Biylǵy jyly Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty maqalasy jariialanǵannan soń, ár aimaqta ólketaný baǵytynda arnaiy ekspeditsiialar uiymdastyrylyp, tarihi mańyzy bar oryndar qaitadan anyqtalyp, naqtylanyp, olardy keler urpaq sanasynda qaldyrý úshin túrli sharalar uiymdastyrylýda.
Osyndai igi bastamaǵa ún qosqan Pavlodar oblysy ákimdigi jergilikti ólketanýshy azamattardyń usynysyn qoldap, "Baitaq daladaǵy babalar izimen" atty tarihi-tanymdyq ekspeditsiia uiymdastyryp, kórshiles Aqmola oblysynyń Ereimentaý, Kókshetaý óńirleriniń biraz jerlerin aralap qaitqan edik. Ekspeditsiianyń maqsaty: Baianaýyl jerinen shyqqan, biraq bir zamandarda belgili sebeptermen Kókshetaý, Ereimentaý óńirlerinde máńgilik meken taýyp qalǵan tarihi tulǵalardyń zirat-kesenelerin anyqtap, solarǵa bailanysty kóneden jetken áńgimelerdi qaitadan jańǵyrtyp, derekti film túsirý bolatyn. Bul adamdardyń jatqan jerlerin bireýler bilgenmen, bireýler bile bermeidi. Sondyqtan olarǵa bailanysty tarihi derekter birinshiden, keiingi urpaq úshin qajet bolsa, ekinshiden, ulttyq tarihymyzdyń bir bóligi bolyp sanalatyn ólke tarihyna tolyqtyrý bolary sózsiz.
Ekspeditsiia barysynda bizder Máshhúr Júsip Kópeiulynyń jazbalary men keibir muraǵattyq derekterdi negizge alǵanymyzdy aita ketkimiz keledi.
Endi joǵaryda attary atalǵan tarihi tulǵalar jaily birer sóz.
Toraiǵyr bi Edigeuly
2011 jyldyń jazynda bizder Toraiǵyr bi jaily derekter izdep sol jaqty aralap júrgende, Mádeniet aýylynyń janynda Toraiǵyr taýy degen jer bar dep estip, solai qarai at basyn burǵan edik. Jergilikti adamdardyń silteýimen, sol aýyldaǵy ótken-ketkennen habary bar Dýlat Ábdirashuly atty qariiaǵa kirip, sálem berdik.
Amandasyp, jón surasqasyn, meniń ne sharýamen júrgenimdi bilgen Dýlat aqsaqal:
– E, balam, sen Qudai aidap, týra kelgen ekensiń, babań myna jerde, aýyldyń irgesinde, Toraiǵyr biiginiń basynda jatyr. Qazir aparyp kórsetem,–dedi týra meniń keletinimdi kútip otyrǵan kisishe.
Men áli de bolsa dúdamaldaý oimen: «Aǵa, bul qai zamannan qalǵan áńgime, deregi bar ma, ózińiz kimnen estip edińiz?» – dep suradym.
– Qaraǵym, meniń jasym seksen altydan asyp, seksen jetige ketip barady. Bul áńgimeni sonaý soǵystyń aldynda, bizdiń bala kúnimizde: «Ana tóbeniń basynda Súiindik eliniń Toryaiǵyr degen bii jatyr, ákesiniń aty Edige eken»–dep úlkender aityp otyratyn. Áitpese men oidan shyǵaryp otyr deisiń be, ainalaiyn, – dedi aqsaqal meniń senińkiremei otyrǵanymdy baiqap. Osydan soń qariiaǵa ilesip, Toraiǵyr taýyna shyǵyp, bi babanyń rýhyna baǵyshtyp duǵa qaiyryp edik...
Túite áýlie Dúiseneiuly
Endi Kókshetaýdan beri eńkeisek, Sileti ózeniniń boiynda jerlengen taǵy bir tarihi tulǵa – Qozǵan Túite áýlie Dúiseneiuly.
«Qazaq shejiresi» degen eńbeginde Máshhúr babamyz Túite táýip jóninde mynadai derek aitady: «...Asaýbaidyń kenjesi Bázil qajy atanǵan. Qystaýy Siletide, Eshkiólmeste. Bázil qajydan—Ǵubaidolla, Bopken. Bopken balalary—Jiipalla, Nurhamit. Bul eki balanyń qara ormanyn sypyryp alyp, Ǵubaidollany Ombyǵa, Bopkendi Semeige jer aýdarǵan. Bul Bopken Semei baramyn dep, Qyzyltaý baýraiynda atyn urlatyp, jaiaýlap qaityp, Eskeldide otyrǵan, qudai rahmet qylsyn, Máshhúr Júsipke kez bolyp, «qatyn-balańdy taýyp al» dep, bir shabdar atty basy-baily óziniki qylyp mingizip qoia berdim. Sol Bopken aitty: «Qozǵannan shyqqan Túite táýiptiń molasy bizdiń qysty kúngi qotanymyzda. Ústine aǵash shyqqan, sheńgel de shyqqan. Aǵashtan jasaǵan molasy bar. Bul kúnge deiin tozǵan joq, qulaǵan da joq»–dep.
Máshhúr jazbalarynda Túite jaily basqa da derekter aitylady. «Túite táýiptiń qonysy áýlieli Qyzyltaýda, jyn-perimen alysqan jerine áli kúnge deiin shóp shyqpaidy, kókteýi men kúzeýi Shiderti ózeniniń jaiylǵan jeri, Aqkól-Jaiylmada, Qarajar, Kúreń bie degen jer, jurt osy kúni Áýlieli Aqkól dep júr. Sol Túite táýip qonys qylǵan soń, Áýlieli Aqkól dep ataidy da, ózi jailaýda Sileti boiynda, Eshkiólmesten jiyrma bes shaqyrym, Kerei Bázil qajynyń aýylynda dúnieden ótken. Ziratyn aǵashtan qiyp salǵan eken, basyna baryp duǵa qyldym» – dep jazady.
Taǵy bir jerde: «Qozǵannan shyqqan Túite táýiptiń qystaýy – Qyzyltaýda, Josaly degen jerde. Tań namazyn sol jerde oqyp, besin namazyn Aqkóldiń jaǵasynda oqyp, bir kún túnep jatyp, erteńgi pamdat namazyn sol jerde oqyp, besin namazyn úiine baryp oqidy eken. Bes namazdy Aqkól basynda bir dáretpen oqyp, bes namazdy úiinde bir dáretpen oqyp, ómir boiy ádet qylǵan deidi. Aqkóldiń «Áýlieli Aqkól» atanǵany sondyqtan eken» – dep jazady Máshhúr-Júsip Kópeiuly.
Ólketanýshy-muraǵatshy Dáýren Aiashinov degen baýyrymyz 1848 jylǵy Sankt-Peterbýrg qalasynda shyǵarylǵan Batys-Sibir aimaǵy kartasyn taýyp, Sileti boiynda «Túiteniń adyry» degen jer ataýy baryn anyqtady. Sonymen, Máshhúr Júsip jazbalary men osy kartaǵa súienip, Ereimentaý aýdanyndaǵy Baisary aýyly janynan Túite táýiptiń jerlengen jeri tabylyp, byltyrǵy jyly urpaqtary basyna záýlim mazar kótergen.
Kótesh aqyn Raiuly
Taǵy bir tarihi oryn – Ereimentaýdaǵy Balyqty kóli. Bul arada HVIII ǵasyrdyń belgili aqyny Kótesh Raiuly jerlengen. Bir ókinishtisi, durystap zerdelemeýdiń sebebinen, osy ýaqytqa deiin Kótesh aqynnyń tegi «Raiymbekuly» dep qate jazylyp keldi. Al shyndyǵynda ol Raiymbektiń inisi Raidyń uly. Óziniń bir óleńinde Kótesh aqyn:
«Arǵy atamdy surasań–Seksen-Julma,
Raiymbek Seksennen týǵan ul ma?
Raiymbek deisiń de, Raidy aitpai,
Raiymbek bi bolsa, Rai qul ma?»–deidi. Osy shýmaqty burynnan oqyp júrip, aqynnyń Raiymbek emes, Raidyń namysyn qorǵap turǵanyn baiqap, Kótesh Raidyń uly emes pe eken dep ishtei dúdamal bolyp júretinbiz. Shyndyǵynda, shejirene durystap zerdelei kele, solai bolyp shyqty. Óleńdegi Julma–Seksen batyrdyń úlken balasy. Julmadan–Rai, Raidan Kótesh aqyn týady.
Kóteshtiń Raidan týǵanyn rastaityn taǵy bir dálel, 1854 jylǵy Qyzyltaý-Kúlik bolysynyń mal-jan sanaǵynda Kóteshtiń balasy Jailaýbai Rai atasynan taraǵan aýyldyń ishinde kórsetiledi. Eger Raiymbekten tarasa, olai jazylmas edi. Sebebi atalmysh sanaqta rý ishinde ár atadan taraityn aýyldardyń maly men jan basy jeke-jeke bólinip, anyq kórsetilgen. Bul eshqandai daý týdyrmaityn dálel.
Taǵy bir júginerimiz, Máshhúr-Júsip Kópeiulynyń derekteri. Máshekeń Kóteshtiń Raidyń uly ekenin óz eńbekteriniń birneshe jerinde anyq jazady. Mysaly, 2007 jyly shyqqan 13 tomdyqtyń 10 tomynyń 91 betinde «Seksennen-Raiymbek, Rai, Qarasha... Raidan–Kótesh aqyn» – deidi.
Sondai-aq, Máshhúr-Júsiptiń:
«Jabysty maǵan óleń on bes jasta
Jurt aitty, ne qylasyń, dedi tasta.
Degenmen bastaǵasyn qoia almadym,
Sotym joq qylǵan jurtqa munan basqa»–dep bastalatyn óleńi bar. Dál sol jasynda Kótesh aqyn túsine kirip, aian bergen eken. «Dál on besimde túsimde úsh aýyz óleń úiretti, qyzǵa jazatuǵyn óleń. Oiana kelsem, oiymda sairap tur. Sonan soń gý-gý óleń oima kele berdi. Óz oiymda: «Túsimde óleń úiretken Kótesh aqyn-aý»–dedim. «Kúlikpin!»–dep aiqany esimde» – deidi.
Máshhúr-Júsip babamyzdyń deregi boiynsha Kótesh aqynnyń súiegi qazirgi Aqmola oblysy, Ereimentaý aýdanynyń aýmaǵyndaǵy Qaraǵaily shoqydan tómen, Balyqty degen kóldiń jaǵasynda jatyr. «Kóteshti qartaiǵan shaǵynda Sherýdiń aǵashynyń janynda qaraqshylar óltirip, tonap ketipti. Birneshe kúnnen keiin aýyldastary taýyp alsa, denesine it-qus tigen eken. Ózi tolyq adam bolypty, maiy jerge sińip, ainalasyndaǵy topyraq qaraiyp ketken eken» – deidi.
Kóteshtiń ózin tonamaq bolǵan urylarǵa aitqan:
«Ái, balalar, tanymaityn ne el bolarsyń?
Ne bastan, ne dáýletten kem bolarsyń?
Seksendegi Kóteshti tonaimyn dep,
Aidabol men Kúlikke jem bolarsyń!» – degen bir aýyz óleńi búginge jetken. Súiindiktiń jaqsylary keiin osy óleń arqyly qaraqshylardy taýyp alyp, jazasyn bergizip, qunynyn alady. «Qazaqta bir basyna úsh kisiniń quny tólengen erkekte – Kótesh aqyn, áielde – Ulbike aqyn» – deidi Máshhúr Júsip. Kóteshti aqyn qaza bolǵan Sherýdiń aǵashy búgin de solai atalady, Balyqty kólinen 20-25 shaqyrym shamasynda, soltústik-shyǵysqa qarai.
Edige bi Tólebaiuly
Ereimentaýdaǵy Eltai aýylynyń janyndaǵy Edige ózeniniń jaǵasynda Aidabol Edige bi Tólebaiuly jatyr. Byltyrǵy jyly Baianaýyl aýdanyndaǵy Jańatilek aýylynyń azamattary bi babanyń basyn kóterip, as bergen bolatyn. Negizi Eltai aýylynyń tarihi ataýy – Edige jáne aýyldyń janynan Edige dep atalatyn shaǵyn ózenshe aǵyp ótedi. Ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary alǵash kolhozdar qurylyp jatqanda, bul jerden de kolhoz ashylyp, Eltai Ernazarovtyń aty berilgen eken. Osy aradan 7-8 shaqyrym qashyqtyqta Edige dep atalatyn temir jol stantsiiasy bar. Edige bidiń bul jerde jatqany 1898 jyly orys zertteýshileri jasaǵan kartada «mogila Edigei» dep anyq kórsetilgen.
Edige bi kim deseńiz, Máshhúr-Júsip Kópeiulynyń qalamynan týǵan «Edigeniń alǵashqy biligi», «Edigeniń Toǵaspen quda bolýy», «Edigeniń kórgen túsi», «Edigeniń sońǵy biligi» dep atalatyn etnografiialyq áńgimelerden onyń aishyqty tulǵasyn, adami bitimin qapysyz tanýǵa bolady.
Shorman bi Kúshikuly
Edigeden joǵary, 15-20 shaqyrym jerde, Shorman ózininiń boiynda Shorman bi Kúshikuly jerlengen. Shorman bidiń Ereimentaýdyń syrtyndaǵy jailaýyna baryp qaitys bolǵanyn da Máshhúr Júsip jazady. Jáne joǵaryda atalǵan, 1898 jyly jasalǵan kartada Shorman bidiń de jatqan jeri «mogila Cherman» dep anyq kórsetilgen. Bul jerde de úlken qorym bar. Ókinishke orai sonyń ishinde Shormannyń qabiri dál qaisy ekeni belgisiz jáne eshbir belgi qoiylmaǵan. Bul aldaǵy ýaqytta Shorman urpaqtary eskeretin nárse dep oilaimyz.
Oljabai batyr Tolybaiuly
Shormannyn joǵary, 10 shaqty shaqyrym jerde Oljabai aýlynyń janynda Abylai zamynynyń qaharmany Oljabai batyr Tolybaiuly jatyr. Bul jerdiń tarihi ataýy – Oljabai sóresi. Batyr qaitys bolǵasyn, súiegin Túrkistandaǵy Áziret Sultanǵa aparyp qoiamyz dep, terige tigip, sórelep qoisa kerek. Biraq bir sebeptermen apara alamai, sol araǵa jerlenipti. Keiin, HIH ǵasyrdyń aiaǵynda bul jerdi Reseiden kelgen qonys aýdarýshylar ielenip, eldimeken ataýy Podgornyi, odan soń Blagodatnoe bolyp ózgeredi. Bir kezderi Erkinshilik aýdanynyń (Ereimentaý) ortalyǵy da bolǵan. Qazir bul jer óziniń tarihi ataýyna qaitadan ie bolyp, Oljabai aýyly dep atalady.
Bir qyzyǵy, Oljabai batyrdy aýyzǵa alǵanda, belgil aqyn Oljas Súleimenovti onyń urpaǵy dep jatamyz. Al shyndyǵynda, Oljabai batyrdyń tikelei urpaǵy – akademik Álkei Marǵulan. Taratyp aitsaq, Oljabaidan – Dýlat, Dýlattan – Marǵulan, Marǵulannan – Haqan, Haqannan – Álkei.
Oljabai batyr ózi tórt aǵaiyndy bolǵan – Oljabai, Orman, Quljabai, Rysqul. Oljas aqyn Oljabaidyń osy Orman atty inisinen taraidy. Álkei Marǵulannyń ózi kórsetken shejire-derek boiynsha: Ormannan – Tóbet, Tóbetten – Taijan, Taijannan –Aqtai, Aqtaidan – Uzyn Súleimen, Uzyn Súleimennen – Omar, odan – Oljas aqyn týady.
Qulboldy batyr-áýlie Shýmanaquly
Oljabaidan soltústik batysqa qarai, 30 shaqyrym shamasynda, Aqmyrza ózeniniń jaǵasynda búkil Aidabol, Kúlik, Aqbýra, Tulpar, Mailyton, Shegir rýlarynyń túp atasy bolyp sanalatyn Qulboldy batyr-áýlie Shýmanaqulynyń kesenesi tur. Qulboldy baba jaily da Máshhúr Júsip óz jazbalarynda aityp ótedi. Jáne Ereimentaý jerinde de Qulboldy áýlie jaily biraz áńgimeler saqtalyp qalǵan.
Bir aita ketetin jait, ózen atýyna ie bolyp qalǵan Aqmyrza batyr da Qarjastyń Qulyke tarmaǵynan, Myrzaǵul batyrdyń balasy. Máshhúr Júsip óz jazbalarynda: «Aqmyrzany jailaýǵa talasyp, Kerei Jánibek batyr óltiripti. Osydan keiin kereiler sol tóńirekten aýa kóship ketedi» – deidi. Buqar jyraýdyń belgili «Kerei, qaida barasyń?» atty tolǵaýy dál osy oqiǵaǵa bailanysty týǵany keiingi kezde jazalyp júr. Tek keiin keibireýler óleńdegi «ózen boiyn kóbelep» degen joldy «Syrdyń boiyn kóbelep» dep ózgertip jibergen sekildi.
«Kerei, qaida barasyń,
Ózen boiyn kóbelep?
Sen qashsań da, men qoiman,
Arǵymaǵym jebelep,
Aqmyrzamdy óltirdiń,
Aq soiylmen tóbelep...» – dep aitylýy kerek shyndyǵynda. Sondyqtan ótken ǵasyrlardaǵy aqyn-jyraýlardyń jinaǵyn qurastyrýshylyr budan bylai osyny eskergeni jón dep oilaimyz.
Ótemis abyz Janaidaruly
Endi osydan tómen ketip, Ereimentaýdan Pavlodarǵa qarai shyǵatyn tas joldyń boiynan soltústikke qarai 7-8 shaqyrym jerde, Maltabar aýylynan tómen Kúlik-Tileýimbet Jaqsy Janaidardyń balasy Ótemis abyz ben Aidaboldyń – Doban Sharjaý balasy, Tóki Shoń balasy, Shorken Aqyn balasy atty úsh myrzasy jerlengen. Máshhúr Júsip óz eńbekterinde Ótemis abyz jaily tebirene jazady.
«Ótemis abyz bar tirshiliginde ómiri oraza bolyp ótti. Qai jerde mektep, bala oqytqan molla bolsa, úiimen kóship baryp, qys kiiz úimen otyryp, sabaq alyp, oqý oqidy eken.
Ereimenniń ainalasyn, Qaraǵaily shoqy mańyn jailyp júrgende kúnde qatyn-balasy: «Noǵaiǵa mal satyp, kiim-keshek alyp ber» degesin, eki qoidy qosaqtap, jaiaý aidap bara jatsa, jolda namazdyger ýaqyty bolyp, toqtap namaz oqypty. Tórt bas namaz oqyǵany – tórt jylǵa bergisiz eken. Asyqpai-saspai oqyp otyrǵanda, eki qoidy qasqyr qýyp jóneledi. Buny kórgen noǵaidyń jalshylar:
–Namazshylyn qarashy, namaz buǵan mal bere me?! – dep mazaqtap kúlisipti.
Ótekeń asyqpai namazyn támámdap bolyp, qyr asyp ketken eki qoiynyń sońynan barsa, ekeýi eki jaqqa shiyrshyq atyp siresip tur eken de, qasqyr ortasyndaǵy jipke býynyp, sileiip qalypty deidi. Bara sala jalma-jan: «It-qus (qasqyr) býynyp ólip ketedi-aý!» – dep, jipti pyshaqpen qiyp jiberse, eki qoi eki jaqqa jonǵa qashyp, qasqyr jerge sylyq ete túsedi.
Kórip turǵan noǵaidyń jalshylary shaýyp barsa, Ótekeńniń qashyp ketken qoilarmen jumysy joq, qasqyrdy aiap, botadai bozdap:
–Ýai, kárip, músápirim-ai, qarnyń ashqandyqtan, joq jerde aiaqsyz ólip qaldyń-aý! – dep jylap otyr deidi».
Bir tańqalarlyǵy, arada 2-3 ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótse de, Kókshetaý, Ereimentaý óńirlerinde Baianaýyl-Súiindik eline qatysty toponimder (jer ataýlary) sol kúiinde saqtalyp qalǵan. Mysaly, Kókshetaý jaǵyndaǵy Aidabol aýyly, Itemgen-Mamaidyń kóli (Itemgen men Mamai – Shoń bidiń balalary) , Toraiǵyr taýy t.b; Ereimentaý jerindegi Túiteniń adyry, Úshmyrzanyń kóli, Edige, Shorman ózenderi, Taibai kóli, Oljabai sóresi, Aqmyrza ózeni, Shákei aýyly t.b. sol bir zamandardyń tilsiz kýágerleri sekildi.
Sóitip ólke tarihyn túgendeýge qatysty uiymdastyrylǵan «Baitaq daladaǵy babalar izimen» atty tarihi-tanymdyq ekspeditsiianyń osy bir aimaqtardy aralap ótti. Árine, múmkinshilik bolyp jatsa, áli de anyqtap, naqtylai túsetin máseleler jeterlik. Sóz sońynda aitaramyz, atalmysh ekspeditsiiany uiymdastyrýǵa rýhani jáne materialdyq kómek kórsetken oblys ákimidigine, basqadai adamdarǵa aitar alǵysymyz sheksiz.
Sailaý Baibosyn, ólketanýshy
