بيىلعى جىلى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى جارييالانعاننان سوڭ, ەر ايماقتا ٶلكەتانۋ باعىتىندا ارنايى ەكسپەديتسييالار ۇيىمداستىرىلىپ, تاريحي ماڭىزى بار ورىندار قايتادان انىقتالىپ, ناقتىلانىپ, ولاردى كەلەر ۇرپاق ساناسىندا قالدىرۋ ٷشٸن تٷرلٸ شارالار ۇيىمداستىرىلۋدا.
وسىنداي يگٸ باستاماعا ٷن قوسقان پاۆلودار وبلىسى ەكٸمدٸگٸ جەرگٸلٸكتٸ ٶلكەتانۋشى ازاماتتاردىڭ ۇسىنىسىن قولداپ, "بايتاق دالاداعى بابالار ٸزٸمەن" اتتى تاريحي-تانىمدىق ەكسپەديتسييا ۇيىمداستىرىپ, كٶرشٸلەس اقمولا وبلىسىنىڭ ەرەيمەنتاۋ, كٶكشەتاۋ ٶڭٸرلەرٸنٸڭ بٸراز جەرلەرٸن ارالاپ قايتقان ەدٸك. ەكسپەديتسييانىڭ ماقساتى: باياناۋىل جەرٸنەن شىققان, بٸراق بٸر زامانداردا بەلگٸلٸ سەبەپتەرمەن كٶكشەتاۋ, ەرەيمەنتاۋ ٶڭٸرلەرٸندە مەڭگٸلٸك مەكەن تاۋىپ قالعان تاريحي تۇلعالاردىڭ زيرات-كەسەنەلەرٸن انىقتاپ, سولارعا بايلانىستى كٶنەدەن جەتكەن ەڭگٸمەلەردٸ قايتادان جاڭعىرتىپ, دەرەكتٸ فيلم تٷسٸرۋ بولاتىن. بۇل ادامداردىڭ جاتقان جەرلەرٸن بٸرەۋلەر بٸلگەنمەن, بٸرەۋلەر بٸلە بەرمەيدٸ. سوندىقتان ولارعا بايلانىستى تاريحي دەرەكتەر بٸرٸنشٸدەن, كەيٸنگٸ ۇرپاق ٷشٸن قاجەت بولسا, ەكٸنشٸدەن, ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ بٸر بٶلٸگٸ بولىپ سانالاتىن ٶلكە تاريحىنا تولىقتىرۋ بولارى سٶزسٸز.
ەكسپەديتسييا بارىسىندا بٸزدەر مەشھٷر جٷسٸپ كٶپەيۇلىنىڭ جازبالارى مەن كەيبٸر مۇراعاتتىق دەرەكتەردٸ نەگٸزگە العانىمىزدى ايتا كەتكٸمٸز كەلەدٸ.
ەندٸ جوعارىدا اتتارى اتالعان تاريحي تۇلعالار جايلى بٸرەر سٶز.
تورايعىر بي ەدٸگەۇلى
2011 جىلدىڭ جازىندا بٸزدەر تورايعىر بي جايلى دەرەكتەر ٸزدەپ سول جاقتى ارالاپ جٷرگەندە, مەدەنيەت اۋىلىنىڭ جانىندا تورايعىر تاۋى دەگەن جەر بار دەپ ەستٸپ, سولاي قاراي ات باسىن بۇرعان ەدٸك. جەرگٸلٸكتٸ ادامداردىڭ سٸلتەۋٸمەن, سول اۋىلداعى ٶتكەن-كەتكەننەن حابارى بار دۋلات ەبدٸراشۇلى اتتى قاريياعا كٸرٸپ, سەلەم بەردٸك.
امانداسىپ, جٶن سۇراسقاسىن, مەنٸڭ نە شارۋامەن جٷرگەنٸمدٸ بٸلگەن دۋلات اقساقال:
– ە, بالام, سەن قۇداي ايداپ, تۋرا كەلگەن ەكەنسٸڭ, باباڭ مىنا جەردە, اۋىلدىڭ ٸرگەسٸندە, تورايعىر بيٸگٸنٸڭ باسىندا جاتىر. قازٸر اپارىپ كٶرسەتەم,–دەدٸ تۋرا مەنٸڭ كەلەتٸنٸمدٸ كٷتٸپ وتىرعان كٸسٸشە.
مەن ەلٸ دە بولسا دٷدامالداۋ ويمەن: «اعا, بۇل قاي زاماننان قالعان ەڭگٸمە, دەرەگٸ بار ما, ٶزٸڭٸز كٸمنەن ەستٸپ ەدٸڭٸز?» – دەپ سۇرادىم.
– قاراعىم, مەنٸڭ جاسىم سەكسەن التىدان اسىپ, سەكسەن جەتٸگە كەتٸپ بارادى. بۇل ەڭگٸمەنٸ سوناۋ سوعىستىڭ الدىندا, بٸزدٸڭ بالا كٷنٸمٸزدە: «انا تٶبەنٸڭ باسىندا سٷيٸندٸك ەلٸنٸڭ تورىايعىر دەگەن بيٸ جاتىر, ەكەسٸنٸڭ اتى ەدٸگە ەكەن»–دەپ ٷلكەندەر ايتىپ وتىراتىن. ەيتپەسە مەن ويدان شىعارىپ وتىر دەيسٸڭ بە, اينالايىن, – دەدٸ اقساقال مەنٸڭ سەنٸڭكٸرەمەي وتىرعانىمدى بايقاپ. وسىدان سوڭ قاريياعا ٸلەسٸپ, تورايعىر تاۋىنا شىعىپ, بي بابانىڭ رۋحىنا باعىشتىپ دۇعا قايىرىپ ەدٸك...
تٷيتە ەۋليە دٷيسەنەيۇلى
ەندٸ كٶكشەتاۋدان بەرٸ ەڭكەيسەك, سٸلەتٸ ٶزەنٸنٸڭ بويىندا جەرلەنگەن تاعى بٸر تاريحي تۇلعا – قوزعان تٷيتە ەۋليە دٷيسەنەيۇلى.
«قازاق شەجٸرەسٸ» دەگەن ەڭبەگٸندە مەشھٷر بابامىز تٷيتە تەۋٸپ جٶنٸندە مىناداي دەرەك ايتادى: «...اساۋبايدىڭ كەنجەسٸ بەزٸل قاجى اتانعان. قىستاۋى سٸلەتٸدە, ەشكٸٶلمەستە. بەزٸل قاجىدان—عۇبايدوللا, بوپكەن. بوپكەن بالالارى—جيٸپاللا, نۇرحاميت. بۇل ەكٸ بالانىڭ قارا ورمانىن سىپىرىپ الىپ, عۇبايدوللانى ومبىعا, بوپكەندٸ سەمەيگە جەر اۋدارعان. بۇل بوپكەن سەمەي بارامىن دەپ, قىزىلتاۋ باۋرايىندا اتىن ۇرلاتىپ, جاياۋلاپ قايتىپ, ەسكەلدٸدە وتىرعان, قۇداي راحمەت قىلسىن, مەشھٷر جٷسٸپكە كەز بولىپ, «قاتىن-بالاڭدى تاۋىپ ال» دەپ, بٸر شابدار اتتى باسى-بايلى ٶزٸنٸكٸ قىلىپ مٸنگٸزٸپ قويا بەردٸم. سول بوپكەن ايتتى: «قوزعاننان شىققان تٷيتە تەۋٸپتٸڭ مولاسى بٸزدٸڭ قىستى كٷنگٸ قوتانىمىزدا. ٷستٸنە اعاش شىققان, شەڭگەل دە شىققان. اعاشتان جاساعان مولاسى بار. بۇل كٷنگە دەيٸن توزعان جوق, قۇلاعان دا جوق»–دەپ.
مەشھٷر جازبالارىندا تٷيتە جايلى باسقا دا دەرەكتەر ايتىلادى. «تٷيتە تەۋٸپتٸڭ قونىسى ەۋليەلٸ قىزىلتاۋدا, جىن-پەرٸمەن الىسقان جەرٸنە ەلٸ كٷنگە دەيٸن شٶپ شىقپايدى, كٶكتەۋٸ مەن كٷزەۋٸ شٸدەرتٸ ٶزەنٸنٸڭ جايىلعان جەرٸ, اقكٶل-جايىلمادا, قاراجار, كٷرەڭ بيە دەگەن جەر, جۇرت وسى كٷنٸ ەۋليەلٸ اقكٶل دەپ جٷر. سول تٷيتە تەۋٸپ قونىس قىلعان سوڭ, ەۋليەلٸ اقكٶل دەپ اتايدى دا, ٶزٸ جايلاۋدا سٸلەتٸ بويىندا, ەشكٸٶلمەستەن جيىرما بەس شاقىرىم, كەرەي بەزٸل قاجىنىڭ اۋىلىندا دٷنيەدەن ٶتكەن. زيراتىن اعاشتان قيىپ سالعان ەكەن, باسىنا بارىپ دۇعا قىلدىم» – دەپ جازادى.
تاعى بٸر جەردە: «قوزعاننان شىققان تٷيتە تەۋٸپتٸڭ قىستاۋى – قىزىلتاۋدا, جوسالى دەگەن جەردە. تاڭ نامازىن سول جەردە وقىپ, بەسٸن نامازىن اقكٶلدٸڭ جاعاسىندا وقىپ, بٸر كٷن تٷنەپ جاتىپ, ەرتەڭگٸ پامدات نامازىن سول جەردە وقىپ, بەسٸن نامازىن ٷيٸنە بارىپ وقيدى ەكەن. بەس نامازدى اقكٶل باسىندا بٸر دەرەتپەن وقىپ, بەس نامازدى ٷيٸندە بٸر دەرەتپەن وقىپ, ٶمٸر بويى ەدەت قىلعان دەيدٸ. اقكٶلدٸڭ «ەۋليەلٸ اقكٶل» اتانعانى سوندىقتان ەكەن» – دەپ جازادى مەشھٷر-جٷسٸپ كٶپەيۇلى.
ٶلكەتانۋشى-مۇراعاتشى دەۋرەن اياشينوۆ دەگەن باۋىرىمىز 1848 جىلعى سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا شىعارىلعان باتىس-سٸبٸر ايماعى كارتاسىن تاۋىپ, سٸلەتٸ بويىندا «تٷيتەنٸڭ ادىرى» دەگەن جەر اتاۋى بارىن انىقتادى. سونىمەن, مەشھٷر جٷسٸپ جازبالارى مەن وسى كارتاعا سٷيەنٸپ, ەرەيمەنتاۋ اۋدانىنداعى بايسارى اۋىلى جانىنان تٷيتە تەۋٸپتٸڭ جەرلەنگەن جەرٸ تابىلىپ, بىلتىرعى جىلى ۇرپاقتارى باسىنا زەۋلٸم مازار كٶتەرگەن.
كٶتەش اقىن رايۇلى
تاعى بٸر تاريحي ورىن – ەرەيمەنتاۋداعى بالىقتى كٶلٸ. بۇل ارادا حVٸٸٸ عاسىردىڭ بەلگٸلٸ اقىنى كٶتەش رايۇلى جەرلەنگەن. بٸر ٶكٸنٸشتٸسٸ, دۇرىستاپ زەردەلەمەۋدٸڭ سەبەبٸنەن, وسى ۋاقىتقا دەيٸن كٶتەش اقىننىڭ تەگٸ «رايىمبەكۇلى» دەپ قاتە جازىلىپ كەلدٸ. ال شىندىعىندا ول رايىمبەكتٸڭ ٸنٸسٸ رايدىڭ ۇلى. ٶزٸنٸڭ بٸر ٶلەڭٸندە كٶتەش اقىن:
«ارعى اتامدى سۇراساڭ–سەكسەن-جۇلما,
رايىمبەك سەكسەننەن تۋعان ۇل ما?
رايىمبەك دەيسٸڭ دە, رايدى ايتپاي,
رايىمبەك بي بولسا, راي قۇل ما?»–دەيدٸ. وسى شۋماقتى بۇرىننان وقىپ جٷرٸپ, اقىننىڭ رايىمبەك ەمەس, رايدىڭ نامىسىن قورعاپ تۇرعانىن بايقاپ, كٶتەش رايدىڭ ۇلى ەمەس پە ەكەن دەپ ٸشتەي دٷدامال بولىپ جٷرەتٸنبٸز. شىندىعىندا, شەجٸرەنە دۇرىستاپ زەردەلەي كەلە, سولاي بولىپ شىقتى. ٶلەڭدەگٸ جۇلما–سەكسەن باتىردىڭ ٷلكەن بالاسى. جۇلمادان–راي, رايدان كٶتەش اقىن تۋادى.
كٶتەشتٸڭ رايدان تۋعانىن راستايتىن تاعى بٸر دەلەل, 1854 جىلعى قىزىلتاۋ-كٷلٸك بولىسىنىڭ مال-جان ساناعىندا كٶتەشتٸڭ بالاسى جايلاۋباي راي اتاسىنان تاراعان اۋىلدىڭ ٸشٸندە كٶرسەتٸلەدٸ. ەگەر رايىمبەكتەن تاراسا, ولاي جازىلماس ەدٸ. سەبەبٸ اتالمىش ساناقتا رۋ ٸشٸندە ەر اتادان تارايتىن اۋىلداردىڭ مالى مەن جان باسى جەكە-جەكە بٶلٸنٸپ, انىق كٶرسەتٸلگەن. بۇل ەشقانداي داۋ تۋدىرمايتىن دەلەل.
تاعى بٸر جٷگٸنەرٸمٸز, مەشھٷر-جٷسٸپ كٶپەيۇلىنىڭ دەرەكتەرٸ. مەشەكەڭ كٶتەشتٸڭ رايدىڭ ۇلى ەكەنٸن ٶز ەڭبەكتەرٸنٸڭ بٸرنەشە جەرٸندە انىق جازادى. مىسالى, 2007 جىلى شىققان 13 تومدىقتىڭ 10 تومىنىڭ 91 بەتٸندە «سەكسەننەن-رايىمبەك, راي, قاراشا... رايدان–كٶتەش اقىن» – دەيدٸ.
سونداي-اق, مەشھٷر-جٷسٸپتٸڭ:
«جابىستى ماعان ٶلەڭ ون بەس جاستا
جۇرت ايتتى, نە قىلاسىڭ, دەدٸ تاستا.
دەگەنمەن باستاعاسىن قويا المادىم,
سوتىم جوق قىلعان جۇرتقا مۇنان باسقا»–دەپ باستالاتىن ٶلەڭٸ بار. دەل سول جاسىندا كٶتەش اقىن تٷسٸنە كٸرٸپ, ايان بەرگەن ەكەن. «دەل ون بەسٸمدە تٷسٸمدە ٷش اۋىز ٶلەڭ ٷيرەتتٸ, قىزعا جازاتۇعىن ٶلەڭ. ويانا كەلسەم, ويىمدا سايراپ تۇر. سونان سوڭ گۋ-گۋ ٶلەڭ ويما كەلە بەردٸ. ٶز ويىمدا: «تٷسٸمدە ٶلەڭ ٷيرەتكەن كٶتەش اقىن-اۋ»–دەدٸم. «كٷلٸكپٸن!»–دەپ ايقانى ەسٸمدە» – دەيدٸ.
مەشھٷر-جٷسٸپ بابامىزدىڭ دەرەگٸ بويىنشا كٶتەش اقىننىڭ سٷيەگٸ قازٸرگٸ اقمولا وبلىسى, ەرەيمەنتاۋ اۋدانىنىڭ اۋماعىنداعى قاراعايلى شوقىدان تٶمەن, بالىقتى دەگەن كٶلدٸڭ جاعاسىندا جاتىر. «كٶتەشتٸ قارتايعان شاعىندا شەرۋدٸڭ اعاشىنىڭ جانىندا قاراقشىلار ٶلتٸرٸپ, توناپ كەتٸپتٸ. بٸرنەشە كٷننەن كەيٸن اۋىلداستارى تاۋىپ السا, دەنەسٸنە يت-قۇس تيگەن ەكەن. ٶزٸ تولىق ادام بولىپتى, مايى جەرگە سٸڭٸپ, اينالاسىنداعى توپىراق قارايىپ كەتكەن ەكەن» – دەيدٸ.
كٶتەشتٸڭ ٶزٸن توناماق بولعان ۇرىلارعا ايتقان:
«ەي, بالالار, تانىمايتىن نە ەل بولارسىڭ?
نە باستان, نە دەۋلەتتەن كەم بولارسىڭ?
سەكسەندەگٸ كٶتەشتٸ تونايمىن دەپ,
ايدابول مەن كٷلٸككە جەم بولارسىڭ!» – دەگەن بٸر اۋىز ٶلەڭٸ بٷگٸنگە جەتكەن. سٷيٸندٸكتٸڭ جاقسىلارى كەيٸن وسى ٶلەڭ ارقىلى قاراقشىلاردى تاۋىپ الىپ, جازاسىن بەرگٸزٸپ, قۇنىنىن الادى. «قازاقتا بٸر باسىنا ٷش كٸسٸنٸڭ قۇنى تٶلەنگەن ەركەكتە – كٶتەش اقىن, ەيەلدە – ۇلبيكە اقىن» – دەيدٸ مەشھٷر جٷسٸپ. كٶتەشتٸ اقىن قازا بولعان شەرۋدٸڭ اعاشى بٷگٸن دە سولاي اتالادى, بالىقتى كٶلٸنەن 20-25 شاقىرىم شاماسىندا, سولتٷستٸك-شىعىسقا قاراي.
ەدٸگە بي تٶلەبايۇلى
ەرەيمەنتاۋداعى ەلتاي اۋىلىنىڭ جانىنداعى ەدٸگە ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىندا ايدابول ەدٸگە بي تٶلەبايۇلى جاتىر. بىلتىرعى جىلى باياناۋىل اۋدانىنداعى جاڭاتٸلەك اۋىلىنىڭ ازاماتتارى بي بابانىڭ باسىن كٶتەرٸپ, اس بەرگەن بولاتىن. نەگٸزٸ ەلتاي اۋىلىنىڭ تاريحي اتاۋى – ەدٸگە جەنە اۋىلدىڭ جانىنان ەدٸگە دەپ اتالاتىن شاعىن ٶزەنشە اعىپ ٶتەدٸ. ٶتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى العاش كولحوزدار قۇرىلىپ جاتقاندا, بۇل جەردەن دە كولحوز اشىلىپ, ەلتاي ەرنازاروۆتىڭ اتى بەرٸلگەن ەكەن. وسى ارادان 7-8 شاقىرىم قاشىقتىقتا ەدٸگە دەپ اتالاتىن تەمٸر جول ستانتسيياسى بار. ەدٸگە بيدٸڭ بۇل جەردە جاتقانى 1898 جىلى ورىس زەرتتەۋشٸلەرٸ جاساعان كارتادا «موگيلا ەديگەي» دەپ انىق كٶرسەتٸلگەن.
ەدٸگە بي كٸم دەسەڭٸز, مەشھٷر-جٷسٸپ كٶپەيۇلىنىڭ قالامىنان تۋعان «ەدٸگەنٸڭ العاشقى بيلٸگٸ», «ەدٸگەنٸڭ توعاسپەن قۇدا بولۋى», «ەدٸگەنٸڭ كٶرگەن تٷسٸ», «ەدٸگەنٸڭ سوڭعى بيلٸگٸ» دەپ اتالاتىن ەتنوگرافييالىق ەڭگٸمەلەردەن ونىڭ ايشىقتى تۇلعاسىن, ادامي بٸتٸمٸن قاپىسىز تانۋعا بولادى.
شورمان بي كٷشٸكۇلى
ەدٸگەدەن جوعارى, 15-20 شاقىرىم جەردە, شورمان ٶزٸنٸنٸڭ بويىندا شورمان بي كٷشٸكۇلى جەرلەنگەن. شورمان بيدٸڭ ەرەيمەنتاۋدىڭ سىرتىنداعى جايلاۋىنا بارىپ قايتىس بولعانىن دا مەشھٷر جٷسٸپ جازادى. جەنە جوعارىدا اتالعان, 1898 جىلى جاسالعان كارتادا شورمان بيدٸڭ دە جاتقان جەرٸ «موگيلا چەرمان» دەپ انىق كٶرسەتٸلگەن. بۇل جەردە دە ٷلكەن قورىم بار. ٶكٸنٸشكە وراي سونىڭ ٸشٸندە شورماننىڭ قابٸرٸ دەل قايسى ەكەنٸ بەلگٸسٸز جەنە ەشبٸر بەلگٸ قويىلماعان. بۇل الداعى ۋاقىتتا شورمان ۇرپاقتارى ەسكەرەتٸن نەرسە دەپ ويلايمىز.
ولجاباي باتىر تولىبايۇلى
شورماننىن جوعارى, 10 شاقتى شاقىرىم جەردە ولجاباي اۋلىنىڭ جانىندا ابىلاي زامىنىنىڭ قاھارمانى ولجاباي باتىر تولىبايۇلى جاتىر. بۇل جەردٸڭ تاريحي اتاۋى – ولجاباي سٶرەسٸ. باتىر قايتىس بولعاسىن, سٷيەگٸن تٷركٸستانداعى ەزٸرەت سۇلتانعا اپارىپ قويامىز دەپ, تەرٸگە تٸگٸپ, سٶرەلەپ قويسا كەرەك. بٸراق بٸر سەبەپتەرمەن اپارا الاماي, سول اراعا جەرلەنٸپتٸ. كەيٸن, حٸح عاسىردىڭ اياعىندا بۇل جەردٸ رەسەيدەن كەلگەن قونىس اۋدارۋشىلار يەلەنٸپ, ەلدٸمەكەن اتاۋى پودگورنىي, ودان سوڭ بلاگوداتنوە بولىپ ٶزگەرەدٸ. بٸر كەزدەرٸ ەركٸنشٸلٸك اۋدانىنىڭ (ەرەيمەنتاۋ) ورتالىعى دا بولعان. قازٸر بۇل جەر ٶزٸنٸڭ تاريحي اتاۋىنا قايتادان يە بولىپ, ولجاباي اۋىلى دەپ اتالادى.
بٸر قىزىعى, ولجاباي باتىردى اۋىزعا العاندا, بەلگٸل اقىن ولجاس سٷلەيمەنوۆتٸ ونىڭ ۇرپاعى دەپ جاتامىز. ال شىندىعىندا, ولجاباي باتىردىڭ تٸكەلەي ۇرپاعى – اكادەميك ەلكەي مارعۇلان. تاراتىپ ايتساق, ولجابايدان – دۋلات, دۋلاتتان – مارعۇلان, مارعۇلاننان – حاقان, حاقاننان – ەلكەي.
ولجاباي باتىر ٶزٸ تٶرت اعايىندى بولعان – ولجاباي, ورمان, قۇلجاباي, رىسقۇل. ولجاس اقىن ولجابايدىڭ وسى ورمان اتتى ٸنٸسٸنەن تارايدى. ەلكەي مارعۇلاننىڭ ٶزٸ كٶرسەتكەن شەجٸرە-دەرەك بويىنشا: ورماننان – تٶبەت, تٶبەتتەن – تايجان, تايجاننان –اقتاي, اقتايدان – ۇزىن سٷلەيمەن, ۇزىن سٷلەيمەننەن – ومار, ودان – ولجاس اقىن تۋادى.
قۇلبولدى باتىر-ەۋليە شۋماناقۇلى
ولجابايدان سولتٷستٸك باتىسقا قاراي, 30 شاقىرىم شاماسىندا, اقمىرزا ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىندا بٷكٸل ايدابول, كٷلٸك, اقبۋرا, تۇلپار, مايلىتون, شەگٸر رۋلارىنىڭ تٷپ اتاسى بولىپ سانالاتىن قۇلبولدى باتىر-ەۋليە شۋماناقۇلىنىڭ كەسەنەسٸ تۇر. قۇلبولدى بابا جايلى دا مەشھٷر جٷسٸپ ٶز جازبالارىندا ايتىپ ٶتەدٸ. جەنە ەرەيمەنتاۋ جەرٸندە دە قۇلبولدى ەۋليە جايلى بٸراز ەڭگٸمەلەر ساقتالىپ قالعان.
بٸر ايتا كەتەتٸن جايت, ٶزەن اتۋىنا يە بولىپ قالعان اقمىرزا باتىر دا قارجاستىڭ قۇلىكە تارماعىنان, مىرزاعۇل باتىردىڭ بالاسى. مەشھٷر جٷسٸپ ٶز جازبالارىندا: «اقمىرزانى جايلاۋعا تالاسىپ, كەرەي جەنٸبەك باتىر ٶلتٸرٸپتٸ. وسىدان كەيٸن كەرەيلەر سول تٶڭٸرەكتەن اۋا كٶشٸپ كەتەدٸ» – دەيدٸ. بۇقار جىراۋدىڭ بەلگٸلٸ «كەرەي, قايدا باراسىڭ?» اتتى تولعاۋى دەل وسى وقيعاعا بايلانىستى تۋعانى كەيٸنگٸ كەزدە جازالىپ جٷر. تەك كەيٸن كەيبٸرەۋلەر ٶلەڭدەگٸ «ٶزەن بويىن كٶبەلەپ» دەگەن جولدى «سىردىڭ بويىن كٶبەلەپ» دەپ ٶزگەرتٸپ جٸبەرگەن سەكٸلدٸ.
«كەرەي, قايدا باراسىڭ,
ٶزەن بويىن كٶبەلەپ?
سەن قاشساڭ دا, مەن قويمان,
ارعىماعىم جەبەلەپ,
اقمىرزامدى ٶلتٸردٸڭ,
اق سويىلمەن تٶبەلەپ...» – دەپ ايتىلۋى كەرەك شىندىعىندا. سوندىقتان ٶتكەن عاسىرلارداعى اقىن-جىراۋلاردىڭ جيناعىن قۇراستىرۋشىلىر بۇدان بىلاي وسىنى ەسكەرگەنٸ جٶن دەپ ويلايمىز.
ٶتەمٸس ابىز جانايدارۇلى
ەندٸ وسىدان تٶمەن كەتٸپ, ەرەيمەنتاۋدان پاۆلودارعا قاراي شىعاتىن تاس جولدىڭ بويىنان سولتٷستٸككە قاراي 7-8 شاقىرىم جەردە, مالتابار اۋىلىنان تٶمەن كٷلٸك-تٸلەۋٸمبەت جاقسى جانايداردىڭ بالاسى ٶتەمٸس ابىز بەن ايدابولدىڭ – دوبان شارجاۋ بالاسى, تٶكٸ شوڭ بالاسى, شوركەن اقىن بالاسى اتتى ٷش مىرزاسى جەرلەنگەن. مەشھٷر جٷسٸپ ٶز ەڭبەكتەرٸندە ٶتەمٸس ابىز جايلى تەبٸرەنە جازادى.
«ٶتەمٸس ابىز بار تٸرشٸلٸگٸندە ٶمٸرٸ ورازا بولىپ ٶتتٸ. قاي جەردە مەكتەپ, بالا وقىتقان موللا بولسا, ٷيٸمەن كٶشٸپ بارىپ, قىس كيٸز ٷيمەن وتىرىپ, ساباق الىپ, وقۋ وقيدى ەكەن.
ەرەيمەننٸڭ اينالاسىن, قاراعايلى شوقى ماڭىن جايلىپ جٷرگەندە كٷندە قاتىن-بالاسى: «نوعايعا مال ساتىپ, كيٸم-كەشەك الىپ بەر» دەگەسٸن, ەكٸ قويدى قوساقتاپ, جاياۋ ايداپ بارا جاتسا, جولدا نامازدىگەر ۋاقىتى بولىپ, توقتاپ ناماز وقىپتى. تٶرت باس ناماز وقىعانى – تٶرت جىلعا بەرگٸسٸز ەكەن. اسىقپاي-ساسپاي وقىپ وتىرعاندا, ەكٸ قويدى قاسقىر قۋىپ جٶنەلەدٸ. بۇنى كٶرگەن نوعايدىڭ جالشىلار:
–نامازشىلىن قاراشى, ناماز بۇعان مال بەرە مە?! – دەپ مازاقتاپ كٷلٸسٸپتٸ.
ٶتەكەڭ اسىقپاي نامازىن تەمەمداپ بولىپ, قىر اسىپ كەتكەن ەكٸ قويىنىڭ سوڭىنان بارسا, ەكەۋٸ ەكٸ جاققا شيىرشىق اتىپ سٸرەسٸپ تۇر ەكەن دە, قاسقىر ورتاسىنداعى جٸپكە بۋىنىپ, سٸلەيٸپ قالىپتى دەيدٸ. بارا سالا جالما-جان: «يت-قۇس (قاسقىر) بۋىنىپ ٶلٸپ كەتەدٸ-اۋ!» – دەپ, جٸپتٸ پىشاقپەن قيىپ جٸبەرسە, ەكٸ قوي ەكٸ جاققا جونعا قاشىپ, قاسقىر جەرگە سىلىق ەتە تٷسەدٸ.
كٶرٸپ تۇرعان نوعايدىڭ جالشىلارى شاۋىپ بارسا, ٶتەكەڭنٸڭ قاشىپ كەتكەن قويلارمەن جۇمىسى جوق, قاسقىردى اياپ, بوتاداي بوزداپ:
–ۋاي, كەرٸپ, مٷسەپٸرٸم-اي, قارنىڭ اشقاندىقتان, جوق جەردە اياقسىز ٶلٸپ قالدىڭ-اۋ! – دەپ جىلاپ وتىر دەيدٸ».
بٸر تاڭقالارلىعى, ارادا 2-3 عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ٶتسە دە, كٶكشەتاۋ, ەرەيمەنتاۋ ٶڭٸرلەرٸندە باياناۋىل-سٷيٸندٸك ەلٸنە قاتىستى توپونيمدەر (جەر اتاۋلارى) سول كٷيٸندە ساقتالىپ قالعان. مىسالى, كٶكشەتاۋ جاعىنداعى ايدابول اۋىلى, يتەمگەن-مامايدىڭ كٶلٸ (يتەمگەن مەن ماماي – شوڭ بيدٸڭ بالالارى) , تورايعىر تاۋى ت.ب; ەرەيمەنتاۋ جەرٸندەگٸ تٷيتەنٸڭ ادىرى, ٷشمىرزانىڭ كٶلٸ, ەدٸگە, شورمان ٶزەندەرٸ, تايباي كٶلٸ, ولجاباي سٶرەسٸ, اقمىرزا ٶزەنٸ, شەكەي اۋىلى ت.ب. سول بٸر زامانداردىڭ تٸلسٸز كۋەگەرلەرٸ سەكٸلدٸ.
سٶيتٸپ ٶلكە تاريحىن تٷگەندەۋگە قاتىستى ۇيىمداستىرىلعان «بايتاق دالاداعى بابالار ٸزٸمەن» اتتى تاريحي-تانىمدىق ەكسپەديتسييانىڭ وسى بٸر ايماقتاردى ارالاپ ٶتتٸ. ەرينە, مٷمكٸنشٸلٸك بولىپ جاتسا, ەلٸ دە انىقتاپ, ناقتىلاي تٷسەتٸن مەسەلەلەر جەتەرلٸك. سٶز سوڭىندا ايتارامىز, اتالمىش ەكسپەديتسييانى ۇيىمداستىرۋعا رۋحاني جەنە ماتەريالدىق كٶمەك كٶرسەتكەن وبلىس ەكٸمٸدٸگٸنە, باسقاداي ادامدارعا ايتار العىسىمىز شەكسٸز.
سايلاۋ بايبوسىن, ٶلكەتانۋشى
