ەلٸمٸزدەگٸ كٶپتەگەن ٶڭٸر اتاۋلارى ەرتەدەن اتالىپ, ساقتالىپ, جاتتالىپ قالعاندىعى جاسىرىن ەمەس. قازاققا ٷش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن ٶزگە ۇلتتىڭ باتىرلارى, كٶسەمدەرٸ مەن تۇلعالارىنىڭ ەسٸمٸن دەرٸپتەپ, سانامىزعا قۇيىپ العانىمىز سونشالىق, تٸپتٸ ٶزگەرتسەك, ٶزٸمٸز دە ٶزگەرٸپ كەتەتٸندەي جٷرەكسٸنەمٸز. تۋعان توپىراعىمىزعا جاتتىڭ اتىن لايىق كٶرٸپ جٷرە بەرۋگە بٸر تٷرلٸ قۇلىقتىمىز. بۇرىندارى قىستاۋ, جايلاۋ, كٷزەۋلەر سول جەردٸ مەكەندەگەن ەرلەردٸڭ اتتارىمەن اتالعان. الايدا ارنايى اتاۋى بار جەردٸڭ ٶزٸن بەلگٸلٸ بٸر سەبەپتەرگە بايلانىستى ٶزگەرتٸپ جٸبەرٸپ وتىرعان. ول ٷشٸن ەشكٸمنەن رۇقسات تا سۇراماعان, ارنايى كەلٸسٸمگە دە ەشكٸم مۇقتاجدىق تانىتپاپتى. وسىلايشا, ەشكٸم ساراپتاپ جاتپاي-اق, كٶپشٸلٸكتٸڭ دەگەنٸنە كٶنگەن.
جالپى اقمولا ٶڭٸرٸنٸڭ جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ قالىپتاسۋ زاڭدىلىقتارىن قاراستىرعاندا, بٸرٸنشٸدەن, لاندشافت ەرەكشەلٸگٸن ەسكەرگەن جٶن. ەكٸنشٸدەن, قازاقتاردىڭ كٶشپەلٸ مال شارۋاشىلىعىمەن بايلانىستى ٶمٸر سالتتارى دا ايماق توپونيمدەرٸندە كٶرٸنٸس تابادى. توپونيم (گرەك. topos – ورىن, مەكەن, onyma – اتاۋ) – مەدەني-تاريحي ماڭىزى بار گەوگرافييالىق اتاۋ. وبلىس توپونيميياسىندا ەر تٷرلٸ تابيعات ەرەكشەلٸكتەرٸن بٸلدٸرەتٸن اتاۋلار, نىسانداردىڭ سيپاتى, ولاردىڭ ورنالاسقان جەرٸ, فلورا, فاۋنا جەنە كٶشپەلٸ قازاقتاردىڭ ٶمٸر سالتىن بەينەلەيتٸن اتاۋلارمەن قاتار, كٶشپەندٸلەردٸڭ رۋ-تايپا اتاۋى, سونداي-اق جەر يەسٸنٸڭ اتتارى دا كەزدەسەدٸ. بۇعان ا.م. سەليششەۆتىڭ «قازاقستاندا توپونيمدەردٸڭ قالىپتاسۋىنىڭ نەگٸزگٸ ەكٸ كٶزٸ بولدى: جەر يەسٸنٸڭ اتى نەمەسە لاندشافت» - دەپ ايتقان تۇجىرىمى دا مىسال بولا الادى.
جەرگٸلٸكتٸ اتاۋلاردىڭ بٸرقاتار بٶلٸگٸ رەتٸندە ەتنونيمدەر (ەل, حالىق, ۇلت اتاۋلارى) مەن انتروپونيمدەردٸ (كٸسٸ ەسٸمٸنەن قويىلعان اتاۋلار) اتاۋعا بولادى. گەوگرافييالىق اتاۋلاردى زەرتتەيتٸن ماماندار «رۋ-تايپا» اتتارىن «گەنونيمدەر» دەيدٸ. ەجەلگٸ كٶشپەندٸلەر ساناتىنداعى حالىقتاردىڭ بەرٸندە دە جايلاۋلار مەن قىستاۋلار بەلگٸلٸ رۋلار, ونىڭ ٸشٸندە رۋباسىلار يەلٸگٸندە بولعان. سول سەبەپتٸ دە رۋ-تايپالار مەن كٸسٸ اتتارى ەلدٸ-مەكەن, گەوگرافييالىق نىساندار, تاۋلار, ٶزەن-كٶل اتاۋلارىمەن تىعىز بايلانىستى. سونداي-اق بەدەلدٸ, ەلگە جاقسىلىعى تيگەن كٸسٸلەردٸڭ ەسٸمدەرٸن ۇمىتىلماسىن دەگەن ماقساتتا جەر-سۋ اتاۋلارىنا بەرٸپ وتىرعان. وسىنىڭ بٸر دەلەلٸ رەتٸندە ەرتەدەن بەلگٸلٸ اتباسار ٶزەنٸنٸڭ نەلٸكتەن «جاباي» اتانعانىن وسى ٶڭٸردەن شىققان ٶلكەتانۋشى كلارا ەمٸرقىزىنىڭ جازبالارىنا سٷيەنە وتىرىپ, سارالاپ كٶرەيٸك.
19 عاسىردان بەرٸ اتباسار ٶڭٸرٸ – دەرەگٸ مول تاريحي مەكەن. جارتىلاي كٶشپەلٸ ەل قونىستانعان بۇل ايماقتىڭ ەش ۋاقىتتا قاڭىراپ بوس جاتپاعانىن تاريح قويناۋىنا تەرەڭدەي تٷسكەن ادامنىڭ بايقاۋىنا مول مٷمكٸندٸك بار. 18 عاسىردا بۇل ايماقتى ابىلاي اۋىلدارى قىستاعانى بەلگٸلٸ. ارحيۆ قۇجاتتارى بويىنشا ترويتسك بەكٸنٸسٸنٸڭ كومەندانتى پ. رودەنگە 1761 جىلى 3 شٸلدەدە ورتا جٷز قازاقتارىنىڭ قىتايمەن قارىم-قاتىناسىنىڭ جايىن بٸلۋ ٷشٸن ابىلاي سۇلتاننىڭ (ول كەز ابىلايدىڭ حاندىق تيتۋلىن روسسييا پاتشاسىنىڭ قولداماعان كەزٸ) تۇراعىنا (ستاۆكاسىنا) بارىپ قايتقان تٸلماشى ف. گوردەەۆتٸڭ حابارلاماسىندا بىلاي دەيدٸ: «...ابىلاي سولتان كوچۋەت پري رەچكە اتباسار ي ۋروچيششە كولۋتون پري گورە زيلاندى تاۆ, تو ەست پري زمەينوي گورە»...وسى دەرەكتٸڭ ٶزٸ اتباسار اتاۋىنىڭ قاشاننان باستاپ اتالاتىنىن كٶرسەتەدٸ.
«اتباسار» اتاۋى قايدان شىقتى, قانداي ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ دەگەن سۇراقتاردىڭ دا ويلاندىراتىنى راس. وسىعان وراي كٶپشٸلٸك جۇرت ەرتەدەن بەلگٸلٸ اتاقتى اتباسار بازارىمەن بايلانىستىرىپ, «ات بازارى» دەگەن سٶزدەن شىققان دەپ جورامالدايدى. 1880 جىلدان بەرٸ عانا بەلگٸلٸ بولعان اتباسار جەرمەڭكەسٸندە جىلقىدان باستاپ تٶرت تٷلٸك مالدىڭ بەرٸ دە ساتىلعان. سوندا جوعارىداعى دەرەك اتباسار اتى جەرمەڭكەدەن, ياعني «ات بازارىنان» 120 جىل بۇرىن بار بولعاندىعىن كٶرسەتەدٸ.
اتباسار اتاۋى جٶنٸندە ەل اۋزىندا ساقتالعان اڭىز-ەڭگٸمەلەر دە از ەمەس. سونىڭ بٸرٸن وسى ٶڭٸردەن شىققان جازۋشى سەيٸتجان وماروۆ اتاقتى اسان قايعى بابامىز جەلماياسىمەن جورتىپ, ۇرپاعىنا جەرۇيىق ٸزدەپ جٷرگەندە ەسٸلدٸڭ بٸر سالاسى وسى ٶزەندٸ كٶرٸپ: «شٸركٸن, سەن دە ات تۇياعى باسۋعا جارار جەر ەكەنسٸڭ, سەنٸڭ اتىڭ اتباسار بولسىنشى», - دەپ ات قويىپ كەتكەندٸگٸ تۋرالى ايتقان. ەرينە, بۇل تەك اڭىز عانا.
تاعى بٸر اڭىز-ەڭگٸمەدە شامامەن 18 عاسىردىڭ اياعى, 19 عاسىردىڭ باس كەزٸندە وسى اتباسار ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىندا جاباي اۋىلىنىڭ قىستاۋى بولىپتى. بۇل اۋىل جايلاۋعا دا ٶزەن بويىن جاعالاي كٶشٸپ-قونىپ جٷرگەن ەكەن. اۋىل اعاسى جاباي دەگەن كٸسٸدە بالا بولماپتى. ول جىلقىشىلارىنىڭ بەتٸن قاقپاي, ايتقاندارىن ٸستەپ, ٶزٸنٸڭ بالاسىنداي ۇستاعان. مالشىلارىن ٷيلەندٸرگەندە ٶزٸ قۇدا تٷسٸپ, قالىڭمال بەرٸپ, ەيەل الىپ بەرەدٸ ەكەن. ولاردىڭ بالالارىنا دا شٸلدەحانا جاساپ, كٶرشٸ اۋىلدارىنىڭ جاستارىن جيناعان. ال مالشىلار بولسا, جابايدىڭ جومارتتىعىنا قۇرمەت كٶرسەتٸپ, سىيلاپ, قۇرمەت تۇتىپتى. كەشكٸلٸك مال كٷزەتٸنە شىققان جاستار التىباقانعا جينالعان قۇربىلارىنا جابايدىڭ رۇقساتىنسىز-اق مال سويىپ, قوناقاسى بەرە بەرگەن ەكەن. سٶيتٸپ جابايدىڭ جاقسى اتى كٶپشٸلٸككە, كٶرشٸ اۋىلدارعا دا كٶپ تارايدى. جۇرت: «جابايعا بارامىز», «جاباي» اۋىلىنا بارىپ, سۋعا تٷسەمٸز» دەگەن سٶزدەردٸ كٶپ ايتاتىن بولعان. جاباي دٷنيەدەن ٶتكەن سوڭ, مالىنا جٸگٸتتەرٸ يە بولىپتى. بٸراق جابايدىڭ ەسٸمٸ كٶپكە دەيٸن ەل اۋزىنان تٷسپەگەن. ۋاقىت ٶتە ٶڭٸر اتباسار اتاۋىمەن قاتار جاباي اۋىلى دەپ تە اتالىپ, تٸپتٸ ٶزەن دە اتباسار ەمەس, جاباي دەپ اتالىپ كەتكەن ەكەن.
اتباسار قالاسى ارقىلى اعىپ ٶتەتٸن جاباي ٶزەنٸ جايىندا ساقتالعان دەرەكتەر قورىنداعى مەلٸمەتتەر بويىنشا ەرتەدە جاعاسىنا ەل قونىستانعان ٶزەننٸڭ ناقتى اتاۋى جاباي ەمەس, اتباسار بولعانى جايلى 1779 جىلى 27 ماۋسىمدا ابىلايحاننىڭ ورداسىنا كەلٸپ, ساپارناما جازعان كاپيتان گ. ليليگرەيننٸڭ كٷندەلٸگٸندە جازىلىپتى. سونداي-اق ف. بروكگاۋز بەن ەفروننىڭ ەنتسيكلوپەديياسىندا دا وسى دەرەك ناقتى كٶرسەتٸلگەنٸ تۋرالى ايتىلادى.
اتىنىڭ ۇمىتىلماعانىنا قاراعاندا, جاباي جاقسىلاردىڭ قاتارىنان. باتىرلىق كٶرسەتٸپ, ەرلٸك جاساپ, ەرەكشە ٸس تىندىرماي-اق, ٶزگەلەرگە جاساعان جاقسىلىعى ٷشٸن عانا حالىقتىڭ جادىندا قالىپ, تۇتاس بٸر ايماق سول كٸسٸنٸڭ ەسٸمٸن ارقالاپ كەلەدٸ. بٷگٸندە كٶشە, مەكەن, اۋىل, قالا, تٸپتٸ اۋدان اتتارى قازاققا تٷك قاتىسى جوق قالماق باتىرلارى, بەلگٸسٸز بٸرەۋدٸڭ تەگٸ, ەلٸمٸزگە كەيٸننەن قونىستانعان ۇلت اتاۋلارىمەن, ت.ب. اتالىپ جٷر. ال ٷلكەندەردٸڭ سٶزٸنە قۇلاق تٷرسەم, اتالارىمىز مۇنداي رەسمي اتاۋلارعا مەن دە بەرمەي, ەلٸ كٷنگە دەيٸن مەكەندەردٸ رۋ, جٷز اتتارىمەن اتايدى. انىقتاپ سۇراي قالساڭ, سول جەرگە قاتىستى تاريحتى دا بايانداپ بەرۋگە بار.
ەلباسى ن.ە. نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا ايتىلعان «تۋعان جەر» باعدارلاماسى كيەلٸ مەكەنٸمٸزدٸڭ تاريحىن تانىتا تٷسەرٸ سٶزسٸز. وسى جوبا بويىنشا, مٷمكٸن, بٷگٸندە ۇمىت بولىپ, بٸراق جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ جادىندا, ەل اۋزىندا اڭىز بولىپ ساقتالعان تاريحي اتاۋلارىمىز انىقتالسا, حالىق بولىپ قاستەرلەۋگە مٷمكٸندٸك تۋار.
يرينا بەكزاتقىزى
قر ۇلتتىق مۋزەيٸ «حالىق قازىناسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى
