Jiýl Vern degen frantsýzdyń fantast-jazýshysy Kenesary han jaily sumdyq qyzyq roman jazǵanyn bilesiz be?! «Ol qai kitaby?» dep eske túsire almai tursyz ba? Romannyń qazaqsha aýdarmasy joq. Oryssha «Mihail Strogov» nemese «Gonets tsaria» dep kórsetilgen. Alǵashqy joldary bylai bastalady: «Kúlli Sibirdi basyp alyp, orys imperiiasyn dirdektetken tatar hany Feofan»... Feofan, ol kim? Kenesary qaida deisiz ǵoi. Áý basta, jazýshy kitaptyń basty keiipkerin Kenesary dep jazǵan. Solai baspaǵa jibergeli turǵanda Frantsiianyń hám Resei imperiiasynyń Syrtqy ister ministrleri aralasyp, ortada orys jazýshysy Týrgenev ótinip, keiipkerdiń esim-soiy ózgertiledi. Biraq Keneniń obrazy, erligi qaz-qalpynda jazyldy.
Iá, Kenesarynyń azattyq úshin aiqasy, japan dalada ótip, eshkim ol jaiynda bilgen joq dep úiretti ǵoi. Ótirik eken. Keneniń kóterilisin búkil álem estip, razy bolǵandar roman jazǵan, poema arnaǵan. Jai, syrttai ǵana súisinip qoimaǵan. Resei imperiiasynyń tepkisinen memlekettiginen aiyrylǵan poliak, litvalyq ofitserler arnaiy izdep kep, Kenesary jasaǵyna qosylǵan da eken.
Qosh, Kenesary ne úshin imperiiaǵa qarsy kóterildi? Bul suraqqa jaýap bermes buryn 1830 jyldarǵa oisha saparlap kóreiikshi. Ne kóresiz? Soltústikten Resei imperiiasy dalamyzǵa dendei enip, Qostanai, Aqmola, Kereký, Qyzyljar sekildi jerimizdi tartyp alyp jatty. Al ońtústikten qoqandyqtar shaýyp, Shymkent, Áýlieata, Aqmeshit, Almaty shaharlaryn iemdendi. Eki ortada, bir syzyq bop Arqa ǵana qaldy. Qazaqtyń ómirlik aýmaǵy sol kezde, osynshama tarylyp ketip edi. Endi osy «ómir syzyǵyn» da, úzbek bolǵanda qazaq sońǵy ret tuiaq serpidi. Serpilgen tuiaqtyń ushqyny – Kenesary edi!
Kóterilis pe, soǵys pa?
Kenesary qaraqshylar siiaqty birden bulǵaq jasaǵan joq. Sol dáýirdiń diplomatiiasyna sai, áýeli Resei patshasyna resmi túrde hat jazdy: «Abylai atamyzben jasasqan kelisimderiń bar edi. Jerińdi almaimyn, salyq salmaimyn degen. Búgin sol kelisimdi buzyp otyrsyńdar. Beibit ǵumyr súrýdi oilasaq, dalamyzdaǵy zańsyz bekinisterdi buzyńyz» dedi.
Talap oryndalmady. Tiisinshe, Kenesary Resei imperiiasyna soǵys jariialady. Iá, aqyrǵy hanymyzdyń aiqasy – kóterilis emes edi. Bul memleketti saqtaý úshin bolǵan úlken soǵys. Nege deisiz be? Kóterilis degenimiz – memleket azamattarynyń tártipsizdikke barýy, bulǵaq jasaýy. Al, Kenesary Resei imperiiasynyń azamaty boldy ma? Joq! Ol kezde qazaq eli Resei memleketiniń basy bútin bodany emes edi. Kónsek, protektorattyqqa iaki áskeri odaqtas bolýǵa kóngen edik. Sosyn Kenesarynyń han mártebesi boldy. Iaki qazaq jurtynyń memlekettigi boldy degen sóz bul. Handyq keńes jumys istep turdy. Bul qazirgi Úkimet siiaqty ǵoi. Qazirginiń soty – biler alqasy boldy. Salyq júiesi boldy. Turaqty áskeri boldy. Qysqasy, memlekettik júiege qatystynyń barlyǵy Kenesaryda boldy. Endi osyndai tolyqqandy memleketke ekinshi bir el basa-kóktep kirse, kóterilis jasai ma, soǵys asha ma?
Serikzat Dúisenǵazy, ǵalym, aqyn:
Bir memleket ekinshi bir memleketke eshqashan kóterilis ashpaidy. Kerek deseńiz, Afrikada bir zamandary aǵylshyndar Zýlýs deitin jurtty jaýlap aldy ǵoi. Sol zýlýstar óz elin azat etý úshin qarsy shyqqan kezde, tarih ol oqiǵany «aǵylshyn-zýlýs soǵysy» dep ataidy. Zýlýstardyń aǵylshynǵa qarsy kóterilisi dep atamaidy. Olai bolsa, Kenesarynyń oqiǵasyn «qazaq jerin azat etip, handyqty qalpyna keltirý soǵysy» dep baǵalaǵan jón.
Kóterilistiń uzaq jyldyq, strategiialyq maqsaty bolmaidy. Isatai men Mahambettiń bulǵaǵyn alaiyq. Jáńgirdi jeńgen soń, ary qarai neni murat tutty? Oǵan qaraǵanda Kenesarynyń naqty missiiasy boldy!
Berik Ábdiǵali, «Qasietti Qazaqstan» uiymynyń jetekshisi:
Bizde kóterilister bolsa, kóbinde aimaqtyq, bylaisha aitqanda rýlyq kóterilister boldy. Belgili bir rýdy aman alyp qalý ǵana boldy. Isatai, Syrym kóterilisteriniń máni sol. Al Kenesarynyń ereksheligi, ulttyq masshtabta boldy. Ol memlekettikti saqtaý úshin shaiqastar júrgizdi.
Kenesary qazaqtyń tarylyp-tarylyp bir syzyq bop qalǵan ómirlik keńistigin ulǵaita bastady. Eń áýeli Arqada qalqiyp-qalqiyp turǵan orystyń bekinisterin shapty. Ońtústikte Qoqannyń qorǵandaryn qiratty. Kenesary jasaǵynyń eń alǵashqy trofeii – 1838 jyly qyrkúiekte alynǵan Aqtaý bekinisi edi.
Negizi qamal shabý ońai sharýa emes! Ainalasy or, al qabyrǵalary biik bolyp keledi. Tike shapsań, bosqa qyrylasyń. Qazaqtar bul qamaldy qalai qiratty?
Temirǵali Arshybekov, tarihshy:
Bul bekinisti alý úshin Kenesary ájeptáýir daiyndaldy. Mynaý Aqtaý taýlarynyń ar jaǵynda «Qorǵan» degen jota bar. Sol Qorǵan qyratynyń etegine orys qamalynyń maketin soǵyp, jaýyngerlerdi sol bekiniske shabýyl jasaýǵa, basyp kirýge jattyqtyrǵan.
Iaǵni bekinisterdiń maketin soǵyp, áskerin soǵan órmelep shyǵýǵa, qaqpasyn buzýǵa úiretken. Budan túsinerimiz, Kenesary kózsiz erlikke barmaǵan. Ábden daiyndalyp baryp, shabatyn bolǵan. Iaǵni «ár qazaq – jalǵyzym» dep, meilinshe shyǵyn bermeýge baryn salǵan. Bir tańqalarlyǵy, aýmaǵy 2 shaqyrymdai bolǵan bekinis ishinde 800 soldat bolǵan. Al, osy qamalǵa shabýyl jasaǵan Kenesary qolynda da 800 kisi bar edi. Álemdik soǵys tarihynda bolmaǵan jait. Bekinip otyrǵan jaýdy shabý úshin shabýyldaýshy áskerdiń sany qorǵanýshydan 3-4 ese kóp bolýy kerek. Sebebi shabýylǵa shyqqan armiia ashyq dalamen keledi. Jasyrynatyn, qalqalaityn dáneme joq. Kóp sarbaz, sodan oqqa urynady. Konstantinopoldi alar kezde túrik áskeri 120 myń bolsa, qorǵanýshy vizantiialyqtardyń sany 8 myńǵa da jetpegen. Osmanlyqtar bul shahardy 2 ai ala almady. Sebebi, qorǵanýshylar qamal ishinde, olardy qalqalaityn qabyrǵa bar. Tóbeden tas atyp, ystyq mai tógip otyra beredi.
Já, Kenesary han bekinip otyrǵan, ásker sany ózimen para-par dushpandy qalai jeńdi? Bul qorǵandy tań-alageýimde shaýypty. Ol kezde tańǵy salqynnan shyq turyp, oq-dári sýlanyp-namdanyp, birden otalmaidy eken. Iaǵni zeńbirekter aiqas ýaǵynda mylqaý turǵan. Áýpirimdep júrip otalǵandary dobyn alysqa ata almaǵan. Alaida, orys soldatynyń qolyndaǵy vintovkalar kapsýldi bolǵandyqtan, tańǵy shyqtyń esh ziiany bolmaǵan. Shabýyl kezinde qarsha boraǵan oqtan qorǵaný úshin Kenesary áskerge baialdyr, qaraǵan sekildi maiysqaq, biraq berik butalardan qalqan toqyp, sony qalqalap barýdy buiyrǵan. Vintovkalardyń oǵy osy batysqan, shielenise toqylǵan qalqandarǵa tirelip qalady eken. Ne kerek, 3 saǵatqa sozylǵan shaiqasta qazaqtar bar-joǵy 10 sarbazdy shyǵyn etip, Aqtaý bekinisin qulatady.
Kenesary sarbazdary dál osyndai tásilmen keiin Aqmola bekinisin qorshap, órtep jiberdi. Arqadaǵy shep-qamaldardy qirata júrip, Reseidiń shekarasyna deiin barǵan kezderi bolǵan. Resei imperiiasy Kenesary hannyń kóterilisin janshi almai, 10 jyl joǵaltady. Tarihshylar aityp otyr. Han Kenemen soǵysqa kórshi el óziniń IJÓ-niń 19%-yn sarp etipti. Iaǵni ásker ustaýǵa, orystyń derevnia, stanitsalaryn kóshpendiler shabýylynan qorǵaý úshin, shúpirletip qamaldar soǵý úshin qyrýar qarjy jumsalǵan. Budan bólek sońǵy hannyń basyna 3 myń rýbl tikti. Bul degeniń, óte kóp aqsha! Mysalǵa, Qaraǵandy kenishin orys kópesi 350 rýblǵa satyp alǵan. Já, qazirgi aqshanyń qunymen shamamen 300 million teńgege para-par.
Qazaqtyń ońtústigin Qoqan bekinisterinen tazartqanymen, orys imperiiasymen taitalasý Han Kenege aýyr tidi. Shegine-shegine Alataýdyń baýraiyna jetti. Osy arada, qaibir tarihshylar «Kenesary ózi jeńilip jatyp, bóten el – qyrǵyzǵa basa-kóktep kirdi» dep qate paiymdaidy. Joq, qyrǵyz bóten el emes edi. Qasym hannyń zamanynan beri qazaqqa qaraǵan-dy... Haqnazardyń dáýirinde, bul jurt Uly júzdiń quramynda bolǵan. Abylaidyń tusynda da solai edi. Sondyqtan da, Kenesary hannyń qyrǵyz jerine barýy bóten elge, bóten jerge barýy emes. Kádimgi qazaqtyń quramynda bolǵan elge barýy edi. Sosyn Qyrǵyzdyń bileri Kenesary kelgende jolbarys terisin japqan sáigúlikti syilap, «biz sizge baǵynyshty bolamyz» dep Kenesaryǵa ýádesin aitqan edi.
Kenesary qyrǵyzdarǵa nege bardy?
Joǵaryda jazǵan sózimizge dálel keltirsek. Qyrǵyzdyń ataqty tarihshysy Belek Soltonoev «Qyzyl qyrǵyz tarihy» atty kitabynda: «Taryh boiýncha 1510-jyly Kasymhandyn kyrgyzdy karatpasa da kalkanch bolgoný kórúnót. 1526-jyly anyn Taiyr degen balasyna kyrgyzdyn karap týrganyn kórdúk» dep osyny aitady. Haqnazar han tusynda qazaqtyń ákimshilik-territoriialyq basqarý júiesi qurylǵan ýaqytta qyrǵyz Uly júzdiń quramynda júrgeni osy kitaptan belgili: «Taryhka karaganda XVI kylymdyn aiagynda kazaktan Aknazar degen kan chygyp, bir mamlekettin saiasy jana jerinin yńgaiyna karata kichi júz, orto júz, ýlýý júz dep úch bólgón. Júz termini arap sózúndó bolýk degen sóz bolýp, júzi sóz júz degenge ailanyp ketken. Demek ýlýý júz — ýlýý júz, orto júz-orto júz, kichi júz-kichi júz delip ketti. Al zaman da kyrgyz (ýlýý júz) ýlýý júzgó kirgen».
Qyrǵyz bii Kókemniń Esimhannyń qyzmetinde júrgenin Sh. Ýálihanov, Qoqym bidiń Áz Táýke han zamanynda «Jeti jarǵy» keńesinde otyrǵanyn M. Tynyshpaev jazady. Budan shyǵatyn qorytyndy bireý: qyrǵyzdar Qazaq handyǵynyń quramynda, qamqorlyǵynda bolǵan. Onyń bir dáiegi Salqam Jáńgirdiń qyrǵyzdy qorǵap qaza tabýy, qalmaq deregi tapjyltpaidy: «Zimoiý goda ýsýn lý (1652 g.) Tsetsen-han vozratilsia v svoi kochevia iz pohoda na býrýtov; v etom pohode 17-letnii Galdama lichno zakolol Iangir-hana, povelevavshego býrýtami i kirgiz-kaisakami». Býrýt dep qalmaq qyrǵyzdy aitady, iaǵni Salqam Jáńgir qyrǵyzdy qorǵaimyn dep shaǵyn qolmen attanyp ketken bolyp otyr.
Qyrǵyz qazaq qaramaǵynan «qazaq qaiyń saýyp, qyrǵyz Gissar asqan» «Aqtaban shubyryndyda» shyǵyp ketti. HVIII ǵasyrdyń ortasyna qarai jaǵdai durystaldy. Qyrǵyn soǵystardyń nátijesinde Jońǵariia «barsakelmeske» ketti, jańa kórshi Qytaimen shekarany belgiledik. Osy tusta Badahshannan beri qulaǵan qyrǵyz Ile men Shý arasyna talasyp qazaqqa maza bermeýge ainaldy. Kókjal Baraq janyna ergen batyrlarymen 1767 jyly qyrǵyz qolynan qaza taýyp, olardyń bastarynan «kálla munara» turǵyzylǵan soń Abylai 1770 jyly Alataýǵa attandy. Qyrǵyz byqpyrt, topalań tigen qoidai uilyǵyp qasha beripti, qazaq sońynan qýyp, Qarabalta, Soqylyqtyń asýyna jetkizbei, kóbin qyrypty...
Abylai Qarabalta, Soqylyqtan asyp shappaqshy bolǵanda, muny estigen qyrǵyz bii Sadyrbala elshi jiberip «biz bir taipa eldi aq úilige bereiik» dep ant bergen...» (9-tom, 121-122 bb).
Aq úili amanat berý – saǵan baǵynamyz, seniń bir jurtyńa ainalamyz degen sóz. Qazaq pen qyrǵyzdyń bul sharty Kenesary zamanyna deiin óz kúshinde keldi. Ant buzylǵan jaǵdaida amanatqa berilgen adam bolsa da, rýly el bolsa da qyryp tastaidy. Kenesary oryspen on jyl soǵysyp sońyna ergen elmen qyrǵyz shekarasyna jaqyndaǵan ýaqytta bul oqiǵalar móri bar qaǵaz siiaqty edi. B. Soltonoev ta «Kyrgyz menen eldeship týrýýga kishi jibereli, egerde bolboso kúch menen karataly dep, 1846-jyly erte kóktómdó Kenesary kóchúp kelip Jangarach, Jantai, Tynaly, Tórógeldige elchi jibergen» deidi. Mine, derekter osylai deidi. Biraq, Kenesarynyń sońynan Vishnevskiidiń áskeri keldi. Myna jaǵynan qoqandyqtar qysty. General Vishnevskii orden-medaldar taratyp, Qyrǵyz ben Uly júzdiń bilerin ózderine qaratyp aldy. Qyrǵyzdar aqyr túbinde han Kenege qarsy bolyp shyqty.
Kenesary soǵysy ne berdi?
Kenesarynyń on jyldyq soǵysy qazaqqa ne berdi? Mundai maidandarda shyǵyn mol bolady. Biraq, bergeni iaki ziiany materialdyq shyǵynmen ólshenbeýi kerek. Ol – eshbir aqshaǵa satyp ala almaityn kúreskerlik rýhty mura etti bizge. Sol zamanda sany bizben qarailas iakýt, býriat jurty qarsylaspaýdyń saldarynan jutyldy, tozdy. Osyndai zobalańnan ultty qutqarǵan hanymyzdy biz ajaldan qutqara almadyq.
Berik Ábdiǵali, «Qasietti Qazaqstan» uiymynyń jetekshisi:
Kenesarynyń jeńilýine biz kinálimiz. Qysyltaiań shaqta qazaq turyp bermedi. Bilesiz be? Sol ýaqytta, Kavkazda Shámil ǵazaýat jariialady. Sheshen, Daǵystan jurtynda da orystan shen alyp, shekpen kigender kóp boldy. Biraq, Shámil jasyl týdy kótergende sol sheneýnikter shenin tastap, Shámildiń ainalasyna jinaldy. Al bizde Han Kene soǵys jariialaǵanda kóp qazaq qoldamady, Abylaidyń aq týynyń janynan tabylmady. Kezinde qoldamai, hanymyzdy jalǵyzdyqta qaldyrǵanymyz úshin – qazaq jurty ózin áli kúnge kináli sezinetin siiaqty. Alasuryp, Han Keneniń basyn izdep júrgenimizdiń de sebebi osynda sekildi. Esh bolmasa, sóitip marqumnan keshirim suraǵysy keletindei...
Kári tarih biledi, bizde talai bai-manap ta, aqyn-jazýshy da, ǵalym men ánshi de ótti. Alaida ulttyq múddeni temirqazyq ete almaǵandardyń bári – ult jadynan umytyldy. Olardyń ómiri de, ólimi de zaia ketti. Demek, azamat úshin túpki maqsat – týǵan halqyńnyń namysyn qýý. Ketigine kirpish bolyp qalaný. Basqanyń bári baiansyz.
Nurbek Bekbaý,
