Islam órkenieti orta ǵasyrlardan kúni keshege deiin Orta Aziia halyqtarynyń ádebieti men mádenietine, rýhani ómirine úlken áser etti.
Jergilikti halyqtyń túrki tilinde de shyǵarmalar dúniege kelgen. Solardyń ishinde sopylyq ilimniń kóshbasshysy Qoja Ahmet Iasaýi dástúrli islamnyń qundylyqtarynyń túrki halyqtary arasynda damýǵa úlken úles qosqan. Turan topyraǵynda islam dininiń keń taralýyna tikelei sebepker bolǵan Qoja Ahmet Iasaýi babamyzdyń dúnieden ótkenine 850 jyl tolýyna bailanysty IýNESKO 2016 jyldy Iassaýi jyly dep jariialady. Osy oraida iasaýitanýshy, Zikiriia Jandarbektiń dástúrli islam, dástúr men din, Iasaýidiń túrki halyqtarynyń tarihi taǵdyryndaǵy róli jaiynda pikirin bilgen edik.
– Biz «dástúrli islam», «dástúrli din» degen sózdi jii qoldanyp júrmiz. Bul islam dininiń qazaq dástúrimen birtutastyǵyn bildiredi. Endi osy sózdiń maǵynasyn tereńirek ashyp, keńirek túsindirip berseńiz.
– Qazaqtyń dástúrli din, dástúrli islam demeginiń máni mynada: qazaq halqynyń salt-dástúrimen sabaqtasa úndesken din sol — «dástúrli islam». Óitkeni, qazaq halqynyń salt-dástúriniń qalyptasýyna yqpal etken sol dástúrli islam. Bizde basqa din bolmaǵan. Al, qazaqtyń salt-dástúrimen sai kelmeitin din – bizdiń dástúrli dinimiz emes. Qazirgi kúni qazaqtyń salt-dástúrin, ádet-ǵurpyn islamǵa sai kelmeidi, — dep, oǵan qarsy shyǵyp júrgen dindarlar kóp. Egerde olardyń sońyna erer bolsaq, onda erteńgi kúni qazaq halqyn tarihtan ketiremiz. Alla Taǵala óziniń Qasietti Quranynda «Biz senderdi bir erkek, bir áielden jarattyq. Rýlarǵa, taipalarǵa, halyqtarǵa bóldik. Birin-biri bilsin dep» (Hýjrat, 13 aiat.) degen. Sonymen birge, Qasietti Quranda bylai delinedi: «Ei, mýminder, ár birińe bir shariǵat, bir jol berdik. Alla qalasa, senderdiń barlyǵyńdy bir úmmet jasar edi»(Maida, 5/48). Demek, ár halyqtyń ózindik ereksheligi bolý kerektigin áýel bastan Alla Taǵalanyń ózi josparlap qoiǵan. Sol sebepti, qazaqtyń ana dástúri, myna salty shariǵatqa, islamǵa sai emes dep júrgenderiniń barlyǵy qazaqty joldan taidyrmaq bolyp júrgenderdiń jymysqy saiasaty. Áitpese, Alla Taǵala adam balasyna bir ǵana din jibergen. Ol – Islam. Islamnan basqa din jibergen emes. Ol týraly Quranda mynadai aiat bar:«Dinderińe bekem bolyńdar. Nýhqa tapsyrǵan dindi saǵan da ýahi etkenimizdi, Ibrahimge, Musaǵa jáne Isaǵa bergenderimizdi Alla saǵan da din etip berdi» (Shýra, 42/13). Osy aiattarǵa súiene otyryp, Abý Hanifa din men shariǵatty eki bólip qarastyrdy. Din – bireý, shariǵattar – ártúrli. Óitkeni, Alla Taǵala ózi jaratqan halyqtarynyń ár birine paiǵambarlaryn jiberdi. Ol paiǵambarlar ózderiniń úmmetterine ne qajettiń bárin Allanyń ámirimen úiretti. Olardyń ishinde salt-dástúr, ádet-ǵuryp ta bar edi. Ókinishke qarai, qazirgi kúni shet elderde dini bilim alyp kelgen dindarlarymyz qazaqtyń salt-dástúrleri túgil senim negizderin de «Allaǵa serik qosý» degen qasań qaǵidany alǵa tartyp, joqqa shyǵarýda. Qazaq eshqashan áýliesin de, árýaǵyn da Allaǵa teń kórgen emes. Dástúrge qarsy shyǵyp júrgender salt-dástúrlerdiń qalai paida bolǵandyǵynan habarlary joq. Tipti bilgisi de kelmeidi. Olardyń maqsaty qazaq dástúrleriniń bárin joqqa shyǵarý. Ókinishke qarai, bul úderis bizdiń elimizde qarqyndy túrde júrgizilýde.
– Biraq, qazaqtyń ózi «dástúrdiń ozyǵy bar tazyǵy bar» deidi emes pe? Biz osy ozyq dástúr men tozyq dástúrge qanshalyqty mán berip júrmiz?
– Bul jerde qazaqtardyń dini dúnietanymynyń ózgerýine bailanysty qazaqtyń burynǵy ǵasyrlar boiy qalyptasqan salt-dástúrinen bas tartýyn, ózderiniń jańadan qalyptastyrǵan dini tanymyna laiyqty salt-dástúrdi qabyldaǵanyn kórýimizge bolady. Syrttan kelgen dini aǵym mindetti túrde tek dini tanymdy ǵana ózgertip qoimaidy, salt-dástúrdi, jalpy mádenietti ózgertedi. Bul bizdiń tarihymyzda birinshi ret bolyp otyrǵan joq. San ǵasyrdan beri jalǵasyp kele jatyr. Altyn Ordanyń kúireýi Ózbek hannyń uly Jánibek hannyń Iasaýi jolynan bas tartyp, ornyna arab dástúrshildigimen almastyrǵanda, halyqtyń kópshiliginiń dini dúnietanymy ózgerip, etnikalyq jiktelýlerge tústi. Sol kezdegi túrkilerdiń dini dúnietanymynyń negizi bolǵan Imam Matýridi aqidasynyń Taftazani jazǵan «Sharh aqaidi nasafiia» atty eńbegi Edil boiyndaǵy túrkilerdiń dini dúnietanymyn túbegeili ózgertýge yqpal etken bolatyn. Nasafidiń ózi Matýridi mektebiniń ókili bolǵanymen, oǵan jasalǵan taldaý sáláfilik turǵydan jasaldy. Nátijesinde Edil boiy túrkilerdiń dini tanym negizderi túbegeili ózgerdi. Altyn Orda quramyndaǵy túrkiler etnikalyq jiktelýge tústi. Sol kezeńde Iasaýi jolyna adal halyq alǵash ret Asan qaiǵy sońyna erip, Ulytaýda Alash memleketin qalyptastyryp edi. Bul jaǵdai Ózbek ulysy kezeńinde taǵy qaitalandy.
Jalpy Iasaýi jolynyń túrkilerdegi negizgi aiqyndaýshy dini baǵyt bolýdan qalýy túrki memlekettiginiń tarihtan ketýine yqpal etken basty faktor boldy. Qazaq handyǵy sol tizimdegi sońǵy memleket bolatyn. Sol sebepti, men búgingi kúni qazaqtyń salt-dástúrinen bas tartyp, ózge salt-dástúrdi qabyldap jatqandardy qazaq bolyp qalady dep aita almaimyn. Olardy endi qazaq emes dep aitsa da bolady. Al, «dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar» degen sóz keshegi qazaqy bolmysty joiýǵa baǵyttalǵan keńestik saiasattan qalǵan sarqynshaq desek bolady. Sondyqtan men qazaqtyń dástúriniń ishinde tozyǵy bar degenge senbeimin. (Tek, Keńes ókimeti kezinde qalyptasqan «dástúrler» bolmasa.) Olardyń bári ǵasyrlar boiy synaqtan ótip, ekshelip baryp jetken qundylyqtar. Biz sol salt-dástúrlerimizben, mádenietimizben qazaqpyz.
– Islam dini kelgenge deiingi shamandyq dástúrlerdi osy tozyq dástúrge jatqyzýǵa bolady ma?
– Joq, bolmaidy. Bul suraqqa joǵaryda berilgen jaýapta birshama aityldy. Bizdiń qazirge deiin jalǵasyp kelgen dástúrlerimizdiń ishinde eshqandai islamǵa qaishy dástúrler joq. Birli-jarym bolýy múmkin. Biraq, keshegi qazaq-jońǵar soǵysy kezinde qanshama qalmaq qazaq arasyna sińip ketti. Olardyń arasynda kezdesýi, solar arqyly sol mańdaǵy qazaqtar arasyna sińýi múmkin.
– Biylǵy jyldy IýNESKO Qoja Ahmet Iasaýi babamyzdyń dúnieden ótkenine 850 jyl tolýyna bailanysty «Iasaýi jyly» dep jariialady. Osyǵan bailanysty Qoja Ahmet Iasaýidiń túrki halyqtarynyń tarihi taǵdyryndaǵy roline qatysty máselelerge qysqasha toqtalsańyz.
– Qoja Ahmet Iasaýidiń eńbegi IýNESKO kóleminde bulai atalyp ótýi álem jurtshylyǵynyń túrki halyqtaryna degen qurmetin bildirse kerek. Iasaýi babamyz mundai qurmetke laiyqty tulǵa. Ol óziniń janqiiarlyq eńbegi arqasynda islam dinin qabyldaǵan túrki halyqtaryndaǵy arabtaný, parsylaný úderisin toqtatty. Sol kezdegi túrki qoǵamynyń qalyptasqan beinesin Qoja Ahmed Iasaýi bylaisha sýretteidi:
Oraza, namaz, iman, islam qoldan ketti.
Kúnnen kún beter degen hadis jetti.
Paiǵambar aitqandardy kelip jetti,
Bul dúnieni qarańǵylyq basty dostar.
Ǵalymdar bar ilimin malǵa satty,
Bilip kórip, ózderin otqa atty.
Ózi amal qylmai, halyqqa ilim úiretti.
Dúnie úshin dinderin satty kórgin.
Ustaz, dinsiz quldar boldy hakim,
Menmendik dúkenin ashyp boldy zalym.
Halyq ishinde qor boldy dárýish ǵalym,
Kópshiligi halyqtyń kápir boldy, kórgin.
Dinsiz, ustazdarǵa esh qaýip joq.
Dúnie malyn jiyp, esh toiary joq.
Ushyp, qonyp, ólimnen esh habary joq.
Ol jannyń dini dúnie boldy kórgin.
Bul hikmetter sol kezeńdegi túrki qoǵamynda qalyptasqan rýhani daǵdarystyń qanshalyqty tereńdep ketkeninen habar beredi. Sol kezeńderde túrki memleketterinde qalyptasqan rýhani daǵdarystyń sońy saiasi daǵdarysqa ulasqany, olardyń barlyǵy derlik qaraqytailyqtardyń biligin moiyndaýǵa májbúr bolǵany tarihtan belgili.
Iasaýi negizin salǵan tariqat jolynyń aiasy tym keń, tanymy tereń, ǵylymi negizi bolǵandyǵynan, eki dúnieniń isinen habary bolǵandyǵyn kórsetedi. Bul mysaldar qazaq halqynyń dini dúnietanymy men islamdyq salt-dástúrleri tek shariǵat sheńberimen shektelmeitinin, tariqat joly arqyly da qalyptasqandyǵyn kórsetedi. Demek, Qoja Ahmet Iasaýi óz tariqatyn qalyptastyrǵanda aldymen islamnyń rýhani negizderine basa mán berdi. Solarǵa arqa súiedi. Bul Iasaýi jolyndaǵy halyqtyń iman-seniminiń islamdyq negizderden ainymaýynyń kepili boldy. Kóp jaǵdaida Iasaýi jolyndaǵy halyqtyń imanynyń beriktigi jaǵynan ózge halyqtarǵa úlgi bolatynda dárejede edi. Bul eń aldymen qazaq halqyna tán qalyptasqan qasiet bolatyn. Kezinde qazaq «Malym janymnyń sadaǵasy, janym arymnyń sadaǵasy» dep, ar-imanyn malynan da, janynan da artyq qoiyp edi. Ókinishke qarai, bul kúnderi sol qazaqy bolmystan, ar-imannan ajyrap bara jatqandaimyz. Anyǵyn bir Alla jaqsy biledi.
– Arnaiy altyn ýaqytyńyzdy bólip, saliqaly suhbat bergenińizge rahmet!
Áńgimelesken Oljas SÁNDIBEK
