فوتو: ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ
ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ 90 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي, باسپاسٶز تۋرىن ٶتكٸزٸپ, باق ٶكٸلدەرٸنە وقۋ ورداسىنىڭ جەتٸستٸكتەرٸن تانىستىردى. باسپاسٶز تۋرىنا 40-تان استام جۋرناليست قاتىستى.
باق ٶكٸلدەرٸ الدىمەن جاڭادان بوي كٶتەرگەن «Farabi Hub» يننوۆاتسييالىق ٶنٸمدەر مەن جوعارى تەحنولوگييالىق جوبالار ورتالىعىمەن تانىستى. جالپى اۋدانى 5 مىڭ شارشى مەتردٸ قۇرايتىن حابتا كرەاتيۆتٸ يندۋسترييا, جاساندى ينتەللەكت, ستارتاپ جوبالار جٷزەگە اسىرىلادى. عيمارات زاماناۋي ٷلگٸدە جاساقتالىپ, ەرەكشە ديزاينمەن بەزەندٸرٸلگەن. مۇندا ەلەمگە بەلگٸلٸ ZTE, BASF, Binlin تەحنولوگييالىق كورپوراتسيياسى مەن باسقا شەتەلدٸك كومپانييالاردىڭ ورتالىقتارى, ۋنيۆەرسيتەت بازاسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى ورنالاسقان.
جۋرناليستەر نازارىنا دەرٸلٸك ٶسٸمدٸكتەردٸ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى, مي ينستيتۋتى, «روبوتوتەحنيكا جەنە مەحاترونيكا RoboMech» عىلىمي-بٸلٸم بەرۋ ورتالىعى, بيولوگييا جەنە بيوتەحنولوگييا مەسەلەلەرٸ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, سوت ساراپتامالارى ورتالىعى, اشىق ٷلگٸدەگٸ ۇلتتىق نانوتەحنولوگييالىق زەرتحاناسى مەن ورتالىق ازيياداعى تۇراقتى دامۋ ورتالىعىنىڭ عىلىمي جەتٸستٸكتەرٸ مەن يننوۆاتسييالىق جوبالارى ۇسىنىلدى. سونداي-اق قازۇۋ-دىڭ ZTE, BASF, Binlin كورپوراتسيياسىمەن بٸرلەسٸپ جٷزەگە اسىرىپ جاتقان جۇمىس نەتيجەلەرٸ كٶرسەتٸلدٸ.
قازٸرگٸ تاڭدا قازۇۋ عالىمدارى قۇنى 32 ملرد تەڭگەنٸ قۇرايتىن 400-گە جۋىق جوبانى جٷزەگە اسىرۋدا. ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ 2025 جىلى قىتايدىڭ سولتٷستٸك-باتىس پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸمەن بٸرلەسٸپ عارىشقا ميكروسپۋتنيك ۇشىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل ورتاق جۇمىس ٶز كەزەگٸندە عارىشتى زەرتتەۋگە, اتالعان سالادا بٸلٸكتٸ مامانداردى دايارلاۋعا, ورتاق نانو- جەنە ميكروسپۋتنيكتەردٸ ەزٸرلەۋگە جول اشادى. ياعني جەردٸ زەرتتەۋ جۇمىستارىن قاشىقتان جٷرگٸزۋگە مول مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
بۇعان قوسا, وقۋ ورداسىنىڭ عالىمدارى قر عىلىم جەنە جوعارى بٸلٸم مينيسترلٸگٸنٸڭ عىلىم كوميتەتٸنەن 4 ملرد تەڭگەنٸڭ مەگاگرانتىن جەڭٸپ العان بولاتىن. باتىس قازاقستان ٶڭٸرٸندەگٸ ستراتەگييالىق ماڭىزدى مٸندەتتەردٸ شەشۋگە باعىتتالعان جوبا ٷش جىل ٸشٸندە جٷزەگە اسىرىلادى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ماماندار ايماقتىڭ تۇراقتى ەكولوگييالىق, ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋى, سۋ رەسۋرستارىن, جانۋارلار مەن ٶسٸمدٸكتەر ەلەمٸن ساقتاۋ جەنە باسقارۋ مەسەلەلەرٸندە شەشٸم جولدارىن تابادى. جوبا اياسىندا قازۇۋ عالىمدارى اعىمداعى جىلى باتىس ٶڭٸرٸنە بارىپ, سۋ تاسقىنى جاعدايىنا بايلانىستى ارنايى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزگەن بولاتىن.
سونداي-اق بيىل ۋنيۆەرسيتەت زەرتتەۋشٸلەرٸ 3 ملرد تەڭگەنٸڭ مەگاگرانتىنا قول جەتكٸزدٸ. ياعني قازۇۋ ماماندارى قازاق تٸلٸ مەن تەحنولوگييالىق پروگرەستٸ قولداۋعا ارنالعان LLM تٸلدٸك مودەلٸن ەزٸرلەيدٸ. ماقسات – قوعامنىڭ تٷرلٸ سالالارىنا قازاق تٸلٸندەگٸ ٷلكەن تٸلدٸك مودەلدەردٸ ەزٸرلەۋ جەنە ەنگٸزۋ, بۇل تەحنولوگييالىق پروگرەسكە ىقپال ەتەدٸ جەنە مەملەكەتتٸك تٸلدەگٸ ونلاين قىزمەتتەرگە قولجەتٸمدٸلٸكتٸ كەڭەيتەدٸ. جوبا اياسىندا عالىمدار قازۇۋ بازاسىندا ٶنٸمدٸلٸگٸ جوعارى عىلىمي-زەرتتەۋ داتا-ورتالىعىن اشۋدى جوسپارلاپ وتىر. جاڭا نىسان بٷكٸل ەلدٸڭ زەرتتەۋشٸلەرٸنە وزىق جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگييالارىن ەزٸرلەۋ جەنە ەنگٸزۋ ٷشٸن قاجەتتٸ رەسۋرستاردى ۇسىنباق.
عىلىمي ورتالىقتان كەيٸن جۋرناليستەر قالاشىقتاعى №9 جاتاقحاناعا بارىپ, ستۋدەنتتەر ٷيٸندە جاستاردىڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن جاسالعان جۇمىستاردى كٶردٸ. قوناقتارعا جاتاقحانانىڭ كٷردەلٸ جٶندەۋگە دەيٸنگٸ جەنە كەيٸنگٸ جاي-كٷيٸ كٶرسەتٸلدٸ. جٶندەۋ كەزٸندە عيماراتتىڭ سىرتقى قاسبەتٸ جاڭارتىلىپ, بارلىق بٶلمەنٸڭ قابىرعالارى قايتا ەرلەندٸ. ەسٸك-تەرەزە اۋىستىرىلىپ, ەلەكتر جٷيەسٸ جٷرگٸزٸلدٸ. بۇعان قوسىمشا, عيماراتتىڭ cۋ قۇبىرى مەن كەرٸز جٷيەسٸ قايتا اۋىستىرىلدى.
قازٸرگٸ تاڭدا قازۇۋ قالاشىعىندا 15 جاتاقحانا بار. اعىمداعى وقۋ جىلىندا ٷش جاتاقحاناعا كٷردەلٸ, 12 ستۋدەنتتەر ٷيٸنە اعىمداعى جٶندەۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلدٸ. 4000 ماتراس, 4000 جامىلعى, 4000 جاستىق, 4000 جايما كومپلەكتٸسٸ جاڭادان الىندى. 250 ۋنيتاز, 150 راكوۆينا, 735 شكاف, 1065 تۋمبا, 450 ٷستەل, 1050 كٸتاپ سٶرەسٸ, 1065 ورىندىق اۋىستىرىلدى. جاتاقحانالارداعى اسحانالارعا 120 توڭازىتقىش پەن 120 ەلەكتر پليتاسى پايدالانۋعا بەرٸلدٸ. بٷگٸندە قازۇۋ قالاشىعى قۇرىلىسىنىڭ ەكٸنشٸ كەزەڭٸ اياسىندا ٷش جاڭا جاتاقحانانىڭ قۇرىلىسى باستالدى. توعىزقاباتتى ٷش ستۋدەنتتەر ٷيٸنٸڭ ەرقايسىسى 677 ورىنعا – بارلىعى 2031 ورىنعا ارنالعان.
باسپاسٶز تۋرى 10 يننوۆاتسييالىق زەرتحانادان تۇراتىن گەوگرافييا جەنە تابيعاتتى پايدالانۋ فاكۋلتەتٸندەگٸ «تۇراقتى دامۋ جەنە تابيعاتتى ۇتىمدى پايدالانۋ» عىلىمي ورتالىعىن تانىستىرۋمەن جالعاستى. تۇراقتى دامۋ ماقساتتارى باعىتتارىن جٷزەگە اسىراتىن عىلىمي ورتالىقتا عالىمدار سۋ رەسۋرستارىنىڭ ساپاسىن تالداۋ, توپىراق قۇرامىن زەرتتەۋ, كليمات ٶزگەرٸسٸن باقىلاۋ, ەكولوگييالىق قاۋٸپتٸڭ الدىن الۋ, وتاندىق تۋريزمدٸ دامىتۋ باعىتىندا جۇمىستار جٷرگٸزەدٸ. مەسەلەن, ورتالىق ماماندارى سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ, سالدارىن انىقتاۋ جەنە جەر سٸلكٸنٸسٸنە مونيتورينگ جاساۋ بويىنشا جۇمىستار اتقارۋدا.
باق ٶكٸلدەرٸ ورتالىق ازييا ٶڭٸرٸندەگٸ كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ سالدارىنان ورىن العان سۋ تاپشىلىعى, قۇرعاقشىلىق, جەردٸڭ قۇنارسىزدانۋى سيياقتى ەكولوگييالىق مەسەلەلەرگە مونيتورينگ جاسايتىن «قاشىقتان زوندتاۋ تەحنولوگيياسى جەنە قولدانۋ» قازاق-قىتاي زەرتحاناسىنا دا باردى.
جۋرناليستەرگە جەردٸ قاشىقتان باقىلاۋ ارقىلى قاۋٸپ-قاتەردٸ الدىن الا ەسكەرتٸپ, ەكولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان جۇمىس نەتيجەلەرٸ تۋرالى اقپارات بەرٸلدٸ.
قازاقستان مەن قىتاي بٸرلەسٸپ اشقان زەرتحانا ورتالىق ازييا بويىنشا جۇمىس ٸستەيتٸن, تابيعات رەسۋرستارىنا مونيتورينگ جٷرگٸزەتٸن جالعىز ورتالىق. سوندىقتان اتالعان عىلىمي زەرتحانا بولاشاقتا عىلىمي زەرتتەۋلەردٸڭ ورنى عانا ەمەس, ورتالىق ازيياداعى قورشاعان ورتانى تۇراقتى دامىتۋدىڭ باستى حابىنا اينالماق.
سونىمەن قاتار باق ٶكٸلدەرٸ سۋپەركومپيۋتەر ورتالىعىنىڭ قىزمەتٸمەن دە تانىستى.
2019 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ تٶراعاسى سي تسزينپيننٸڭ كەزدەسۋٸ نەتيجەسٸندە قازاقستانعا سۋپەركومپيۋتەر ەكەلۋ تۋرالى كەلٸسٸمگە قول قويىلعان بولاتىن. ال 2024 جىلى قىتاي تٶراعاسى سي تسزينپيننٸڭ قازاقستانعا رەسمي ساپارى بارىسىندا ەكٸ مەملەكەت باسشىسى ورتالىق ازيياداعى ەڭ جوعارى سۋپەركومپيۋتەردٸ قازۇۋ-عا ورناتۋ كەلٸسٸلدٸ.
بۇل قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋ, سونداي-اق مەملەكەت باسشىلارىنىڭ عىلىم مەن جوعارى بٸلٸم بەرۋدٸ دامىتۋ باعىتىنداعى اۋقىمدى باستاماسى بولدى.
جوعارى تەحنولوگييالىق قۇرىلعى بٷكٸل قازاقستان عالىمدارىنا دەرەكتەردٸڭ ٷلكەن كٶلەمٸمەن جۇمىس ٸستەۋگە, مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ تٷرلٸ جاعدايلارىن مودەلدەۋگە جەنە وتاندىق IT سالاسىن دامىتۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.
ورتالىق ازييادا ەڭ قۋاتتى سانالاتىن قۇرىلعىنىڭ جوعارى ٶنٸمدٸلٸگٸ 1,94 PFLOPS قۇرايدى. سونداي-اق ەلەمدەگٸ ٷزدٸك 600 سۋپەركومپيۋتەردٸڭ تٸزٸمٸنە كٸرەدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا قۇرىلعىنى ورناتۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلۋدە.
سۋپەركومپيۋتەر جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگييالارىن, ۋنيۆەرسيتەت قىزمەتٸنٸڭ نەگٸزگٸ باعىتتارى بويىنشا عىلىمدى قاجەتسٸنەتٸن ەسەپتەۋلەردٸ جاساۋ, IoT-وبەكتٸلەردٸ باسقارۋ جەنە ۇيىمداستىرۋ, Smart-تەحنولوگييالار وبەكتٸلەرٸن باسقارۋ جٶنٸندەگٸ باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋدٸ ەزٸرلەۋ ٷشٸن پايدالانىلاتىن بولادى.
باسپاسٶز تۋرىنىڭ كەلەسٸ نٷكتەسٸ حيمييا جەنە حيمييالىق تەحنولوگييا فاكۋلتەتٸندە جاڭادان اشىلعان «Farabi Chem Science» كلاستەرٸ بولدى. بۇل كلاستەر حيمييا مەن ماتەريالتانۋ سالاسىنداعى وزىق زەرتتەۋلەردٸ دامىتۋعا باعىتتالعان.
جۋرناليستەر كلاستەر قۇرامىنا كٸرەتٸن توعىز زەرتحانامەن تانىستى. مۇندا عالىمدار حيمييا ٶنەركەسٸبٸندەگٸ ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ شەشۋگە باعىتتالعان تٷرلٸ جوبالارمەن اينالىسۋدا. مىسالى, قازٸرگٸ تاڭدا «Chemical Coating Innovations» عىلىمي-ٶندٸرٸستٸك ورتالىعىنىڭ عالىمدارى ماشينا جاساۋ جەنە تەحنيكالىق قۇرال جاساۋ قاجەتتٸلٸكتەرٸ ٷشٸن, سونداي-اق كەدەسىيلار مەن زەرگەرلٸك بۇيىمدارىن ٶڭدەپ, ارنايى گالۆانيكالىق قاپتامالار شىعارۋمەن اينالىسادى. قازۇۋ-دا دايىندالاتىن گالۆانيكالىق قاپتامالار ٶنٸمنٸڭ قىزمەت ەتۋ مەرزٸمٸن ۇزارتادى. ياعني بۇل ٶندٸرۋشٸگە دە, تۇتىنۋشىعا دا پايدالى. بۇل – تات باسۋدان قورعاۋدىڭ جاڭا ەرٸ تيٸمدٸ ەدٸسٸ.
سونداي-اق «ChemMedLab» زەرتحاناسىنىڭ ماماندارى وتا كەزٸندە پايدالانىلاتىن حيرۋرگييالىق جٸپتٸ جەتٸلدٸرٸپ, بەتٸنە انتيباكتەريالدى جابىن جاساپ شىعاردى. وپەراتسييا كەزٸندە حيرۋرگتەر جٸپتەردٸ سپيرتكە نەمەسە حلورگەكسيدين ەرٸتٸندٸسٸنە سالىپ, جارانى تٸگەدٸ. بٸراق بۇل جٸپتەر ۇزاق ۋاقىت شىداماي, ادام ٶمٸرٸنە زييان كەلتٸرەدٸ. ال قازۇۋ عالىمدارى ەزٸرلەگەن جٸپتەردٸڭ ارنايى جابىندارى بولادى. ولار كەرەك كەزٸندە باكتەرييامەن كٷرەسٸپ وتىرادى. سونداي-اق انتيباكتەريالدى اگەنت بٸر اي بويى باكتەريياعا قارسى كٷرەسەدٸ. بۇل عىلىمي جوبا قازاقستاندا تۇڭعىش رەت جٷزەگە اسىپ وتىر. بولاشاقتا عالىمدار اتالعان جوبانى نارىققا شىعارۋدى كٶزدەپ وتىر.
باسپاسٶز تۋرىنان كەيٸن ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ باسشىلىعىنىڭ قاتىسۋىمەن باسپاسٶز كونفەرەنتسيياسى ۇيىمداستىرىلدى. باسقارما تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى – بٸرٸنشٸ پرورەكتور ەركٸن دٷيسەنوۆ باق ٶكٸلدەرٸنە ۋنيۆەرسيتەتتە اتقارىلعان اۋقىمدى جۇمىستار جٶنٸندە اقپارات بەرٸپ, الداعى جوسپار تۋرالى باياندادى. پرورەكتور ٶز سٶزٸندە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قولداۋىمەن 50 جىلدىق تاريحى بار قازۇۋ قالاشىعى قۇرىلىسىنىڭ ٸٸ كەزەڭٸ باستالاتىنىن ايتتى.
باسپاسٶز كونفەرەنتسيياسىندا جۋرناليستەر قازۇۋ قۇرىلىسىنىڭ II كەزەڭٸن ٸسكە اسىرۋ, جاتاقحاناعا قاتىستى مەسەلەلەر جەنە وقۋ ورداسى قىزمەتٸنٸڭ باسقا دا ٶزەكتٸ تاقىرىپتارىنا قاتىستى سۇراقتار قويدى.
قاراگٶز سەرٸكقىزى,
ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, باسپاگەرلٸك, رەداكتورلىق جەنە
ديزاينەرلٸك ٶنەر كافەدراسىنىڭ وقىتۋشىسى
