Foto: ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ-dyń Baspasóz qyzmeti
Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversiteti 90 jyldyq mereitoiyna orai, baspasóz týryn ótkizip, BAQ ókilderine oqý ordasynyń jetistikterin tanystyrdy. Baspasóz týryna 40-tan astam jýrnalist qatysty.
BAQ ókilderi aldymen jańadan boi kótergen «Farabi Hub» innovatsiialyq ónimder men joǵary tehnologiialyq jobalar ortalyǵymen tanysty. Jalpy aýdany 5 myń sharshy metrdi quraityn habta kreativti indýstriia, jasandy intellekt, startap jobalar júzege asyrylady. Ǵimarat zamanaýi úlgide jasaqtalyp, erekshe dizainmen bezendirilgen. Munda álemge belgili ZTE, BASF, Binlin tehnologiialyq korporatsiiasy men basqa sheteldik kompaniialardyń ortalyqtary, ýniversitet bazasyndaǵy ǵylymi-zertteý institýttary ornalasqan.
Jýrnalister nazaryna Dárilik ósimdikterdi ǵylymi-zertteý ortalyǵy, Mi institýty, «Robototehnika jáne mehatronika RoboMech» ǵylymi-bilim berý ortalyǵy, Biologiia jáne biotehnologiia máseleleri ǵylymi-zertteý institýty, Sot saraptamalary ortalyǵy, Ashyq úlgidegi ulttyq nanotehnologiialyq zerthanasy men Ortalyq Aziiadaǵy turaqty damý ortalyǵynyń ǵylymi jetistikteri men innovatsiialyq jobalary usynyldy. Sondai-aq QazUÝ-dyń ZTE, BASF, Binlin korporatsiiasymen birlesip júzege asyryp jatqan jumys nátijeleri kórsetildi.
Qazirgi tańda QazUÝ ǵalymdary quny 32 mlrd teńgeni quraityn 400-ge jýyq jobany júzege asyrýda. Ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ 2025 jyly Qytaidyń Soltústik-batys politehnikalyq ýniversitetimen birlesip ǵaryshqa mikrospýtnik ushyrýdy josparlap otyr. Bul ortaq jumys óz kezeginde ǵaryshty zertteýge, atalǵan salada bilikti mamandardy daiarlaýǵa, ortaq nano- jáne mikrospýtnikterdi ázirleýge jol ashady. Iaǵni Jerdi zertteý jumystaryn qashyqtan júrgizýge mol múmkindik beredi.
Buǵan qosa, oqý ordasynyń ǵalymdary QR Ǵylym jáne joǵary bilim ministrliginiń Ǵylym komitetinen 4 mlrd teńgeniń megagrantyn jeńip alǵan bolatyn. Batys Qazaqstan óńirindegi strategiialyq mańyzdy mindetterdi sheshýge baǵyttalǵan joba úsh jyl ishinde júzege asyrylady. Osy ýaqyt aralyǵynda mamandar aimaqtyń turaqty ekologiialyq, áleýmettik-ekonomikalyq damýy, sý resýrstaryn, janýarlar men ósimdikter álemin saqtaý jáne basqarý máselelerinde sheshim joldaryn tabady. Joba aiasynda QazUÝ ǵalymdary aǵymdaǵy jyly batys óńirine baryp, sý tasqyny jaǵdaiyna bailanysty arnaiy zertteý jumystaryn júrgizgen bolatyn.
Sondai-aq biyl ýniversitet zertteýshileri 3 mlrd teńgeniń megagrantyna qol jetkizdi. Iaǵni QazUÝ mamandary qazaq tili men tehnologiialyq progresti qoldaýǵa arnalǵan LLM tildik modelin ázirleidi. Maqsat – qoǵamnyń túrli salalaryna qazaq tilindegi úlken tildik modelderdi ázirleý jáne engizý, bul tehnologiialyq progreske yqpal etedi jáne memlekettik tildegi onlain qyzmetterge qoljetimdilikti keńeitedi. Joba aiasynda ǵalymdar QazUÝ bazasynda ónimdiligi joǵary ǵylymi-zertteý data-ortalyǵyn ashýdy josparlap otyr. Jańa nysan búkil eldiń zertteýshilerine ozyq jasandy intellekt tehnologiialaryn ázirleý jáne engizý úshin qajetti resýrstardy usynbaq.
Ǵylymi ortalyqtan keiin jýrnalister qalashyqtaǵy №9 jataqhanaǵa baryp, stýdentter úiinde jastardyń igiligi úshin jasalǵan jumystardy kórdi. Qonaqtarǵa jataqhananyń kúrdeli jóndeýge deiingi jáne keiingi jai-kúii kórsetildi. Jóndeý kezinde ǵimarattyń syrtqy qasbeti jańartylyp, barlyq bólmeniń qabyrǵalary qaita árlendi. Esik-tereze aýystyrylyp, elektr júiesi júrgizildi. Buǵan qosymsha, ǵimarattyń cý qubyry men káriz júiesi qaita aýystyryldy.
Qazirgi tańda QazUÝ qalashyǵynda 15 jataqhana bar. Aǵymdaǵy oqý jylynda úsh jataqhanaǵa kúrdeli, 12 stýdentter úiine aǵymdaǵy jóndeý jumystary júrgizildi. 4000 matras, 4000 jamylǵy, 4000 jastyq, 4000 jaima komplektisi jańadan alyndy. 250 ýnitaz, 150 rakovina, 735 shkaf, 1065 týmba, 450 ústel, 1050 kitap sóresi, 1065 oryndyq aýystyryldy. Jataqhanalardaǵy ashanalarǵa 120 tońazytqysh pen 120 elektr plitasy paidalanýǵa berildi. Búginde QazUÝ qalashyǵy qurylysynyń ekinshi kezeńi aiasynda úsh jańa jataqhananyń qurylysy bastaldy. Toǵyzqabatty úsh stýdentter úiiniń árqaisysy 677 orynǵa – barlyǵy 2031 orynǵa arnalǵan.
Baspasóz týry 10 innovatsiialyq zerthanadan turatyn geografiia jáne tabiǵatty paidalaný fakýltetindegi «Turaqty damý jáne tabiǵatty utymdy paidalaný» ǵylymi ortalyǵyn tanystyrýmen jalǵasty. Turaqty damý maqsattary baǵyttaryn júzege asyratyn ǵylymi ortalyqta ǵalymdar sý resýrstarynyń sapasyn taldaý, topyraq quramyn zertteý, klimat ózgerisin baqylaý, ekologiialyq qaýiptiń aldyn alý, otandyq týrizmdi damytý baǵytynda jumystar júrgizedi. Máselen, ortalyq mamandary sý tasqynynyń aldyn alý, saldaryn anyqtaý jáne jer silkinisine monitoring jasaý boiynsha jumystar atqarýda.
BAQ ókilderi Ortalyq Aziia óńirindegi klimattyń ózgerýi saldarynan oryn alǵan sý tapshylyǵy, qurǵaqshylyq, jerdiń qunarsyzdanýy siiaqty ekologiialyq máselelerge monitoring jasaityn «Qashyqtan zondtaý tehnologiiasy jáne qoldaný» qazaq-qytai zerthanasyna da bardy.
Jýrnalisterge Jerdi qashyqtan baqylaý arqyly qaýip-qaterdi aldyn ala eskertip, ekologiialyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý baǵytynda júrgizilip jatqan jumys nátijeleri týraly aqparat berildi.
Qazaqstan men Qytai birlesip ashqan zerthana Ortalyq Aziia boiynsha jumys isteitin, tabiǵat resýrstaryna monitoring júrgizetin jalǵyz ortalyq. Sondyqtan atalǵan ǵylymi zerthana bolashaqta ǵylymi zertteýlerdiń orny ǵana emes, Ortalyq Aziiadaǵy qorshaǵan ortany turaqty damytýdyń basty habyna ainalmaq.
Sonymen qatar BAQ ókilderi sýperkompiýter ortalyǵynyń qyzmetimen de tanysty.
2019 jyly Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev pen Qytai Halyq Respýblikasynyń Tóraǵasy Si Tszinpinniń kezdesýi nátijesinde Qazaqstanǵa sýperkompiýter ákelý týraly kelisimge qol qoiylǵan bolatyn. Al 2024 jyly Qytai Tóraǵasy Si Tszinpinniń Qazaqstanǵa resmi sapary barysynda eki memleket basshysy Ortalyq Aziiadaǵy eń joǵary sýperkompiýterdi QazUÝ-ǵa ornatý kelisildi.
Bul Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy ǵylymi-tehnikalyq yntymaqtastyqty arttyrý, sondai-aq memleket basshylarynyń ǵylym men joǵary bilim berýdi damytý baǵytyndaǵy aýqymdy bastamasy boldy.
Joǵary tehnologiialyq qurylǵy búkil Qazaqstan ǵalymdaryna derekterdiń úlken kólemimen jumys isteýge, memlekettik organdardyń túrli jaǵdailaryn modeldeýge jáne otandyq IT salasyn damytýǵa septigin tigizedi.
Ortalyq Aziiada eń qýatty sanalatyn qurylǵynyń joǵary ónimdiligi 1,94 PFLOPS quraidy. Sondai-aq álemdegi úzdik 600 sýperkompiýterdiń tizimine kiredi. Qazirgi tańda qurylǵyny ornatý jumystary júrgizilýde.
Sýperkompiýter jasandy intellekt tehnologiialaryn, ýniversitet qyzmetiniń negizgi baǵyttary boiynsha ǵylymdy qajetsinetin esepteýlerdi jasaý, IoT-obektilerdi basqarý jáne uiymdastyrý, Smart-tehnologiialar obektilerin basqarý jónindegi baǵdarlamalyq qamtamasyz etýdi ázirleý úshin paidalanylatyn bolady.
Baspasóz týrynyń kelesi núktesi himiia jáne himiialyq tehnologiia fakýltetinde jańadan ashylǵan «Farabi Chem Science» klasteri boldy. Bul klaster himiia men materialtaný salasyndaǵy ozyq zertteýlerdi damytýǵa baǵyttalǵan.
Jýrnalister klaster quramyna kiretin toǵyz zerthanamen tanysty. Munda ǵalymdar himiia ónerkásibindegi ózekti máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan túrli jobalarmen ainalysýda. Mysaly, qazirgi tańda «Chemical Coating Innovations» ǵylymi-óndiristik ortalyǵynyń ǵalymdary mashina jasaý jáne tehnikalyq qural jasaý qajettilikteri úshin, sondai-aq kádesyilar men zergerlik buiymdaryn óńdep, arnaiy galvanikalyq qaptamalar shyǵarýmen ainalysady. QazUÝ-da daiyndalatyn galvanikalyq qaptamalar ónimniń qyzmet etý merzimin uzartady. Iaǵni bul óndirýshige de, tutynýshyǵa da paidaly. Bul – tat basýdan qorǵaýdyń jańa ári tiimdi ádisi.
Sondai-aq «ChemMedLab» zerthanasynyń mamandary ota kezinde paidalanylatyn hirýrgiialyq jipti jetildirip, betine antibakterialdy jabyn jasap shyǵardy. Operatsiia kezinde hirýrgter jipterdi spirtke nemese hlorgeksidin eritindisine salyp, jarany tigedi. Biraq bul jipter uzaq ýaqyt shydamai, adam ómirine ziian keltiredi. Al QazUÝ ǵalymdary ázirlegen jipterdiń arnaiy jabyndary bolady. Olar kerek kezinde bakteriiamen kúresip otyrady. Sondai-aq antibakterialdy agent bir ai boiy bakteriiaǵa qarsy kúresedi. Bul ǵylymi joba Qazaqstanda tuńǵysh ret júzege asyp otyr. Bolashaqta ǵalymdar atalǵan jobany naryqqa shyǵarýdy kózdep otyr.
Baspasóz týrynan keiin Ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ basshylyǵynyń qatysýymen baspasóz konferentsiiasy uiymdastyryldy. Basqarma Tóraǵasynyń orynbasary – birinshi prorektor Erkin Dúisenov BAQ ókilderine ýniversitette atqarylǵan aýqymdy jumystar jóninde aqparat berip, aldaǵy jospar týraly baiandady. Prorektor óz sózinde Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń qoldaýymen 50 jyldyq tarihy bar QazUÝ qalashyǵy qurylysynyń II kezeńi bastalatynyn aitty.
Baspasóz konferentsiiasynda jýrnalister QazUÝ qurylysynyń II kezeńin iske asyrý, jataqhanaǵa qatysty máseleler jáne oqý ordasy qyzmetiniń basqa da ózekti taqyryptaryna qatysty suraqtar qoidy.
Qaragóz Serikqyzy,
ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ, Baspagerlik, redaktorlyq jáne
dizainerlik óner kafedrasynyń oqytýshysy
