلى سۇراقتار تٶڭٸرەگٸندەويلانىپ-تولعانعان.ابايدىڭ بٸرقاتار پوەتيكالىق تۋىندىلارىندا دا دٸني تاقىرىپتار كەزدەسەدٸ. سونداي-اق,ابايدىڭ «قارا سٶزدەرٸ» اتتى پروزالىق تۋىندىسىنىڭ نەگٸزگٸ بەس تاقىرىبتارىنىڭ بٸرٸ دٸن مەسەلەسٸنٸڭ ماڭىزدىلىعىن دەرٸپتەيتٸن تاقىرىپتاردان قۇرالعان.
اقىن-فيلوسوف شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلى دا تاساۋف (سوپىلىق) نەگٸزدەرٸمەن تانىس بولعان. ول دٸندٸ اقىل-ويمەن, عىلىمدى دٸنمەن بايلانىستىرعىسى كەلدٸ. بۇل دەل يسلامنىڭ رۋحاني-زيياتكەرلٸك مەكتەبٸ – تاساۋفتىڭ ۇسىنىسى.
قازاق اعارتۋشىسى ى. التىنسارين, جاس ۇرپاقتى, يسلام دٸني ٸلٸمدەرٸنٸڭ نەگٸزدەرٸمەن تانىستىرۋدى جٶن كٶرگەن. ونىڭ بەلگٸلٸ «مۇسىلمان تۇتقاسى» دەگەن شىعارماسى وقۋشىلار ٷشٸن يسلام نەگٸزدەرٸنٸڭ وقۋلىعى بولىپ سانالادى.
سوپىلىق ٸلٸمدٸ تەرەڭ ۇستانعان مەشھٷر جٷسٸپ كٶپەيۇلىن دا قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ دٸني-فيلوسوفييالىق باعىتىنىڭ بەلگٸلٸ ٶكٸلٸنە جاتقىزۋعا بولادى.
قازاقستانداعى قاسيەتتٸ مەكەندەروسىلاي تاساۋفپەن بايلانىستى بولعان. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ قازٸرگٸ تاڭدا وڭتٷستٸك جەنە باتىس قازاقستاندا شوعىرلانعان. بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ سولتٷستٸگٸ مەن ورتالىعىندا دا قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ دامۋى ٷشٸن ماڭىزدى, تاساۋفپەن بايلانىستى ورىندار بار. ولار حالىق اراسىنداعى تاريحي جاعدايلارعا بايلانىستى بەلگٸسٸز بوپ تانىلماي قالعان.
«قىزىلداردىڭ تەررورىنىڭ» نەگٸزگٸ سوققىسىن كٶرگەن سولتٷستٸك جەنە ورتالىق قازاقستاننىڭ ايماقتارى ەكەنٸن ەستە ساقتاۋ كەرەك. سوندىقتان بارلىق ارحيۆتەر جويىلعان, ال ۇلت زييالىلارىن تٷن ٸشٸندە جاپان دالاعا اپارىپ, اتىپ تاستاپ وتىرعان. كٶبٸنٸڭ مولالارى بەلگٸسٸز بولىپ قالا بەرگەن. ارتىنان قالعان شەكٸرتتەرٸن ايداۋعا جٸبەرگەن. سونىمەن بٸرگە بۇلجەرلەردە اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنان ەرتە كەزدە كەسەنەلەر سالىنباعان. ال سازبالشىقتان قۇيىلعان كەسەكتەرمەن سالىنعان قۇرىلىستاردى كوممۋنيستەر جويىپ جٸبەرگەن.
ٶكٸنٸشكە وراي قازٸرگٸ تاريحشىلار زەرتتەۋلەرٸندە كٶبٸنە رەسەي دەرەكتەرٸنە سٷيەنەدٸ. «ەدٸلدٸك يسلام نۇسقاسى» رەسەيدٸڭ دالاداعى «ٶركەنيەتتٸك ميسسيياسىنىڭ» ورىندالۋىنىڭ ەرەكشە امالى رەتٸندە قاراستىرىلعان.1788 جىلى ورىنبورداعى ماگومەتاندىق دٸني جيىنىنىڭ قۇرىلۋىمەن يسلامنىڭ «ەدٸلدٸك» نۇسقاسىندالادا تاراتۋى, قازاق كٶشپەلٸلەرٸنٸڭ اراسىندا «يشانيزمنٸڭ» «ورتا ازييالىق» مودەلٸنٸڭ تارالۋىنا توسقاۋىل رەتٸندە قولدانباقشى ەدٸ, سەبەبٸ تٸكەلەي «ورتا ازييالىق» يسلامعا رەسەيلٸك بيلٸكتٸڭ ەشقانداي ىقپالى بولعان جوق.
بٸراق قازاقتاردا ٶزٸندٸك يسلام, ٶزٸنٸڭ تاريحى جەنە بارلىق يسلام ەلەمٸنە تانىمال ۇلى عالىمدارى بولعان. جەرگٸلٸكتٸ زييالىلار جەنە رۋحاني جەتەكشٸلەر «يشانيزمدٸ», بولماسا تاتار مولدالارىن قابىلداماعان, سىرتتان كەلەتٸن يدەولوگييالىق ىقپالدارعا قارسى «يممۋنيتەتتەرٸ» بولعان. حالىق اراسىندا ۇرپاققا ٶزدەرٸنٸڭ دەستٷرلٸ بٸلٸمدەرٸن تاراتقان عالىم-ەۋليەلەرٸ بولاتىن. ولار اراب مەملەكەتتەرٸندەگٸ عالىم-سوپىلارمەن تٸكەلەي بايلانىستا بولعان. ۋاححابيتتەر بيلٸككە كەلمەس بۇرىن, مەككە تاريحي دەستٷرلٸ سوپىلىق يسلامنىڭ ورتالىعى بولعانى بەلگٸلٸ. وسمان يمپەريياسى وسى ەڭ تولەرانتتىق يسلامدى قولدايتۇعىن. سوندىقتان دا ۋاححابيلٸك يدەولوگييا بٸرٸنشٸ كەزەكتە سوپىلىقپەن كٷرەسەدٸ.
«توعىز ەۋليە» زيراتىندا جەرلەنگەن سوپى عالىم-ەۋليەلەر: شونتىباي-حازرەت, قۇتان-حازرەت, الداجار – حازرەت جەنە ت.ب. باتىر قاجى مەن شونتىباي حازرەت استانانىڭ ماڭىنداعى استراحان اۋدانىنداعى مەدرەسەدە ساباق بەرگەن جەنە مەشٸتتٸ قامتاماسىز ەتكەن. قازٸرگٸ تاڭدا, ول سٷت ٶنٸمدەرٸن شىعاراتىن بەلگٸلٸ «رودينا» اۋىلى.
مەككەدەگٸ بەسٸنشٸ قاجىلىق ساپارىندا قايتىس بولىپ,وتانىنا ورالماعان باتىر قاجىنىڭ ٶز مٷريدتەرٸمەن (شەكٸرتتەرٸمەن) قوشتاسا وتىرىپ, جازعان ٷزٸندٸسٸنە ٷڭٸلسەك, قىزىقتى جاعدايلاردىڭ كۋەسٸ بولامىز.
ەسەن بول ەلٸم جۇرتىم شىراعىم-اي
ٶلسەم سەن ارتىمداعى تۇياعىم-اي,
مەككە مەن مەدينەدە جٷرگەنٸمدە
كەلەر مە ازان داۋىسى قۇلاعىڭا-اي.
ەسەن بول,كٶرە الماسام قايران جۇرتىم
جٷرمە ەكەن ساعىنىپ مەنٸڭ مٷريدتەرٸم.
يەمنٸڭ راحماتىنان كٶپ ٷمٸتٸم
جەنناتتان تيەر مە دەپ بٸرەر جۇتىم.
جٸگٸتتەر ەل قايدا بار,كٷن قايدا بار
جان قالار اجال كەلسە جەر قايدا بار.
«پٸرسٸزدٸڭ پٸرٸ شايتان»دەگەن سٶز بار
بويىڭا بوزبالالار پٸر سايلاپ ال!
جانىڭا ٶتەرٸڭدە پٸرٸڭ پايدا
ال, پٸرسٸز سەگٸز جەننەت سٸزگە قايدا,
«پٸرسٸزدٸڭپٸرٸ– شايتان» دەدٸ حازٸرەت
بۇل سٶزدٸ ەسٸڭە ال وسىندايدا.
جۇماق تيەر تەۋبا عىپ زارلاعانعا
مەككەگە ارماندا قۇل بارماعاندا
مۇنداي پٸرٸڭ ناشار بولسا داعى
ونىڭدا ٷلكەنٸ بار ار جاعىندا!
وسى اقپاراتقا سٷيەنە وتىرىپ, بٸزدٸڭ بابالارىمىزدىڭ مەككەدەگٸ عۇلاما-شەيحتەرمەن بايلانىستا بولعاندىعىن بٸلەمٸز. ولاردىڭ ۇستازدارى مەككەدە بولعاندىقتانولار ٶزبەكتٸڭ يشاندارىن جەنە تاتار مولدالارىن قابىلدامادى. جىل سايىن قاجىلىققا بارىپ, ولار عالىمداردىڭ سۇقباتتارىنا جەنە جيىندارىنا قاتىسقان. بٸزدٸڭ سوپىلار مەن حازرەتتەرٸمٸز ەۋليەلەر يەرارحيياسىنىڭ ەڭ بيٸك رۋحاني ساتىسىندا بولعان. بٸزدٸڭ عالىمداردىڭ رۋحانييات جايلى ەڭبەكتەرٸن تٷسٸنۋ, يسلام جايلى ٷلكەن بٸلٸمدٸ قاجەت ەتەدٸ. ولار ٷش تٸلدٸ مەنگەرگەن: اراب, تٷرٸك جەنە پارسى. ٶكٸنٸشكە وراي, شەيحتەرٸمٸزدٸڭ ەڭبەكتەرٸن اۋدارعاندا كٶپتەگەن ولقىلىقتار كەزدەسەدٸ, ٶيتكەنٸ دۇرىس اۋدارۋ ٷشٸن وسى ٷش تٸلدٸ دە مەڭگەرۋ كەرەك.
ودان ەرٸ, سٸزدەردٸ كٶبٸ بٸلمەيتٸن اقپاراتپەن تانىستىرعىم كەلەدٸ. حالىق اراسىندا تانىمال اقىن-ەۋليە مەشھٷر جٷسٸپ شونتىباي-حازرەتكە ارنالعان داستانىندا بىلاي دەيدٸ:
كەلدٸڭٸز بە ەسەن-امان دانىشپانىم,
دٸن ٷشٸن قايرات قىلعان ارىستانىم!
كٶرٸسٸپ پايعامبارمەن, قۇشاقتاسىپ,
تٶرت جارمەن قۇتتى بولسىن تابىسقانىڭ!..
جاراسار قالاي ايتساق,تاقسىر, سٸزدٸ
كەز قىلىپ سٶيلەتكەن تەڭٸرٸم بٸزدٸ.
ارعىن, قىپشاق, نايمان مەن كەرەي, ۋاق ,-
باستادىڭ باسشى بولىپ ورتا جٷزدٸ...
ەندٸگٸ بولا بەرسٸن قالعانى امان,
سٸزدەردەي تۋا بەرمەس ەندٸ انادان!
شاپاعات پايعامباردان, پٸردەن دۋا,
تيگەنسوڭ, بولعانىڭىز قۇتب-زامان!
قاجەكەڭ مۋريد قىلدى ورتا جٷزدٸ,
ايتايىن تولىپ جاتىر قاي بٸر سٶزدٸ?!..
تاۋسىلماس ەسٸل ەردٸڭ ايتسام كەبٸ,
تابىلار تاراۋلاتسام سٶزدٸڭ كٶبٸ.
شونتەكەم, اينالايىن, تاقسىر پٸرٸم,
باستاعان ورتا جٷزدٸ كەمەڭگەرٸم.
مەن قاجى كٶرگەن جوقپىن سٸزدەن باسقا,
ەر ەدٸڭ اتى شىققان التى الاشقا!
(مەشھۋرجٷسٸپ, 3توم,243 بەت, 4-شٸ بٶلٸم: دەرەكتٸ داستاندار, شونتىبايقاجى. 1893 ج.).
قازاقتارار اسىندا ەۋليە-حازرەتتەردٸڭ بولعانىن وسى جازبالاردان بٸلۋگە بولادى.اقىن-سوپى جەنە ويشىل مەشھٷرجٷسٸپ, شونتىباي-حازرەتتٸ قۇتب-زامان دەپ اتاي وتىرىپ, ول تۋرالى تٷسٸنٸگٸ بولدى دەۋگە بولادى. قۇتب-زامان دەگەن ول – ەۋليەلٸكتٸڭ ەڭ بيٸك دەرەجەسٸ. سوندىقتان دا بٸز كٸممەن جەنە نەمەن ماقتانىش ەتە الاتىنىمىز انىق. بٸزدٸڭ بابالارىمىز اسقاق رۋحتى بولعان. وسى جازىلعان جولداردى «قازاقستاننىڭ قاسيەتتٸ مەكەندەرٸ» باعدارلاماسىنا قاتىستى عالىمدار وقيدى دەگەن ٷمٸتتەمٸن. ٶيتكەنٸ بەلگٸلٸ ەسكەرتكٸشتەردٸ قايتا قالپىنا كەلتٸرۋدەن باسقا, جاڭا قاسيەتتٸ جەرلەردٸ تابۋ قاجەت, ال ونداي جەرلەر بٸزدەردە جەتكٸلٸكتٸ.
شونتىباي-حازرەتتٸڭ جەرلەنگەن جەرٸ جالتىر بەكەتتٸ ايماعىنىڭ دالالى جەرٸندەگٸ ورنالاسقان «توعىز ەۋليە» زيراتىندا. سول زيراتتا ونىڭ بابالارى قوشقارباي باتىردىڭ اسىراندى ۇلى-شايقى جاقىپ-موللا دا جەرلەنگەن. قوشقارباي باتىر جاقىپ-موللانىڭ تەگٸ حان تۇقىمىنان ەكەندٸگٸن ەسكەرٸپ, ونى شايقاستاردا قولعا تٷسكەن بادامحار دەگەن قالماق حانىنىڭ قىزى قۇمايعا ٷيلەندٸرەدٸ.
قوشقارباي باتىردىڭ ٶزٸ قازٸرگٸ ومبى وبلىسىنا قاراستى قاراٶزەك اۋىلىندا دٷنيەگە كەلگەن. ول سٸبٸردە ابىلايحاننىڭ قولباسشىسى بولا وتىرىپ, بەس مىڭنان استام جوڭعارلار مەن ۇرانحايلىقتارعا سوققى بەرٸپ قانا قويماي, ولاردى وبا ٶزەنٸنەن اسىرا تىقسىرىپ قۋىپ تاستايدى.
ٶز زامانىندا ابىلايحاننىڭ ٶزٸ وسى جاقىپ موللادان باتا العان دەسەدٸ.
قوشقارباي باتىردىڭ ارعى بابالارى ٶتكەن مىڭ جىلدىقتىڭ حٷ عاسىرىندا سٸبٸر جەرلەرٸن قونىستانعان. ولار توبىل مەن سٷيٸر ٶزەندەرٸنٸڭ ارالىعىنداعى جەرلەردە كٶشٸپ-قونىپ جٷرگەن. ولاردىڭ ناقتى سول ٶڭٸرلەردٸ مەكەندەگەندٸكتەرٸن ارنايى بەكٸتٸلگەن جاعراپييالىق اتاۋلار راستايدى. قازٸرگٸ نوۆوسٸبٸر وبلىسى باياعى زاماننان بەرٸ قۇلاندى دالاسى دەپ اتالعان. ال ومبى وبلىسىندا ولجاي دەگەن تۇزدى كٶل بار. (ونىڭ ەجەلگٸ اتاۋى سورتاڭكٶل). بۇل اتاۋ ولجاي باتىردىڭ باباسى قوشقارباي باتىرمەن بايلانىستى بولسا كەرەك. ولجاي-باتىر جاماق-ۇلى حٷٸ عاسىردىڭ اياعى, حٷٸٸ عاسىردىڭ باسىندا ٶمٸر سٷرگەنٸ, ونىڭ ساعالاي, بالاجايەسٸمدٸ ەكٸ باتىر ۇلى بولعانى بەلگٸلٸ. ولجاي باتىر سٸبٸردٸ وتارلاۋعا قارسى كٶتەرٸلٸستەردٸ باسقارعاندىقتان رەسەي ٷكٸمەتٸ ونىڭ كٸشٸ ۇلى بالاجاي باتىردى كٷشتەپ, كەپٸرلەردٸڭ دٸنٸنە كٸرگٸزگەن. بالاجاي باتىردىڭ ۇرپاقتارى سٸبٸردە اتاقتى «پولەجاەۆتار ەۋلەتٸ» دەگەن اتپەن بەلگٸلٸ بولعان. ومبىنىڭ بۇرىنعى گۋبەرناتورى لەونيد كونستانتين-ۇلى پولەجاەۆ – بالاجاي باتىردىڭ تٸكەلەي ۇرپاعى. رەسەيدٸڭ وتارلاۋ ماقساتىنداعى باسقىنشىلىق سوعىستارىنان كەيٸن اعاسى ولجاي-باتىر جاماق-ۇلىنىڭ باستاۋىمەن سەيٸتقۇل-باتىر قۇرىمبەل دالاسىنا كٶشٸپ كەتۋگە مەجبٷر بولادى.
جاقىپ-موللا مەن ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ ايدالاداعى وسى زيراتتى تاڭداۋ سىرىنىڭ سەبەپتەرٸ, ولاردىڭ بابالارى قوشقارباي باتىردىڭ وسى زيراتتا جەرلەنۋٸ مٷمكٸن-اۋ دەگەن ويعا قالدىرادى...
وسى ەجەلگٸ «توعىز ەۋليە» زيراتىندا وتىزعا جۋىق قاجىلار مەن ٶز زامانىنداعى بەلگٸلٸ عالىمدار جەنە بٸرنەشە رەت قاجىلىققا بارعان ەر ادامدار جەرلەنگەن.سونىڭ بٸرٸ اقمولا وكرۋگٸنٸڭ اعا-سۇلتانى يبراھيم-قاجى جايىقباي. ولاردىڭ ٸشٸندە, وسى ۋاقىتقا دەيٸن حالىققا بەلگٸسٸز: جانباتىر-حازٸرەت, قۇتان-حازٸرەت, الداجار-حازٸرەت, جانتاس-حازٸرەت, ەلتە-حازٸرەت, مۇسا-حازٸرەت, قۇراندى جاتقا بٸلگەن شەرنيياز-قاري, نۇرتازا-حازٸرەت, سادۋاقاس-حازٸرەت, سوپى-كٶپەي-حازٸرەت, باقبەرگەن-حازٸرەت جەنە باسقالار.
ماعان وسى اللانىڭ قاسيەتتٸ نۇرى تٷسٸپ تۋرعان «توعىز ەۋليە» زيراتىنا بارىپ, بٸرتۋار بابالاردىڭ باسىنا قۇران باعىشتاۋ نەسٸبەسٸ بۇيىردى. وسىنداي قازاقستانداعى قاسيەتتٸ مەكەندەردٸڭ تٸزٸمٸنە «توعىز ەۋليە» زيراتىن دا قوسۋ ارقىلى كەيٸنگٸ ۇرپاقتىڭ ٶز بٸرتۋار بابالارىنىڭ تۋعان حالقى مەن ٶسكەلەڭ ۇرپاعى ٷشٸن اتقارعان قىزمەتٸن تەرەڭٸرەك بٸلٸپ,وعان لايىقتى قۇرمەتٸن كٶرسەتۋٸنە سەپتٸگٸ تيەر ەدٸ دەگٸم كەلەدٸ.
سالتانات مۋباراكوۆا, تاريحشى
