يسلام ٶركەنيەتٸ ورتا عاسىرلاردان كٷنٸ كەشەگە دەيٸن ورتا ازييا حالىقتارىنىڭ ەدەبيەتٸ مەن مەدەنيەتٸنە, رۋحاني ٶمٸرٸنە ٷلكەن ەسەر ەتتٸ.
جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ تٷركٸ تٸلٸندە دە شىعارمالار دٷنيەگە كەلگەن. سولاردىڭ ٸشٸندە سوپىلىق ٸلٸمنٸڭ كٶشباسشىسى قوجا احمەت ياساۋي دەستٷرلٸ يسلامنىڭ قۇندىلىقتارىنىڭ تٷركٸ حالىقتارى اراسىندا دامۋعا ٷلكەن ٷلەس قوسقان. تۇران توپىراعىندا يسلام دٸنٸنٸڭ كەڭ تارالۋىنا تٸكەلەي سەبەپكەر بولعان قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ دٷنيەدەن ٶتكەنٸنە 850 جىل تولۋىنا بايلانىستى يۋنەسكو 2016 جىلدى ياسساۋي جىلى دەپ جارييالادى. وسى ورايدا ياساۋيتانۋشى, زٸكٸرييا جانداربەكتٸڭ دەستٷرلٸ يسلام, دەستٷر مەن دٸن, ياساۋيدٸڭ تٷركٸ حالىقتارىنىڭ تاريحي تاعدىرىنداعى رٶلٸ جايىندا پٸكٸرٸن بٸلگەن ەدٸك.
– بٸز «دەستٷرلٸ يسلام», «دەستٷرلٸ دٸن» دەگەن سٶزدٸ جيٸ قولدانىپ جٷرمٸز. بۇل يسلام دٸنٸنٸڭ قازاق دەستٷرٸمەن بٸرتۇتاستىعىن بٸلدٸرەدٸ. ەندٸ وسى سٶزدٸڭ ماعىناسىن تەرەڭٸرەك اشىپ, كەڭٸرەك تٷسٸندٸرٸپ بەرسەڭٸز.
– قازاقتىڭ دەستٷرلٸ دٸن, دەستٷرلٸ يسلام دەمەگٸنٸڭ مەنٸ مىنادا: قازاق حالقىنىڭ سالت-دەستٷرٸمەن ساباقتاسا ٷندەسكەن دٸن سول — «دەستٷرلٸ يسلام». ٶيتكەنٸ, قازاق حالقىنىڭ سالت-دەستٷرٸنٸڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن سول دەستٷرلٸ يسلام. بٸزدە باسقا دٸن بولماعان. ال, قازاقتىڭ سالت-دەستٷرٸمەن ساي كەلمەيتٸن دٸن – بٸزدٸڭ دەستٷرلٸ دٸنٸمٸز ەمەس. قازٸرگٸ كٷنٸ قازاقتىڭ سالت-دەستٷرٸن, ەدەت-عۇرپىن يسلامعا ساي كەلمەيدٸ, — دەپ, وعان قارسى شىعىپ جٷرگەن دٸندارلار كٶپ. ەگەردە ولاردىڭ سوڭىنا ەرەر بولساق, وندا ەرتەڭگٸ كٷنٸ قازاق حالقىن تاريحتان كەتٸرەمٸز. اللا تاعالا ٶزٸنٸڭ قاسيەتتٸ قۇرانىندا «بٸز سەندەردٸ بٸر ەركەك, بٸر ەيەلدەن جاراتتىق. رۋلارعا, تايپالارعا, حالىقتارعا بٶلدٸك. بٸرٸن-بٸرٸ بٸلسٸن دەپ» (حۋجرات, 13 ايات.) دەگەن. سونىمەن بٸرگە, قاسيەتتٸ قۇراندا بىلاي دەلٸنەدٸ: «ەي, مۋميندەر, ەر بٸرٸڭە بٸر شاريعات, بٸر جول بەردٸك. اللا قالاسا, سەندەردٸڭ بارلىعىڭدى بٸر ٷممەت جاسار ەدٸ»(مايدا, 5/48). دەمەك, ەر حالىقتىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸ بولۋ كەرەكتٸگٸن ەۋەل باستان اللا تاعالانىڭ ٶزٸ جوسپارلاپ قويعان. سول سەبەپتٸ, قازاقتىڭ انا دەستٷرٸ, مىنا سالتى شاريعاتقا, يسلامعا ساي ەمەس دەپ جٷرگەندەرٸنٸڭ بارلىعى قازاقتى جولدان تايدىرماق بولىپ جٷرگەندەردٸڭ جىمىسقى ساياساتى. ەيتپەسە, اللا تاعالا ادام بالاسىنا بٸر عانا دٸن جٸبەرگەن. ول – يسلام. يسلامنان باسقا دٸن جٸبەرگەن ەمەس. ول تۋرالى قۇراندا مىناداي ايات بار:«دٸندەرٸڭە بەكەم بولىڭدار. نۋحقا تاپسىرعان دٸندٸ ساعان دا ۋاحي ەتكەنٸمٸزدٸ, يبراحيمگە, مۇساعا جەنە يساعا بەرگەندەرٸمٸزدٸ اللا ساعان دا دٸن ەتٸپ بەردٸ» (شۋرا, 42/13). وسى اياتتارعا سٷيەنە وتىرىپ, ابۋ حانيفا دٸن مەن شاريعاتتى ەكٸ بٶلٸپ قاراستىردى. دٸن – بٸرەۋ, شاريعاتتار – ەرتٷرلٸ. ٶيتكەنٸ, اللا تاعالا ٶزٸ جاراتقان حالىقتارىنىڭ ەر بٸرٸنە پايعامبارلارىن جٸبەردٸ. ول پايعامبارلار ٶزدەرٸنٸڭ ٷممەتتەرٸنە نە قاجەتتٸڭ بەرٸن اللانىڭ ەمٸرٸمەن ٷيرەتتٸ. ولاردىڭ ٸشٸندە سالت-دەستٷر, ەدەت-عۇرىپ تا بار ەدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, قازٸرگٸ كٷنٸ شەت ەلدەردە دٸني بٸلٸم الىپ كەلگەن دٸندارلارىمىز قازاقتىڭ سالت-دەستٷرلەرٸ تٷگٸل سەنٸم نەگٸزدەرٸن دە «اللاعا سەرٸك قوسۋ» دەگەن قاساڭ قاعيدانى العا تارتىپ, جوققا شىعارۋدا. قازاق ەشقاشان ەۋليەسٸن دە, ەرۋاعىن دا اللاعا تەڭ كٶرگەن ەمەس. دەستٷرگە قارسى شىعىپ جٷرگەندەر سالت-دەستٷرلەردٸڭ قالاي پايدا بولعاندىعىنان حابارلارى جوق. تٸپتٸ بٸلگٸسٸ دە كەلمەيدٸ. ولاردىڭ ماقساتى قازاق دەستٷرلەرٸنٸڭ بەرٸن جوققا شىعارۋ. ٶكٸنٸشكە قاراي, بۇل ٷدەرٸس بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە قارقىندى تٷردە جٷرگٸزٸلۋدە.
– بٸراق, قازاقتىڭ ٶزٸ «دەستٷردٸڭ وزىعى بار تازىعى بار» دەيدٸ ەمەس پە? بٸز وسى وزىق دەستٷر مەن توزىق دەستٷرگە قانشالىقتى مەن بەرٸپ جٷرمٸز?
– بۇل جەردە قازاقتاردىڭ دٸني دٷنيەتانىمىنىڭ ٶزگەرۋٸنە بايلانىستى قازاقتىڭ بۇرىنعى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان سالت-دەستٷرٸنەن باس تارتۋىن, ٶزدەرٸنٸڭ جاڭادان قالىپتاستىرعان دٸني تانىمىنا لايىقتى سالت-دەستٷردٸ قابىلداعانىن كٶرۋٸمٸزگە بولادى. سىرتتان كەلگەن دٸني اعىم مٸندەتتٸ تٷردە تەك دٸني تانىمدى عانا ٶزگەرتٸپ قويمايدى, سالت-دەستٷردٸ, جالپى مەدەنيەتتٸ ٶزگەرتەدٸ. بۇل بٸزدٸڭ تاريحىمىزدا بٸرٸنشٸ رەت بولىپ وتىرعان جوق. سان عاسىردان بەرٸ جالعاسىپ كەلە جاتىر. التىن وردانىڭ كٷيرەۋٸ ٶزبەك حاننىڭ ۇلى جەنٸبەك حاننىڭ ياساۋي جولىنان باس تارتىپ, ورنىنا اراب دەستٷرشٸلدٸگٸمەن الماستىرعاندا, حالىقتىڭ كٶپشٸلٸگٸنٸڭ دٸني دٷنيەتانىمى ٶزگەرٸپ, ەتنيكالىق جٸكتەلۋلەرگە تٷستٸ. سول كەزدەگٸ تٷركٸلەردٸڭ دٸني دٷنيەتانىمىنىڭ نەگٸزٸ بولعان يمام ماتۋريدي اقيداسىنىڭ تافتازاني جازعان «شارح اقايدي ناسافييا» اتتى ەڭبەگٸ ەدٸل بويىنداعى تٷركٸلەردٸڭ دٸني دٷنيەتانىمىن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتۋگە ىقپال ەتكەن بولاتىن. ناسافيدٸڭ ٶزٸ ماتۋريدي مەكتەبٸنٸڭ ٶكٸلٸ بولعانىمەن, وعان جاسالعان تالداۋ سەلەفيلٸك تۇرعىدان جاسالدى. نەتيجەسٸندە ەدٸل بويى تٷركٸلەردٸڭ دٸني تانىم نەگٸزدەرٸ تٷبەگەيلٸ ٶزگەردٸ. التىن وردا قۇرامىنداعى تٷركٸلەر ەتنيكالىق جٸكتەلۋگە تٷستٸ. سول كەزەڭدە ياساۋي جولىنا ادال حالىق العاش رەت اسان قايعى سوڭىنا ەرٸپ, ۇلىتاۋدا الاش مەملەكەتٸن قالىپتاستىرىپ ەدٸ. بۇل جاعداي ٶزبەك ۇلىسى كەزەڭٸندە تاعى قايتالاندى.
جالپى ياساۋي جولىنىڭ تٷركٸلەردەگٸ نەگٸزگٸ ايقىنداۋشى دٸني باعىت بولۋدان قالۋى تٷركٸ مەملەكەتتٸگٸنٸڭ تاريحتان كەتۋٸنە ىقپال ەتكەن باستى فاكتور بولدى. قازاق حاندىعى سول تٸزٸمدەگٸ سوڭعى مەملەكەت بولاتىن. سول سەبەپتٸ, مەن بٷگٸنگٸ كٷنٸ قازاقتىڭ سالت-دەستٷرٸنەن باس تارتىپ, ٶزگە سالت-دەستٷردٸ قابىلداپ جاتقانداردى قازاق بولىپ قالادى دەپ ايتا المايمىن. ولاردى ەندٸ قازاق ەمەس دەپ ايتسا دا بولادى. ال, «دەستٷردٸڭ وزىعى بار, توزىعى بار» دەگەن سٶز كەشەگٸ قازاقى بولمىستى جويۋعا باعىتتالعان كەڭەستٸك ساياساتتان قالعان سارقىنشاق دەسەك بولادى. سوندىقتان مەن قازاقتىڭ دەستٷرٸنٸڭ ٸشٸندە توزىعى بار دەگەنگە سەنبەيمٸن. (تەك, كەڭەس ٶكٸمەتٸ كەزٸندە قالىپتاسقان «دەستٷرلەر» بولماسا.) ولاردىڭ بەرٸ عاسىرلار بويى سىناقتان ٶتٸپ, ەكشەلٸپ بارىپ جەتكەن قۇندىلىقتار. بٸز سول سالت-دەستٷرلەرٸمٸزبەن, مەدەنيەتٸمٸزبەن قازاقپىز.
– يسلام دٸنٸ كەلگەنگە دەيٸنگٸ شاماندىق دەستٷرلەردٸ وسى توزىق دەستٷرگە جاتقىزۋعا بولادى ما?
– جوق, بولمايدى. بۇل سۇراققا جوعارىدا بەرٸلگەن جاۋاپتا بٸرشاما ايتىلدى. بٸزدٸڭ قازٸرگە دەيٸن جالعاسىپ كەلگەن دەستٷرلەرٸمٸزدٸڭ ٸشٸندە ەشقانداي يسلامعا قايشى دەستٷرلەر جوق. بٸرلٸ-جارىم بولۋى مٷمكٸن. بٸراق, كەشەگٸ قازاق-جوڭعار سوعىسى كەزٸندە قانشاما قالماق قازاق اراسىنا سٸڭٸپ كەتتٸ. ولاردىڭ اراسىندا كەزدەسۋٸ, سولار ارقىلى سول ماڭداعى قازاقتار اراسىنا سٸڭۋٸ مٷمكٸن.
– بيىلعى جىلدى يۋنەسكو قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ دٷنيەدەن ٶتكەنٸنە 850 جىل تولۋىنا بايلانىستى «ياساۋي جىلى» دەپ جارييالادى. وسىعان بايلانىستى قوجا احمەت ياساۋيدٸڭ تٷركٸ حالىقتارىنىڭ تاريحي تاعدىرىنداعى رولٸنە قاتىستى مەسەلەلەرگە قىسقاشا توقتالساڭىز.
– قوجا احمەت ياساۋيدٸڭ ەڭبەگٸ يۋنەسكو كٶلەمٸندە بۇلاي اتالىپ ٶتۋٸ ەلەم جۇرتشىلىعىنىڭ تٷركٸ حالىقتارىنا دەگەن قۇرمەتٸن بٸلدٸرسە كەرەك. ياساۋي بابامىز مۇنداي قۇرمەتكە لايىقتى تۇلعا. ول ٶزٸنٸڭ جانقييارلىق ەڭبەگٸ ارقاسىندا يسلام دٸنٸن قابىلداعان تٷركٸ حالىقتارىنداعى ارابتانۋ, پارسىلانۋ ٷدەرٸسٸن توقتاتتى. سول كەزدەگٸ تٷركٸ قوعامىنىڭ قالىپتاسقان بەينەسٸن قوجا احمەد ياساۋي بىلايشا سۋرەتتەيدٸ:
ورازا, ناماز, يمان, يسلام قولدان كەتتٸ.
كٷننەن كٷن بەتەر دەگەن حاديس جەتتٸ.
پايعامبار ايتقانداردى كەلٸپ جەتتٸ,
بۇل دٷنيەنٸ قاراڭعىلىق باستى دوستار.
عالىمدار بار ٸلٸمٸن مالعا ساتتى,
بٸلٸپ كٶرٸپ, ٶزدەرٸن وتقا اتتى.
ٶزٸ امال قىلماي, حالىققا ٸلٸم ٷيرەتتٸ.
دٷنيە ٷشٸن دٸندەرٸن ساتتى كٶرگٸن.
ۇستاز, دٸنسٸز قۇلدار بولدى حاكٸم,
مەنمەندٸك دٷكەنٸن اشىپ بولدى زالىم.
حالىق ٸشٸندە قور بولدى دەرۋٸش عالىم,
كٶپشٸلٸگٸ حالىقتىڭ كەپٸر بولدى, كٶرگٸن.
دٸنسٸز, ۇستازدارعا ەش قاۋٸپ جوق.
دٷنيە مالىن جيىپ, ەش تويارى جوق.
ۇشىپ, قونىپ, ٶلٸمنەن ەش حابارى جوق.
ول جاننىڭ دٸنٸ دٷنيە بولدى كٶرگٸن.
بۇل حيكمەتتەر سول كەزەڭدەگٸ تٷركٸ قوعامىندا قالىپتاسقان رۋحاني داعدارىستىڭ قانشالىقتى تەرەڭدەپ كەتكەنٸنەن حابار بەرەدٸ. سول كەزەڭدەردە تٷركٸ مەملەكەتتەرٸندە قالىپتاسقان رۋحاني داعدارىستىڭ سوڭى ساياسي داعدارىسقا ۇلاسقانى, ولاردىڭ بارلىعى دەرلٸك قاراقىتايلىقتاردىڭ بيلٸگٸن مويىنداۋعا مەجبٷر بولعانى تاريحتان بەلگٸلٸ.
ياساۋي نەگٸزٸن سالعان تاريقات جولىنىڭ اياسى تىم كەڭ, تانىمى تەرەڭ, عىلىمي نەگٸزٸ بولعاندىعىنان, ەكٸ دٷنيەنٸڭ ٸسٸنەن حابارى بولعاندىعىن كٶرسەتەدٸ. بۇل مىسالدار قازاق حالقىنىڭ دٸني دٷنيەتانىمى مەن يسلامدىق سالت-دەستٷرلەرٸ تەك شاريعات شەڭبەرٸمەن شەكتەلمەيتٸنٸن, تاريقات جولى ارقىلى دا قالىپتاسقاندىعىن كٶرسەتەدٸ. دەمەك, قوجا احمەت ياساۋي ٶز تاريقاتىن قالىپتاستىرعاندا الدىمەن يسلامنىڭ رۋحاني نەگٸزدەرٸنە باسا مەن بەردٸ. سولارعا ارقا سٷيەدٸ. بۇل ياساۋي جولىنداعى حالىقتىڭ يمان-سەنٸمٸنٸڭ يسلامدىق نەگٸزدەردەن اينىماۋىنىڭ كەپٸلٸ بولدى. كٶپ جاعدايدا ياساۋي جولىنداعى حالىقتىڭ يمانىنىڭ بەرٸكتٸگٸ جاعىنان ٶزگە حالىقتارعا ٷلگٸ بولاتىندا دەرەجەدە ەدٸ. بۇل ەڭ الدىمەن قازاق حالقىنا تەن قالىپتاسقان قاسيەت بولاتىن. كەزٸندە قازاق «مالىم جانىمنىڭ ساداعاسى, جانىم ارىمنىڭ ساداعاسى» دەپ, ار-يمانىن مالىنان دا, جانىنان دا ارتىق قويىپ ەدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, بۇل كٷندەرٸ سول قازاقى بولمىستان, ار-يماننان اجىراپ بارا جاتقاندايمىز. انىعىن بٸر اللا جاقسى بٸلەدٸ.
– ارنايى التىن ۋاقىتىڭىزدى بٶلٸپ, ساليقالى سۇحبات بەرگەنٸڭٸزگە راحمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن ولجاس سەندٸبەك
