Qazaq halqyna «Qazaqstan-2050» jańa strategiialyq baǵytty oryndaýda erekshe jaýapkershilik arta otyryp, Prezident qazirgi zamannyń talabyna sáikes bolý úshin, qazaq ultynyń negizgi mádeni ózegi-tili, dini jáne salt-dástúrin saqtaýdy talap etip qoidy. «Eger ult mádenietinen airylsa, ulttyń ózi túbegeili joiylady. Bul jaǵdaida tek qana qazaqtyń tarihy, ata-babalar týraly jarqyn estelikter, bizge keleshektegi qiynshylyqtardy jeńýge kómek beredi».
Prezident óziniń biylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda Úshinshi jańǵyrtýdyń bastalýyn jariialady. Birinshi shart – mádenietti, ózindik ulttyq kodty saqtaý.
«Biz mádenietimizdi qalpyna keltirý jumystaryn aýqymdy da ornyqty túrde qolǵa alýymyz qajet. Patriotizmniń eń mańyzdy belgisi – týǵan jerine, mádenietine, salt-dástúrine degen erekshe kóńildi qalyptastyrý. Bul mádeni-tektiliktiń negizi. Búgingi kúni ózekti máselelerdiń biri mádeniet jáne rýhani mura turǵysynan qasietti oryndardy saqtaý». Bizdiń Prezident: «Ulttyq rámizderdiń negizgi mindeti bóten ideologiianyń yqpalyna qarsy turý bolyp tabylady,» - deidi. Másele, Qazaqstandaǵy eskertkishterdi, ǵimarattardy, qurylystardy qalpyna keltirip qana qoimai, qasietti mekenderdi ultymyzdyń sanasyna birtutas kieli uǵym retinde sińire alý. Osyndai topqa qosýǵa bolatyn Qazaqstandaǵy qasietti mekenniń biri – Astanadan 150 shaqyrym jerdegi «Toǵyz áýlie» ziraty. Ol jerde qazaq dalasynyń belgili aǵartýshylary men qairatkerleri jerlengen. Olardyń bári – qazaq ziialylarynyń ókilderi, ulttyq sana-sezimniń oianý kezinde ómir súrip, eńbek etip, dini taqyrypqa qurmet kórsetken. Olar Islamnyń rýhani-ziiatkerlik mektebi – tasaýf (sopylyq jolyn) ustanǵan, sonyń kómegimen qazaqtar Islam dinin qabyldaǵan. Al keiinnen onyń ideiasyn belgili qazaq filosoftary, mádeniet jáne rýhani qairatkerleri qoldaǵan.
Ulttyq sananyń qalyptasý úrdisterine Qazaqtyń uly aqyny-filosof Abai orasan yqpalyn tigizgen. Ol sopylyq ilimniń negizgi qalaýy bolyp keletin adamnyń rýhani damý máseleleri jaily suraqtar tóńiregindeoilanyp-tolǵanǵan.Abaidyń birqatar poetikalyq týyndylarynda da dini taqyryptar kezdesedi. Sondai-aq,Abaidyń «Qara sózderi» atty prozalyq týyndysynyń negizgi bes taqyrybtarynyń biri din máselesiniń mańyzdylyǵyn dáripteitin taqyryptardan quralǵan.
Aqyn-filosof Shákárim Qudaiberdiuly da tasaýf (sopylyq) negizderimen tanys bolǵan. Ol dindi aqyl-oimen, ǵylymdy dinmen bailanystyrǵysy keldi. Bul dál Islamnyń rýhani-ziiatkerlik mektebi – tasaýftyń usynysy.
Qazaq aǵartýshysy Y. Altynsarin, jas urpaqty, islam dini ilimderiniń negizderimen tanystyrýdy jón kórgen. Onyń belgili «Musylman tutqasy» degen shyǵarmasy oqýshylar úshin Islam negizderiniń oqýlyǵy bolyp sanalady.
Sopylyq ilimdi tereń ustanǵan Máshhúr Júsip Kópeiulyn da qazaq ádebietiniń dini-filosofiialyq baǵytynyń belgili ókiline jatqyzýǵa bolady.
Qazaqstandaǵy qasietti mekenderosylai tasaýfpen bailanysty bolǵan. Olardyń kópshiligi qazirgi tańda Ońtústik jáne Batys Qazaqstanda shoǵyrlanǵan. Bizdiń elimizdiń soltústigi men ortalyǵynda da qazaq mádenietiniń damýy úshin mańyzdy, tasaýfpen bailanysty oryndar bar. Olar halyq arasyndaǵy tarihi jaǵdailarǵa bailanysty belgisiz bop tanylmai qalǵan.
«Qyzyldardyń terrorynyń» negizgi soqqysyn kórgen soltústik jáne ortalyq Qazaqstannyń aimaqtary ekenin este saqtaý kerek. Sondyqtan barlyq arhivter joiylǵan, al ult ziialylaryn tún ishinde japan dalaǵa aparyp, atyp tastap otyrǵan. Kóbiniń molalary belgisiz bolyp qala bergen. Artynan qalǵan shákirtterin aidaýǵa jibergen. Sonymen birge buljerlerde aýa raiynyń qolaisyzdyǵynan erte kezde keseneler salynbaǵan. Al sazbalshyqtan quiylǵan kesektermen salynǵan qurylystardy kommýnister joiyp jibergen.
Ókinishke orai qazirgi tarihshylar zertteýlerinde kóbine Resei derekterine súienedi. «Edildik islam nusqasy» Reseidiń daladaǵy «órkeniettik missiiasynyń» oryndalýynyń erekshe amaly retinde qarastyrylǵan.1788 jyly Orynbordaǵy Magometandyq Dini Jiynynyń qurylýymen Islamnyń «edildik» nusqasyndalada taratýy, qazaq kóshpelileriniń arasynda «ishanizmniń» «orta aziialyq» modeliniń taralýyna tosqaýyl retinde qoldanbaqshy edi, sebebi tikelei «orta aziialyq» Islamǵa reseilik biliktiń eshqandai yqpaly bolǵan joq.
Biraq qazaqtarda ózindik Islam, óziniń tarihy jáne barlyq islam álemine tanymal uly ǵalymdary bolǵan. Jergilikti ziialylar jáne rýhani jetekshiler «ishanizmdi», bolmasa tatar moldalaryn qabyldamaǵan, syrttan keletin ideologiialyq yqpaldarǵa qarsy «immýnitetteri» bolǵan. Halyq arasynda urpaqqa ózderiniń dástúrli bilimderin taratqan ǵalym-áýlieleri bolatyn. Olar arab memleketterindegi ǵalym-sopylarmen tikelei bailanysta bolǵan. Ýahhabitter bilikke kelmes buryn, Mekke tarihi dástúrli sopylyq islamnyń ortalyǵy bolǵany belgili. Osman imperiiasy osy eń toleranttyq Islamdy qoldaituǵyn. Sondyqtan da ýahhabilik ideologiia birinshi kezekte sopylyqpen kúresedi.
«Toǵyz áýlie» ziratynda jerlengen sopy ǵalym-áýlieler: Shontybai-hazret, Qutan-hazret, Aldajar – hazret jáne t.b. Batyr qajy men Shontybai hazret Astananyń mańyndaǵy Astrahan aýdanyndaǵy medresede sabaq bergen jáne meshitti qamtamasyz etken. Qazirgi tańda, ol sút ónimderin shyǵaratyn belgili «Rodina» aýyly.
Mekkedegi besinshi qajylyq saparynda qaitys bolyp,Otanyna oralmaǵan Batyr qajynyń óz múridterimen (shákirtterimen) qoshtasa otyryp, jazǵan úzindisine úńilsek, qyzyqty jaǵdailardyń kýási bolamyz.
Esen bol elim jurtym shyraǵym-ai
Ólsem sen artymdaǵy tuiaǵym-ai,
Mekke men Medinede júrgenimde
Keler me azan daýysy qulaǵyńa-ai.
Esen bol,kóre almasam qairan jurtym
Júrme eken saǵynyp meniń múridterim.
Iemniń rahmatynan kóp úmitim
Jánnattan tier me dep birer jutym.
Jigitter el qaida bar,kún qaida bar
Jan qalar ajal kelse jer qaida bar.
«Pirsizdiń piri shaitan»degen sóz bar
Boiyńa bozbalalar pir sailap al!
Janyńa óterińde piriń paida
Al, Pirsiz segiz jánnát sizge qaida,
«Pirsizdińpiri– shaitan» dedi haziret
Bul sózdi esińe al osyndaida.
Jumaq tier táýba ǵyp zarlaǵanǵa
Mekkege armanda qul barmaǵanda
Mundai piriń nashar bolsa daǵy
Onyńda úlkeni bar ar jaǵynda!
Osy aqparatqa súiene otyryp, bizdiń babalarymyzdyń Mekkedegi ǵulama-sheihtermen bailanysta bolǵandyǵyn bilemiz. Olardyń ustazdary Mekkede bolǵandyqtanolar ózbektiń ishandaryn jáne tatar moldalaryn qabyldamady. Jyl saiyn qajylyqqa baryp, olar ǵalymdardyń suqbattaryna jáne jiyndaryna qatysqan. Bizdiń sopylar men hazretterimiz áýlieler ierarhiiasynyń eń biik rýhani satysynda bolǵan. Bizdiń ǵalymdardyń rýhaniiat jaily eńbekterin túsiný, Islam jaily úlken bilimdi qajet etedi. Olar úsh tildi mengergen: arab, túrik jáne parsy. Ókinishke orai, sheihterimizdiń eńbekterin aýdarǵanda kóptegen olqylyqtar kezdesedi, óitkeni durys aýdarý úshin osy úsh tildi de meńgerý kerek.
Odan ári, sizderdi kóbi bilmeitin aqparatpen tanystyrǵym keledi. Halyq arasynda tanymal aqyn-áýlie Máshhúr Júsip Shontybai-hazretke arnalǵan dastanynda bylai deidi:
Keldińiz be esen-aman danyshpanym,
Din úshin qairat qylǵan arystanym!
Kórisip paiǵambarmen, qushaqtasyp,
Tórt jarmen qutty bolsyn tabysqanyń!..
Jarasar qalai aitsaq,taqsyr, sizdi
Kez qylyp sóiletken Táńirim bizdi.
Arǵyn, Qypshaq, Naiman men Kerei, Ýaq ,-
Bastadyń basshy bolyp Orta júzdi...
Endigi bola bersin qalǵany aman,
Sizderdei týa bermes endi anadan!
Shapaǵat paiǵambardan, pirden dýa,
Tigensoń, bolǵanyńyz Qutb-zaman!
Qajekeń mýrid qyldy Orta júzdi,
Aitaiyn tolyp jatyr qai bir sózdi?!..
Taýsylmas esil erdiń aitsam kebi,
Tabylar taraýlatsam sózdiń kóbi.
Shontekem, ainalaiyn, taqsyr pirim,
Bastaǵan Orta júzdi kemeńgerim.
Men qajy kórgen joqpyn sizden basqa,
Er ediń aty shyqqan Alty Alashqa!
(MáshhýrJúsip, 3tom,243 bet, 4-shi bólim: Derekti dastandar, Shontybaiqajy. 1893 j.).
Qazaqtarar asynda áýlie-hazretterdiń bolǵanyn osy jazbalardan bilýge bolady.Aqyn-sopy jáne oishyl MáshhúrJúsip, Shontybai-hazretti Qutb-zaman dep atai otyryp, ol týraly túsinigi boldy deýge bolady. Qutb-zaman degen ol – áýlieliktiń eń biik dárejesi. Sondyqtan da biz kimmen jáne nemen maqtanysh ete alatynymyz anyq. Bizdiń babalarymyz asqaq rýhty bolǵan. Osy jazylǵan joldardy «Qazaqstannyń qasietti mekenderi» baǵdarlamasyna qatysty ǵalymdar oqidy degen úmittemin. Óitkeni belgili eskertkishterdi qaita qalpyna keltirýden basqa, jańa qasietti jerlerdi tabý qajet, al ondai jerler bizderde jetkilikti.
Shontybai-hazrettiń jerlengen jeri Jaltyr beketti aimaǵynyń dalaly jerindegi ornalasqan «Toǵyz áýlie» ziratynda. Sol ziratta onyń babalary Qoshqarbai batyrdyń asyrandy uly-shaiqy Jaqyp-molla da jerlengen. Qoshqarbai batyr Jaqyp-mollanyń tegi han tuqymynan ekendigin eskerip, ony shaiqastarda qolǵa túsken Badamhar degen Qalmaq hanynyń qyzy Qumaiǵa úilendiredi.
Qoshqarbai batyrdyń ózi qazirgi Omby oblysyna qarasty Qaraózek aýylynda dúniege kelgen. Ol Sibirde Abylaihannyń qolbasshysy bola otyryp, bes myńnan astam jońǵarlar men uranhailyqtarǵa soqqy berip qana qoimai, olardy Oba ózeninen asyra tyqsyryp qýyp tastaidy.
Óz zamanynda Abylaihannyń ózi osy Jaqyp molladan bata alǵan desedi.
Qoshqarbai batyrdyń arǵy babalary ótken myń jyldyqtyń HÚ ǵasyrynda Sibir jerlerin qonystanǵan. Olar Tobyl men Súiir ózenderiniń aralyǵyndaǵy jerlerde kóship-qonyp júrgen. Olardyń naqty sol óńirlerdi mekendegendikterin arnaiy bekitilgen jaǵrapiialyq ataýlar rastaidy. Qazirgi Novosibir oblysy baiaǵy zamannan beri Qulandy dalasy dep atalǵan. Al Omby oblysynda Oljai degen tuzdy kól bar. (Onyń ejelgi ataýy Sortańkól). Bul ataý Oljai batyrdyń babasy Qoshqarbai batyrmen bailanysty bolsa kerek. Oljai-batyr Jamaq-uly HÚI ǵasyrdyń aiaǵy, HÚII ǵasyrdyń basynda ómir súrgeni, onyń Saǵalai, Balajaiesimdi eki batyr uly bolǵany belgili. Oljai batyr Sibirdi otarlaýǵa qarsy kóterilisterdi basqarǵandyqtan Resei úkimeti onyń kishi uly Balajai batyrdy kúshtep, kápirlerdiń dinine kirgizgen. Balajai batyrdyń urpaqtary Sibirde ataqty «Polejaevtar áýleti» degen atpen belgili bolǵan. Ombynyń burynǵy gýbernatory Leonid Konstantin-uly Polejaev – Balajai batyrdyń tikelei urpaǵy. Reseidiń otarlaý maqsatyndaǵy basqynshylyq soǵystarynan keiin aǵasy Oljai-batyr Jamaq-ulynyń bastaýymen Seiitqul-batyr Qurymbel dalasyna kóship ketýge májbúr bolady.
Jaqyp-molla men onyń urpaqtarynyń aidaladaǵy osy ziratty tańdaý syrynyń sebepteri, olardyń babalary Qoshqarbai batyrdyń osy ziratta jerlenýi múmkin-aý degen oiǵa qaldyrady...
Osy ejelgi «Toǵyz áýlie» ziratynda otyzǵa jýyq qajylar men óz zamanyndaǵy belgili ǵalymdar jáne birneshe ret qajylyqqa barǵan er adamdar jerlengen.Sonyń biri Aqmola okrýginiń aǵa-sultany Ibrahim-qajy Jaiyqbai. Olardyń ishinde, osy ýaqytqa deiin halyqqa belgisiz: Janbatyr-haziret, Qutan-haziret, Aldajar-haziret, Jantas-haziret, Áltá-haziret, Musa-haziret, Qurandy jatqa bilgen Sherniiaz-qari, Nurtaza-haziret, Sadýaqas-haziret, Sopy-Kópei-haziret, Baqbergen-haziret jáne basqalar.
Maǵan osy Allanyń qasietti Nury túsip týrǵan «Toǵyz áýlie» ziratyna baryp, birtýar babalardyń basyna quran baǵyshtaý nesibesi buiyrdy. Osyndai Qazaqstandaǵy qasietti mekenderdiń tizimine «Toǵyz áýlie» ziratyn da qosý arqyly keiingi urpaqtyń óz birtýar babalarynyń týǵan halqy men óskeleń urpaǵy úshin atqarǵan qyzmetin tereńirek bilip,oǵan laiyqty qurmetin kórsetýine septigi tier edi degim keledi.
Saltanat Mýbarakova, tarihshy
