Elimizdegi kóptegen óńir ataýlary erteden atalyp, saqtalyp, jattalyp qalǵandyǵy jasyryn emes. Qazaqqa úsh qainasa sorpasy qosylmaityn ózge ulttyń batyrlary, kósemderi men tulǵalarynyń esimin dáriptep, sanamyzǵa quiyp alǵanymyz sonshalyq, tipti ózgertsek, ózimiz de ózgerip ketetindei júreksinemiz. Týǵan topyraǵymyzǵa jattyń atyn laiyq kórip júre berýge bir túrli qulyqtymyz. Buryndary qystaý, jailaý, kúzeýler sol jerdi mekendegen erlerdiń attarymen atalǵan. Alaida arnaiy ataýy bar jerdiń ózin belgili bir sebepterge bailanysty ózgertip jiberip otyrǵan. Ol úshin eshkimnen ruqsat ta suramaǵan, arnaiy kelisimge de eshkim muqtajdyq tanytpapty. Osylaisha, eshkim saraptap jatpai-aq, kópshiliktiń degenine kóngen.
Jalpy Aqmola óńiriniń jer-sý ataýlarynyń qalyptasý zańdylyqtaryn qarastyrǵanda, birinshiden, landshaft ereksheligin eskergen jón. Ekinshiden, qazaqtardyń kóshpeli mal sharýashylyǵymen bailanysty ómir salttary da aimaq toponimderinde kórinis tabady. Toponim (grek. topos – oryn, meken, onyma – ataý) – mádeni-tarihi mańyzy bar geografiialyq ataý. Oblys toponimiiasynda ár túrli tabiǵat erekshelikterin bildiretin ataýlar, nysandardyń sipaty, olardyń ornalasqan jeri, flora, faýna jáne kóshpeli qazaqtardyń ómir saltyn beineleitin ataýlarmen qatar, kóshpendilerdiń rý-taipa ataýy, sondai-aq jer iesiniń attary da kezdesedi. Buǵan A.M. Selishevtyń «Qazaqstanda toponimderdiń qalyptasýynyń negizgi eki kózi boldy: jer iesiniń aty nemese landshaft» - dep aitqan tujyrymy da mysal bola alady.
Jergilikti ataýlardyń birqatar bóligi retinde etnonimder (el, halyq, ult ataýlary) men antroponimderdi (kisi esiminen qoiylǵan ataýlar) ataýǵa bolady. Geografiialyq ataýlardy zertteitin mamandar «rý-taipa» attaryn «genonimder» deidi. Ejelgi kóshpendiler sanatyndaǵy halyqtardyń bárinde de jailaýlar men qystaýlar belgili rýlar, onyń ishinde rýbasylar ieliginde bolǵan. Sol sebepti de rý-taipalar men kisi attary eldi-meken, geografiialyq nysandar, taýlar, ózen-kól ataýlarymen tyǵyz bailanysty. Sondai-aq bedeldi, elge jaqsylyǵy tigen kisilerdiń esimderin umytylmasyn degen maqsatta jer-sý ataýlaryna berip otyrǵan. Osynyń bir dáleli retinde erteden belgili Atbasar ózeniniń nelikten «Jabai» atanǵanyn osy óńirden shyqqan ólketanýshy Klara Ámirqyzynyń jazbalaryna súiene otyryp, saralap kóreiik.
19 ǵasyrdan beri Atbasar óńiri – deregi mol tarihi meken. Jartylai kóshpeli el qonystanǵan bul aimaqtyń esh ýaqytta qańyrap bos jatpaǵanyn tarih qoinaýyna tereńdei túsken adamnyń baiqaýyna mol múmkindik bar. 18 ǵasyrda bul aimaqty Abylai aýyldary qystaǵany belgili. Arhiv qujattary boiynsha Troitsk bekinisiniń komendanty P. Rodenge 1761 jyly 3 shildede Orta júz qazaqtarynyń qytaimen qarym-qatynasynyń jaiyn bilý úshin Abylai sultannyń (Ol kez Abylaidyń handyq titýlyn Rossiia patshasynyń qoldamaǵan kezi) turaǵyna (stavkasyna) baryp qaitqan tilmashy F. Gordeevtiń habarlamasynda bylai deidi: «...Abylai soltan kochýet pri rechke Atbasar i ýrochishe Kolýton pri gore Zilandy tav, to est pri Zmeinoi gore»...Osy derektiń ózi Atbasar ataýynyń qashannan bastap atalatynyn kórsetedi.
«Atbasar» ataýy qaidan shyqty, qandai maǵynany bildiredi degen suraqtardyń da oilandyratyny ras. Osyǵan orai kópshilik jurt erteden belgili ataqty Atbasar bazarymen bailanystyryp, «At bazary» degen sózden shyqqan dep joramaldaidy. 1880 jyldan beri ǵana belgili bolǵan Atbasar jármeńkesinde jylqydan bastap tórt túlik maldyń bári de satylǵan. Sonda joǵarydaǵy derek Atbasar aty jármeńkeden, iaǵni «At bazarynan» 120 jyl buryn bar bolǵandyǵyn kórsetedi.
Atbasar ataýy jóninde el aýzynda saqtalǵan ańyz-áńgimeler de az emes. Sonyń birin osy óńirden shyqqan jazýshy Seiitjan Omarov ataqty Asan qaiǵy babamyz jelmaiasymen jortyp, urpaǵyna jeruiyq izdep júrgende Esildiń bir salasy osy ózendi kórip: «Shirkin, sen de at tuiaǵy basýǵa jarar jer ekensiń, seniń atyń Atbasar bolsynshy», - dep at qoiyp ketkendigi týraly aitqan. Árine, bul tek ańyz ǵana.
Taǵy bir ańyz-áńgimede shamamen 18 ǵasyrdyń aiaǵy, 19 ǵasyrdyń bas kezinde osy Atbasar ózeniniń jaǵasynda Jabai aýylynyń qystaýy bolypty. Bul aýyl jailaýǵa da ózen boiyn jaǵalai kóship-qonyp júrgen eken. Aýyl aǵasy Jabai degen kiside bala bolmapty. Ol jylqyshylarynyń betin qaqpai, aitqandaryn istep, óziniń balasyndai ustaǵan. Malshylaryn úilendirgende ózi quda túsip, qalyńmal berip, áiel alyp beredi eken. Olardyń balalaryna da shildehana jasap, kórshi aýyldarynyń jastaryn jinaǵan. Al malshylar bolsa, Jabaidyń jomarttyǵyna qurmet kórsetip, syilap, qurmet tutypty. Keshkilik mal kúzetine shyqqan jastar altybaqanǵa jinalǵan qurbylaryna Jabaidyń ruqsatynsyz-aq mal soiyp, qonaqasy bere bergen eken. Sóitip Jabaidyń jaqsy aty kópshilikke, kórshi aýyldarǵa da kóp taraidy. Jurt: «Jabaiǵa baramyz», «Jabai» aýylyna baryp, sýǵa túsemiz» degen sózderdi kóp aitatyn bolǵan. Jabai dúnieden ótken soń, malyna jigitteri ie bolypty. Biraq Jabaidyń esimi kópke deiin el aýzynan túspegen. Ýaqyt óte óńir Atbasar ataýymen qatar Jabai aýyly dep te atalyp, tipti ózen de Atbasar emes, Jabai dep atalyp ketken eken.
Atbasar qalasy arqyly aǵyp ótetin Jabai ózeni jaiynda saqtalǵan derekter qoryndaǵy málimetter boiynsha ertede jaǵasyna el qonystanǵan ózenniń naqty ataýy Jabai emes, Atbasar bolǵany jaily 1779 jyly 27 maýsymda Abylaihannyń ordasyna kelip, saparnama jazǵan kapitan G. Liligreinniń kúndeliginde jazylypty. Sondai-aq F. Brokgaýz ben Efronnyń entsiklopediiasynda da osy derek naqty kórsetilgeni týraly aitylady.
Atynyń umytylmaǵanyna qaraǵanda, Jabai jaqsylardyń qatarynan. Batyrlyq kórsetip, erlik jasap, erekshe is tyndyrmai-aq, ózgelerge jasaǵan jaqsylyǵy úshin ǵana halyqtyń jadynda qalyp, tutas bir aimaq sol kisiniń esimin arqalap keledi. Búginde kóshe, meken, aýyl, qala, tipti aýdan attary qazaqqa túk qatysy joq qalmaq batyrlary, belgisiz bireýdiń tegi, elimizge keiinnen qonystanǵan ult ataýlarymen, t.b. atalyp júr. Al úlkenderdiń sózine qulaq túrsem, atalarymyz mundai resmi ataýlarǵa mán de bermei, áli kúnge deiin mekenderdi rý, júz attarymen ataidy. Anyqtap surai qalsań, sol jerge qatysty tarihty da baiandap berýge bar.
Elbasy N.Á. Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty maqalasynda aitylǵan «Týǵan jer» baǵdarlamasy kieli mekenimizdiń tarihyn tanyta túseri sózsiz. Osy joba boiynsha, múmkin, búginde umyt bolyp, biraq jergilikti halyqtyń jadynda, el aýzynda ańyz bolyp saqtalǵan tarihi ataýlarymyz anyqtalsa, halyq bolyp qasterleýge múmkindik týar.
Irina BEKZATQYZY
QR Ulttyq mýzeii «Halyq qazynasy» ǵylymi-zertteý institýty
