قازاق پوەزيياسى ەلەمٸندە ٶز ورنى بار اقىن اقبەرەن ەلگەزەكتٸڭ شىعارماشىلىعىمەن قالىڭ جۇرتشىلىق جاقسى تانىس. بٷگٸندە ونىڭ بٸرنەشە كٸتابى جارىق كٶرٸپ ٷلگەردٸ. ٶلەڭ ٶلكەسٸنە مىڭجىلدىقتار توعىسىندا تىڭنان سٷرەڭ سالىپ كەلگەن وسىناۋ جالقى ەسٸمنٸڭ كەشەگٸ ەرەك ويلارى مەن پٸكٸرلەرٸ ەلٸ دە بولسىن ٶز قۇنىن جوعالتپاي كەلەدٸ. بەلگٸلٸ مەدەنيەتتانۋشى, اۋدارماشى ەۋەزحان قودار: "اقبەرەن ەلگەزەك - ٶزگەرٸستەر دەۋٸرٸنٸڭ تٷلەگٸ مەن ويشىلى, قۇربانى مەن ٶز-ٶزٸنە ەكسپەريمەنت قويعان زەرتتەۋشٸسٸ" دەپ ايتپاپ پا ەدٸ تٸرٸسٸندە?! ەندەشە, بٸز سول ٶزگەرٸستەر دەۋٸرٸنٸڭ باسىندا تۇرعان اقىنمەن ارادا بولعان ٶزگەشە سۇحباتتى ۇسىنعاندى جٶن دەپ سانادىق.
– بٸز اقىندىق تاعدىر تۋرالى كٶپ ايتامىز. اقىنعا تاعدىر كەرەك دەيمٸز. سٸزدٸڭ ويىڭىزشا "اقىندىق تاعدىر" دەگەن قانداي بولادى?
– اقىن بوپ دٷنيەگە كەلۋدٸڭ ٶزٸ – تاعدىر. كٸم ارىز جازىپ كەلەدٸ دەيسٸڭ?..
– بٸز اقىندىق مٸنەز دەگەندٸ باسقاشا تٷسٸنەتٸن سەكٸلدٸمٸز. ايعاي-سٷرەڭمەن جٷرەتٸن اقىنداردى دا شىن دارىن دەيتٸن سەكٸلدٸمٸز. سٸز نە ايتاسىز?
– اقىننىڭ مٸنەزٸ – ٶلەڭٸندە كٶرٸنەدٸ. جۇرتتى قىرا جازداپ جٷرەتٸن جىندىسٷرەي اقىندار بولادى, ٶلەڭدەرٸن وقىساڭ, جانى كٶبەلەكتٸڭ قاناتىنان دا نەزٸك. ال, ونىڭ ٶمٸردە نوقتاعا باسى سيماي جٷرەتٸنٸ – سونداي ەرەكەت ارقىلى قوعامنان قورعانىپ جٷرگەنٸ دەپ قابىلداۋ كەرەك شىعار…
– ورىستىڭ ٷلكەن اقىنى س.كيرسانوۆ بٸر كەزدە «بٸز ورىس سوۆەت پوەزيياسىنىڭ جاڭا بەلەسٸ بولاتىن اقىندى كٷتٸپ وتىرمىز» دەپتٸ. بٸزدٸڭ ەدەبيەت, جاڭا زاماننىڭ ەدەبيەتٸ دەيٸك, ٶزٸنٸڭ جاڭا بەلەسٸن كٷتٸپ وتىر دەپ ويلايسىز با?
– كەيدە كٶپ ۋاقىت كٶرمەگەن بٸر تانىسىڭدى كٷتٸپ وتىراسىڭ. ساياباقتا. ەلگٸ كٷتكەن كٸسٸڭ قاسىڭنان ٶتٸپ بارا جاتادى. ول دا سەنٸ تانىماي بارا جاتادى. كٷتكەن ادامىڭا ۇقساتاسىڭ, بٸراق باسقا سەكٸلدٸ. شىندىعىندا ول باسقا بوپ كەتكەن. سەن دە باسقاسىڭ, بٸراق مويىندامايسىڭ. بەرٸ سەن قابىلداعانداي, سەن كٶرٸپ ٷيرەنگەندەي بولۋ كەرەك.
تٸپتٸ, ساياباقتاعى جاڭا ورىندىقتىڭ ٶزٸن جاتىرقايسىڭ. ال, ۋاقىت ورىندىقپەن قوسا, سەنٸ دە ٶزگەرتٸپ تاستاعانىن بايقامايسىڭ. قازاق ەدەبيەتٸ كٷتكەن جاڭا دەۋٸر 2000-شى جىلداردىڭ باسىندا-اق باستالىپ قويعان. ۋاقىت بويىنشا دا, ايتارى جاعىنان دا زاڭدى قۇبىلىس سەكٸلدٸ.
قازاق پوەزيياسى عانا ەمەس, جالپى ەدەبيەتتەگٸ بۇل اۆانگاردتىق بۋىن – كەز كەلگەن قۇبىلىسقا جاڭاشا قاراۋدى, دٷنيەنٸ ٶزگەشە سەزٸنۋدٸ, باسقا ٷمٸت, ٶزگە ستيل, تٸپتٸ ٶزگەشە ٷرەيدٸ الىپ كەلدٸ. بۇل بۋىندى جازعىرۋدىڭ ەشكٸمنٸڭ حاقىسى جوق. مٷمكٸن بۇل بۋىننىڭ ٶكٸلدەرٸن جەڭٸل دٷنيەنٸ سٷيەتٸن سىنشى يا وقىرمان قابىلداماۋى مٷمكٸن. وعان قىز-جٸگٸتتەردٸڭ كٸنەسٸ جوق. ولار سولاي جاراتىلعان. پسيحيكاسى دا, بولمىسى دا سونداي.
ەندٸ قايتەسٸڭ, سونداي قىلىپ جاراتقان قۇدايدى جازعىراسىڭ با? ولار تۋرا وسىلاي جازۋ ٷشٸن تيٸستٸ تاعدىردى باسىنان كەشكەن. ەندٸ سونىڭ بەرٸن سىزىپ تاستاپ, «تٷسٸنٸكسٸز, كٷڭگٸرت, قييالي» دەپ كٷيە جاعا سالۋعا ادامدا, كەم دەگەندە, نٶل جٷرەك نەمەسە ەكٸ باسى بولۋ كەرەك.
– بٸزدەگٸ پوەتيكالىق مەدەنيەت تۋرالى ويىڭىز قانداي?
– قازاقتىڭ ٶلەڭٸندە ٶزگەشە پوەتيكا بار. بٸر بٸلگٸشتەر قازاق پوەزيياسىن قاناتىن قىرقىپ, اققۋدى ٷيدٸڭ ٷيرەتٸلگەن ٷيرەگٸنە اينالدىرىپ, جەرگە تٷسٸرگٸسٸ كەلەدٸ. توبىر جٷرەتٸن كٷندەلٸكتٸ جولدىڭ شەتٸندەگٸ شاڭعا جىلتىراق جاعىپ تاستاي سالادى. قانشا جىلتىراعانمەن, ول شاڭعا ۋاقىت ٶتە كەلە كٶمٸلٸپ قالادى. ودان دا «شاڭ باسقان ارحيۆتەردە» جاتسىن. نەمەسە تازا كٷيٸندە مۇراجايدا تۇرسىن. ەستەتتەر تاۋىپ الىپ, قابىلداسا بولدى عوي.
شىندىعىندا, قازاق پوەزيياسىنىڭ تابيعاتى - بٸز تٸرٸلتكٸمٸز كەپ جٷرگەن: اسپاني, عارىشتىق, اسقاق پوەزييا. ونى ٶز تۇعىرىنا قوندىرۋ ٷشٸن, بٸز وقىرماندى, بولاشاق وقىرماندى تەربيەلەپ, ونىڭ تالعامىن بيٸكتەتۋٸمٸز كەرەك. ەيتپەسە, ەلەمنەن قالعانىمىز – قالعان.
– كەيٸنگٸ جاس اقىندار ٶلەڭٸنٸڭ مەلوديياسىن جيٸ بۇزىپ الىپ جاتادى. مۇنىڭ بٸر سەبەبٸ ىرعاق سىندىرۋدا بولسا كەرەك. جالپى, بۇل ٷردٸس اقىننىڭ ەرەكشەلٸگٸن بٸلدٸرە مە ٶزٸ?
– جاراتىلىستا 7-اق نوتا بار بولسا دا, ولاردىڭ بٸر-بٸرٸمەن شەكسٸز قوسىلۋى ارقىلى مۋزىكا پايدا بولادى. بٸراق بٸز سول مۋزىكانى ٶزٸمٸزدٸڭ تانىمىمىزعا, تالعامىمىزعا ساي ەستيتٸن سەكٸلدٸمٸز. ال, عارىشتىق مۋزىكا قانداي? مٷمكٸن ول بٸز بٸلەتٸن گارمونييا زاڭدىلىعىنا باعىنبايتىن شىعار. نەمەسە بٸز ەشقاشان قابىلداي المايتىن يا قابىلداۋعا قابٸلەتٸمٸز جەتپەيتٸن ٶز زاڭدىلىعى بار شىعار.
ونىڭ فورماسى قانداي, ەۋەنٸ نەشە نوتادان تۇرادى? يىعىڭدى قيقاڭ ەتكٸزەسٸڭ. بٸلمەگەننەن. بٸلگٸڭ كەلگەننەن قۇلاعىڭدى الاقانىڭمەن قورشاپ, توساسىڭ عوي!
تٸپتٸ, بوياۋ دەگەن نە, ول قانداي بولادى تابيعاتتا? بوياۋ بٸتكەن جەر بەتٸنە قايدان تسٷكەن? ول بوياۋلار بٸزدٸڭ قابىلداۋىمىزدا عانا جاسىل نەمەسە كٶك پە? جاسىل دەگەنٸمٸز – قىزىل شىعار. تەك اتاۋى عانا ٶزگەرگەن. قاراشىعىڭدى ٷلكەيتٸپ اشىپ, كٶرگٸڭ كەلەدٸ.
بٸزدٸڭ پوەزييا سول تۋرالى. قىزىق ەمەس پە? تاق-تۇقتان قىزىق سەكٸلدٸ. ٶلەڭدٸ ٶزٸنٸڭ جالاڭاش, تازا ھەم سۇلۋ كٷيٸندە قاعازعا تٷسٸرگەن ابزال. بەرٸبٸر ىرعاقسىز, مۋزىكاسىز ٶلەڭ بولمايدى. ول - تەحنيكا مەسەلەسٸ. مەن فورما ٷشٸن ويدى قۇرباندىققا شالۋدى قىلمىس دەپ وتىرمىن.
مەسەلە, فورمادا بولسا, ول زاماننان ٶتتٸك. كيٸز ٷيدٸ ساعىنىپ, اڭساعاندار بەتون ٷيلەرٸنەن شىعىپ كەتٸپ, ەسٸك الدىنا كيٸز ٷي تٸگٸپ الىپ تۇرعانىن كٶرمەپپٸن. نەمەسە مەشينەسٸنەن تٷسٸپ, اتقا مٸنٸپ شاۋىپ جٷرگەندەردٸ بايقاماپپىن. نە بوپ قالدى? تەحنيكاداعى جاڭالىقتى قابىلداي سالامىز. سەبەبٸ, ول تەننٸڭ ىڭعايىنا جاسالعان. ال, جان بايعۇس سوندا نە ٸستەمەك? دامىمايتىن جان - تەڭٸري قابٸلەتٸنەن ايىرىلادى. ەسەسٸنە, ادام بالاسى مىنا جاراتىلىستارداعى تالاي قىزىقتان شەت قالىپ جاتادى.
جالپى, ەلەم باياعىدا ۆەرليبرگە – اق ٶلەڭگە كٶشٸپ كەتكەن. كەيٸنگٸ 20-30 جىلدىق ەۋروپالىق پوەزييادا ۇيقاس, شۋماققا تەن ىرعاق, تار شەڭبەر مەن قىسىلعان قالىپ دەگەن جوق. ناعىز ٶلەڭنٸڭ ۋاقىتى كەلگەن سەكٸلدٸ ماعان. ادامدار ساناسىنىڭ تٷرمەسٸنە قامالىپ, ەبدەن اشىعىپ, ەلٸ قۇرىعان, قابىرعالارى ىرسيعان, اۋزىندا سٶلٸ جوق, جٷزٸنٸڭ ەرٸ كەتكەن بەيشارا ٶلەڭنٸڭ ۋاقىتى كەتكەن سيياقتى. ٶلەڭ دە, ادامنىڭ ساناسى سەكٸلدٸ ەركٸندٸك الىپ جاتقانداي بوپ كٶرٸنەدٸ بٸزگە. سوندىقتان, «بۇل ەن – بۇرىنعى ەننەن ٶزگەرەك».
– سٸزدٸڭ جانىڭىزعا ادامزات تاريحىنداعى قاي عاسىر, قاي كەزەڭ, قاي دەۋٸر جاقىن?
– مەن ٶز دەۋٸرٸمە ريزامىن. باسقا كەزەڭدەر بٸزگە وڭاي نەمەسە سول كەزدە پوەزييانى كٶبٸرەك تٷسٸنگەن, اقىندارىن قۇرمەتتەگەن بولىپ كٶرٸنەدٸ. ولاي ەمەس. ٶمٸر, قاي زاماندا دا – ٶمٸر. زاڭدىلىقتارى ٶزگەرمەيدٸ ونىڭ.
– ٶتكەننٸڭ بەرٸ دە ساعىنىش قوي. كەشەگٸ قيىندىقتىڭ ٶزٸ بٷگٸن قىزىق بولادى. ايتىڭىزشى, وسى كٷنگە دەيٸن ٶز-ٶزٸڭٸزدٸ تانىپ بولدىڭىز با?
– جوق, تانىعام جوق. ٶزٸمدٸ تانۋدان گٶرٸ باسقانى تانۋ جەڭٸلٸرەك ماعان. سەبەبٸ, باسقا ادامدى مەن كٶرٸپ تۇرامىن, سٶزٸن ەستيمٸن, جازعانىن وقيمىن. ال, ٶز ٸشٸمە ٷڭٸلۋگە قورقامىن. قاتتى ٷڭٸلٸپ قويىپ, مەن ويلاپ جٷرگەندەي ەمەس, ٶزگە بٸرەۋدٸ كٶرٸپ قويۋدان سەسكەنەم. ول مەن ويلاعانداي قاتىگەز بولماي شىعۋى دا مٷمكٸن. كەرٸسٸنشە شىقسا شە?
– كەزٸندە ماياكوۆسكيي ٶزٸنٸڭ جاڭا ٶلەڭٸن گوركييگە وقىپ بەرگەندە, گوركيي اقىندى قۇشاقتاپ جىلاپتى دەيدٸ. كەرەمەت ەسەر ەتكەن شىعار مٷمكٸن. ەبٸش كەكٸلباەۆتٸڭ ستۋدەنت كەزٸندە سٶيلەگەن سٶزٸنە ۇلى مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ ٶزٸ ورنىنان تۇرىپ قول سوققان ەكەن. ەدەبيەتتەگٸ بٷگٸنگٸ اعالاردا بۇل ٷردٸس ەلٸ دە بار ما?
– جاقتىرعاندار دا, جاقتىرماعاندار دا بولدى. سول ماياكوۆسكييدٸ بەرٸ جاقتىرىپ, تٶبەسٸنە كٶتەرٸپ العان جوق. بٸز ٶلەڭ وقىعاندا قول سوعىپ, جىلاعاندار دا بولدى, جٷزٸندە كەكەسٸن تۇرىپ, سىناعاندار دا بولدى. ەڭ باستىسى, ەشكٸم نەمقۇرايلى قاراعان جوق. سوعان تەۋبا دەيمٸن.
– اتاق پەن ادالدىقتىڭ اراسىندا پەلەندەي ساباقتاستىق بار ما?
– اتاقتى بولۋ – ەر بالاڭ اقىننىڭ ارمانى شىعار. بٸراق, اتاق دەمەي-اق قويايىن, تانىمالدىلىقتىڭ ٶزٸ – ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك. كەرەك دەسەڭ, اتاق اقىننىڭ ٶمٸر سٷرۋٸنە ٷلكەن كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸن دٷنيە. ەركٸندٸك جوق. ٸس-قيمىلىڭدى, ايتقان سٶزٸڭدٸ اڭدىعان اعايىننىڭ الدىندا جٷرەسٸڭ. ونشا جاقسى ەمەس. ال, ادال بولۋ - ودان دا اۋىر. ەڭ الدىمەن, ٶز الدىڭدا ادال بولۋ – اۋىردىڭ اۋىرى. ەرتەڭ بەرٸ جاقسى بولادى دەپ ٶمٸردٸڭ بەتٸنە تٸك قاراي الماۋدىڭ ٶزٸ – ٷمٸتتەنۋدەن بۇرىن, ٶزٸڭدٸ ٶزٸڭ الداۋ سيياقتى. ونىڭ ورنىنا ەرتەڭٸڭ دۇرىس بولۋ ٷشٸن, بٷگٸن ەڭبەك ەتكەنٸڭ تەزٸرەك ٶز جەمٸسٸن بەرەر ەدٸ.
– ەدەبيەتتەگٸ اعا بۋىن ٶكٸلدەرٸ كەيبٸر جاستاردىڭ ٶلەڭدەرٸ تۋرالى «كٷڭگٸرت, تٷسٸنٸكسٸز» دەگەندەي ۋەج ايتىپ جاتادى. بۇل ٶزٸ نە نەرسە, جاستاردىڭ جازعانىنا قاناعاتتانباۋ ما, ەلدە مۇنىڭ باسقا دا سەبەپتەرٸ بار دەپ ويلايسىز با?
– بۇل تۋرالى تالاي جەردە ايتقام, قايتالاپ ايتا بەرگٸم كەلمەيدٸ. مەن مىنا نەرسەنٸ ايتقىم كەلەدٸ. دەستٷرلٸ پوەزييانى عانا قابىلداي الاتىن اۋديتوريياعا, "تاقپاقتى" عانا پوەزييا دەپ قابىلدايتىن سىنشىلارعا, ٶتكەن شاقتىڭ پوەزيياسىنىڭ ٶكٸلٸ بوپ جٷرگەن اعالارعا, اپايلارعا, كٶكەلەر مەن دٶكەيلەرگە جاعام دەپ جەڭٸل ٶلەڭگە, قارابايىر شۋماقتار مەن تٷسٸنٸكتٸ وبرازدارعا كٶشكەن اقىن – پوەزييانى ساتقان ادام.
سەبەبٸ, بۇل زاماننىڭ اقىنى مىنا بەس كٷن تٸرلٸككە جاڭا پوەزييانى قالىپتاستىرۋ ميسسيياسىمەن كەلگەن. يە, جاڭانىڭ جولى قاشاندا اۋىر. سەنٸ ەشكٸم قابىلدامايدى, سەنٸڭ ٶلەڭدەرٸڭ ەلدٸڭ اۋزىندا جٷرمەيدٸ, تويلاردا وقىلمايدى, بەرٸ جاپا تارماعاي گازەتتەرٸنە باسپايدى. ميسسييا سونىسىمەن قيىن جەنە سونىسىمەن قىزىق قوي.
ەڭ الدىمەن پوەزييا – فيلوسوفييانىڭ ليريكاسى ەكەنٸن ۇعۋ كەرەك. ال, ول كٶپشٸلٸكتٸڭ جەيتٸن جەمٸسٸ ەمەس. ٶلەڭدەرٸم بەرٸنە ۇناسىن دەپ ويلاعان اقىن – ساياساتكەرگە اينالادى. بۇل دەۋٸردەن كەيٸن دە جۇرت بار عوي. ولارعا نە بەرەسٸڭ?
تٸپتٸ, سەنەن كەيٸن كەلەتٸن ويشىلدارعا بٸزدٸڭ زاماندا مىنانداي بار دەپ نەنٸ اسقاق ۇسىنا الاسىڭ? مەنٸ سول جاعى كٶبٸرەك تولعاندىرادى. بۇرىن جٷيكەگە تيەتٸن سٶزدەرگە قۇلاعىم دا جٷرەگٸم دە ٷيرەنگەن. مەن ولاردى وقۋعا يا تىڭداۋعا ۋاقىتىمدى جٸبەرمەيمٸن.
مەنٸڭ ٶز اتقاراتىن پارىزىم بار. ال, سىنشىلار ايتادى دا قويادى. تٸپتٸ, ولار مەنٸڭ ميسسييامدا ٶز رٶلدەرٸن ويناپ جٷرگەندەرٸن تٷسٸنبەيدٸ. ٶز ميسسيياسىن اتقارا بەرسٸن. بٸزدٸڭ شارۋا – پارىزدى تيٸسٸنشە اتقارىپ كەتۋ.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت.
سۇحباتتاسقان حاميت ەسامان
"اراي" گازەتٸ, 2014 جىل
