Qazaq poeziiasy áleminde óz orny bar aqyn Aqberen Elgezektiń shyǵarmashylyǵymen qalyń jurtshylyq jaqsy tanys. Búginde onyń birneshe kitaby jaryq kórip úlgerdi. Óleń ólkesine myńjyldyqtar toǵysynda tyńnan súreń salyp kelgen osynaý jalqy esimniń keshegi erek oilary men pikirleri áli de bolsyn óz qunyn joǵaltpai keledi. Belgili mádeniettanýshy, aýdarmashy Áýezhan Qodar: "Aqberen Elgezek - ózgerister dáýiriniń túlegi men oishyly, qurbany men óz-ózine eksperiment qoiǵan zertteýshisi" dep aitpap pa edi tirisinde?! Endeshe, biz sol ózgerister dáýiriniń basynda turǵan aqynmen arada bolǵan ózgeshe suhbatty usynǵandy jón dep sanadyq.
– Biz aqyndyq taǵdyr týraly kóp aitamyz. Aqynǵa taǵdyr kerek deimiz. Sizdiń oiyńyzsha "aqyndyq taǵdyr" degen qandai bolady?
– Aqyn bop dúniege kelýdiń ózi – taǵdyr. Kim aryz jazyp keledi deisiń?..
– Biz aqyndyq minez degendi basqasha túsinetin sekildimiz. Aiǵai-súreńmen júretin aqyndardy da shyn daryn deitin sekildimiz. Siz ne aitasyz?
– Aqynnyń minezi – óleńinde kórinedi. Jurtty qyra jazdap júretin jyndysúrei aqyndar bolady, óleńderin oqysań, jany kóbelektiń qanatynan da názik. Al, onyń ómirde noqtaǵa basy simai júretini – sondai áreket arqyly qoǵamnan qorǵanyp júrgeni dep qabyldaý kerek shyǵar…
– Orystyń úlken aqyny S.Kirsanov bir kezde «Biz orys sovet poeziiasynyń jańa belesi bolatyn aqyndy kútip otyrmyz» depti. Bizdiń ádebiet, jańa zamannyń ádebieti deiik, óziniń jańa belesin kútip otyr dep oilaisyz ba?
– Keide kóp ýaqyt kórmegen bir tanysyńdy kútip otyrasyń. Saiabaqta. Álgi kútken kisiń qasyńnan ótip bara jatady. Ol da seni tanymai bara jatady. Kútken adamyńa uqsatasyń, biraq basqa sekildi. Shyndyǵynda ol basqa bop ketken. Sen de basqasyń, biraq moiyndamaisyń. Bári sen qabyldaǵandai, sen kórip úirengendei bolý kerek.
Tipti, saiabaqtaǵy jańa oryndyqtyń ózin jatyrqaisyń. Al, ýaqyt oryndyqpen qosa, seni de ózgertip tastaǵanyn baiqamaisyń. Qazaq ádebieti kútken jańa dáýir 2000-shy jyldardyń basynda-aq bastalyp qoiǵan. Ýaqyt boiynsha da, aitary jaǵynan da zańdy qubylys sekildi.
Qazaq poeziiasy ǵana emes, jalpy ádebiettegi bul avangardtyq býyn – kez kelgen qubylysqa jańasha qaraýdy, dúnieni ózgeshe sezinýdi, basqa úmit, ózge stil, tipti ózgeshe úreidi alyp keldi. Bul býyndy jazǵyrýdyń eshkimniń haqysy joq. Múmkin bul býynnyń ókilderin jeńil dúnieni súietin synshy ia oqyrman qabyldamaýy múmkin. Oǵan qyz-jigitterdiń kinási joq. Olar solai jaratylǵan. Psihikasy da, bolmysy da sondai.
Endi qaitesiń, sondai qylyp jaratqan Qudaidy jazǵyrasyń ba? Olar týra osylai jazý úshin tiisti taǵdyrdy basynan keshken. Endi sonyń bárin syzyp tastap, «túsiniksiz, kúńgirt, qiiali» dep kúie jaǵa salýǵa adamda, kem degende, nól júrek nemese eki basy bolý kerek.
– Bizdegi poetikalyq mádeniet týraly oiyńyz qandai?
– Qazaqtyń óleńinde ózgeshe poetika bar. Bir bilgishter qazaq poeziiasyn qanatyn qyrqyp, aqqýdy úidiń úiretilgen úiregine ainaldyryp, jerge túsirgisi keledi. Tobyr júretin kúndelikti joldyń shetindegi shańǵa jyltyraq jaǵyp tastai salady. Qansha jyltyraǵanmen, ol shańǵa ýaqyt óte kele kómilip qalady. Odan da «shań basqan arhivterde» jatsyn. Nemese taza kúiinde murajaida tursyn. Estetter taýyp alyp, qabyldasa boldy ǵoi.
Shyndyǵynda, qazaq poeziiasynyń tabiǵaty - biz tiriltkimiz kep júrgen: aspani, ǵaryshtyq, asqaq poeziia. Ony óz tuǵyryna qondyrý úshin, biz oqyrmandy, bolashaq oqyrmandy tárbielep, onyń talǵamyn biiktetýimiz kerek. Áitpese, álemnen qalǵanymyz – qalǵan.
– Keiingi jas aqyndar óleńiniń melodiiasyn jii buzyp alyp jatady. Munyń bir sebebi yrǵaq syndyrýda bolsa kerek. Jalpy, bul úrdis aqynnyń ereksheligin bildire me ózi?
– Jaratylysta 7-aq nota bar bolsa da, olardyń bir-birimen sheksiz qosylýy arqyly mýzyka paida bolady. Biraq biz sol mýzykany ózimizdiń tanymymyzǵa, talǵamymyzǵa sai estitin sekildimiz. Al, ǵaryshtyq mýzyka qandai? Múmkin ol biz biletin garmoniia zańdylyǵyna baǵynbaityn shyǵar. Nemese biz eshqashan qabyldai almaityn ia qabyldaýǵa qabiletimiz jetpeitin óz zańdylyǵy bar shyǵar.
Onyń formasy qandai, áýeni neshe notadan turady? Iyǵyńdy qiqań etkizesiń. Bilmegennen. Bilgiń kelgennen qulaǵyńdy alaqanyńmen qorshap, tosasyń ǵoi!
Tipti, boiaý degen ne, ol qandai bolady tabiǵatta? Boiaý bitken jer betine qaidan tsúken? Ol boiaýlar bizdiń qabyldaýymyzda ǵana jasyl nemese kók pe? Jasyl degenimiz – qyzyl shyǵar. Tek ataýy ǵana ózgergen. Qarashyǵyńdy úlkeitip ashyp, kórgiń keledi.
Bizdiń poeziia sol týraly. Qyzyq emes pe? Taq-tuqtan qyzyq sekildi. Óleńdi óziniń jalańash, taza hám sulý kúiinde qaǵazǵa túsirgen abzal. Báribir yrǵaqsyz, mýzykasyz óleń bolmaidy. Ol - tehnika máselesi. Men forma úshin oidy qurbandyqqa shalýdy qylmys dep otyrmyn.
Másele, formada bolsa, ol zamannan óttik. Kiiz úidi saǵynyp, ańsaǵandar beton úilerinen shyǵyp ketip, esik aldyna kiiz úi tigip alyp turǵanyn kórmeppin. Nemese máshinesinen túsip, atqa minip shaýyp júrgenderdi baiqamappyn. Ne bop qaldy? Tehnikadaǵy jańalyqty qabyldai salamyz. Sebebi, ol tánniń yńǵaiyna jasalǵan. Al, jan baiǵus sonda ne istemek? Damymaityn jan - Táńiri qabiletinen aiyrylady. Esesine, adam balasy myna jaratylystardaǵy talai qyzyqtan shet qalyp jatady.
Jalpy, álem baiaǵyda verlibrge – aq óleńge kóship ketken. Keiingi 20-30 jyldyq eýropalyq poeziiada uiqas, shýmaqqa tán yrǵaq, tar sheńber men qysylǵan qalyp degen joq. Naǵyz óleńniń ýaqyty kelgen sekildi maǵan. Adamdar sanasynyń túrmesine qamalyp, ábden ashyǵyp, áli quryǵan, qabyrǵalary yrsiǵan, aýzynda sóli joq, júziniń ári ketken beishara óleńniń ýaqyty ketken siiaqty. Óleń de, adamnyń sanasy sekildi erkindik alyp jatqandai bop kórinedi bizge. Sondyqtan, «bul án – burynǵy ánnen ózgerek».
– Sizdiń janyńyzǵa adamzat tarihyndaǵy qai ǵasyr, qai kezeń, qai dáýir jaqyn?
– Men óz dáýirime rizamyn. Basqa kezeńder bizge ońai nemese sol kezde poeziiany kóbirek túsingen, aqyndaryn qurmettegen bolyp kórinedi. Olai emes. Ómir, qai zamanda da – ómir. Zańdylyqtary ózgermeidi onyń.
– Ótkenniń bári de saǵynysh qoi. Keshegi qiyndyqtyń ózi búgin qyzyq bolady. Aityńyzshy, osy kúnge deiin óz-ózińizdi tanyp boldyńyz ba?
– Joq, tanyǵam joq. Ózimdi tanýdan góri basqany taný jeńilirek maǵan. Sebebi, basqa adamdy men kórip turamyn, sózin estimin, jazǵanyn oqimyn. Al, óz ishime úńilýge qorqamyn. Qatty úńilip qoiyp, men oilap júrgendei emes, ózge bireýdi kórip qoiýdan seskenem. Ol men oilaǵandai qatygez bolmai shyǵýy da múmkin. Kerisinshe shyqsa she?
– Kezinde Maiakovskii óziniń jańa óleńin Gorkiige oqyp bergende, Gorkii aqyndy qushaqtap jylapty deidi. Keremet áser etken shyǵar múmkin. Ábish Kekilbaevtiń stýdent kezinde sóilegen sózine uly Muhtar Áýezovtiń ózi ornynan turyp qol soqqan eken. Ádebiettegi búgingi aǵalarda bul úrdis áli de bar ma?
– Jaqtyrǵandar da, jaqtyrmaǵandar da boldy. Sol Maiakovskiidi bári jaqtyryp, tóbesine kóterip alǵan joq. Biz óleń oqyǵanda qol soǵyp, jylaǵandar da boldy, júzinde kekesin turyp, synaǵandar da boldy. Eń bastysy, eshkim nemquraily qaraǵan joq. Soǵan táýba deimin.
– Ataq pen adaldyqtyń arasynda pálendei sabaqtastyq bar ma?
– Ataqty bolý – ár balań aqynnyń armany shyǵar. Biraq, ataq demei-aq qoiaiyn, tanymaldylyqtyń ózi – úlken jaýapkershilik. Kerek deseń, ataq aqynnyń ómir súrýine úlken kedergi keltiretin dúnie. Erkindik joq. Is-qimylyńdy, aitqan sózińdi ańdyǵan aǵaiynnyń aldynda júresiń. Onsha jaqsy emes. Al, adal bolý - odan da aýyr. Eń aldymen, óz aldyńda adal bolý – aýyrdyń aýyry. Erteń bári jaqsy bolady dep ómirdiń betine tik qarai almaýdyń ózi – úmittenýden buryn, ózińdi óziń aldaý siiaqty. Onyń ornyna erteńiń durys bolý úshin, búgin eńbek etkeniń tezirek óz jemisin berer edi.
– Ádebiettegi aǵa býyn ókilderi keibir jastardyń óleńderi týraly «kúńgirt, túsiniksiz» degendei ýáj aityp jatady. Bul ózi ne nárse, jastardyń jazǵanyna qanaǵattanbaý ma, álde munyń basqa da sebepteri bar dep oilaisyz ba?
– Bul týraly talai jerde aitqam, qaitalap aita bergim kelmeidi. Men myna nárseni aitqym keledi. Dástúrli poeziiany ǵana qabyldai alatyn aýditoriiaǵa, "taqpaqty" ǵana poeziia dep qabyldaityn synshylarǵa, ótken shaqtyń poeziiasynyń ókili bop júrgen aǵalarǵa, apailarǵa, kókeler men dókeilerge jaǵam dep jeńil óleńge, qarabaiyr shýmaqtar men túsinikti obrazdarǵa kóshken aqyn – poeziiany satqan adam.
Sebebi, bul zamannyń aqyny myna bes kún tirlikke jańa poeziiany qalyptastyrý missiiasymen kelgen. Iá, jańanyń joly qashanda aýyr. Seni eshkim qabyldamaidy, seniń óleńderiń eldiń aýzynda júrmeidi, toilarda oqylmaidy, bári japa tarmaǵai gazetterine baspaidy. Missiia sonysymen qiyn jáne sonysymen qyzyq qoi.
Eń aldymen poeziia – filosofiianyń lirikasy ekenin uǵý kerek. Al, ol kópshiliktiń jeitin jemisi emes. Óleńderim bárine unasyn dep oilaǵan aqyn – saiasatkerge ainalady. Bul dáýirden keiin de jurt bar ǵoi. Olarǵa ne beresiń?
Tipti, senen keiin keletin oishyldarǵa bizdiń zamanda mynandai bar dep neni asqaq usyna alasyń? Meni sol jaǵy kóbirek tolǵandyrady. Buryn júikege tietin sózderge qulaǵym da júregim de úirengen. Men olardy oqýǵa ia tyńdaýǵa ýaqytymdy jibermeimin.
Meniń óz atqaratyn paryzym bar. Al, synshylar aitady da qoiady. Tipti, olar meniń missiiamda óz rólderin oinap júrgenderin túsinbeidi. Óz missiiasyn atqara bersin. Bizdiń sharýa – paryzdy tiisinshe atqaryp ketý.
– Áńgimeńizge rahmet.
Suhbattasqan Hamit Esaman
"Arai" gazeti, 2014 jyl
