جيۋل ۆەرن دەگەن فرانتسۋزدىڭ فانتاست-جازۋشىسى كەنەسارى حان جايلى سۇمدىق قىزىق رومان جازعانىن بٸلەسٸز بە?! «ول قاي كٸتابى?» دەپ ەسكە تٷسٸرە الماي تۇرسىز با? روماننىڭ قازاقشا اۋدارماسى جوق. ورىسشا «ميحايل ستروگوۆ» نەمەسە «گونەتس تساريا» دەپ كٶرسەتٸلگەن. العاشقى جولدارى بىلاي باستالادى: «كٷللٸ سٸبٸردٸ باسىپ الىپ, ورىس يمپەريياسىن دٸردەكتەتكەن تاتار حانى فەوفان»... فەوفان, ول كٸم? كەنەسارى قايدا دەيسٸز عوي. ەۋ باستا, جازۋشى كٸتاپتىڭ باستى كەيٸپكەرٸن كەنەسارى دەپ جازعان. سولاي باسپاعا جٸبەرگەلٸ تۇرعاندا فرانتسييانىڭ ھەم رەسەي يمپەريياسىنىڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترلەرٸ ارالاسىپ, ورتادا ورىس جازۋشىسى تۋرگەنەۆ ٶتٸنٸپ, كەيٸپكەردٸڭ ەسٸم-سويى ٶزگەرتٸلەدٸ. بٸراق كەنەنٸڭ وبرازى, ەرلٸگٸ قاز-قالپىندا جازىلدى.
يە, كەنەسارىنىڭ ازاتتىق ٷشٸن ايقاسى, جاپان دالادا ٶتٸپ, ەشكٸم ول جايىندا بٸلگەن جوق دەپ ٷيرەتتٸ عوي. ٶتٸرٸك ەكەن. كەنەنٸڭ كٶتەرٸلٸسٸن بٷكٸل ەلەم ەستٸپ, رازى بولعاندار رومان جازعان, پوەما ارناعان. جاي, سىرتتاي عانا سٷيسٸنٸپ قويماعان. رەسەي يمپەريياسىنىڭ تەپكٸسٸنەن مەملەكەتتٸگٸنەن ايىرىلعان پولياك, ليتۆالىق وفيتسەرلەر ارنايى ٸزدەپ كەپ, كەنەسارى جاساعىنا قوسىلعان دا ەكەن.
قوش, كەنەسارى نە ٷشٸن يمپەريياعا قارسى كٶتەرٸلدٸ? بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرمەس بۇرىن 1830 جىلدارعا ويشا ساپارلاپ كٶرەيٸكشٸ. نە كٶرەسٸز? سولتٷستٸكتەن رەسەي يمپەريياسى دالامىزعا دەندەي ەنٸپ, قوستاناي, اقمولا, كەرەكۋ, قىزىلجار سەكٸلدٸ جەرٸمٸزدٸ تارتىپ الىپ جاتتى. ال وڭتٷستٸكتەن قوقاندىقتار شاۋىپ, شىمكەنت, ەۋليەاتا, اقمەشٸت, الماتى شاھارلارىن يەمدەندٸ. ەكٸ ورتادا, بٸر سىزىق بوپ ارقا عانا قالدى. قازاقتىڭ ٶمٸرلٸك اۋماعى سول كەزدە, وسىنشاما تارىلىپ كەتٸپ ەدٸ. ەندٸ وسى «ٶمٸر سىزىعىن» دا, ٷزبەك بولعاندا قازاق سوڭعى رەت تۇياق سەرپٸدٸ. سەرپٸلگەن تۇياقتىڭ ۇشقىنى – كەنەسارى ەدٸ!
كٶتەرٸلٸس پە, سوعىس پا?
كەنەسارى قاراقشىلار سيياقتى بٸردەن بۇلعاق جاساعان جوق. سول دەۋٸردٸڭ ديپلوماتيياسىنا ساي, ەۋەلٸ رەسەي پاتشاسىنا رەسمي تٷردە حات جازدى: «ابىلاي اتامىزبەن جاساسقان كەلٸسٸمدەرٸڭ بار ەدٸ. جەرٸڭدٸ المايمىن, سالىق سالمايمىن دەگەن. بٷگٸن سول كەلٸسٸمدٸ بۇزىپ وتىرسىڭدار. بەيبٸت عۇمىر سٷرۋدٸ ويلاساق, دالامىزداعى زاڭسىز بەكٸنٸستەردٸ بۇزىڭىز» دەدٸ.
تالاپ ورىندالمادى. تيٸسٸنشە, كەنەسارى رەسەي يمپەريياسىنا سوعىس جارييالادى. يە, اقىرعى حانىمىزدىڭ ايقاسى – كٶتەرٸلٸس ەمەس ەدٸ. بۇل مەملەكەتتٸ ساقتاۋ ٷشٸن بولعان ٷلكەن سوعىس. نەگە دەيسٸز بە? كٶتەرٸلٸس دەگەنٸمٸز – مەملەكەت ازاماتتارىنىڭ تەرتٸپسٸزدٸككە بارۋى, بۇلعاق جاساۋى. ال, كەنەسارى رەسەي يمپەريياسىنىڭ ازاماتى بولدى ما? جوق! ول كەزدە قازاق ەلٸ رەسەي مەملەكەتٸنٸڭ باسى بٷتٸن بودانى ەمەس ەدٸ. كٶنسەك, پروتەكتوراتتىققا ياكي ەسكەري وداقتاس بولۋعا كٶنگەن ەدٸك. سوسىن كەنەسارىنىڭ حان مەرتەبەسٸ بولدى. ياكي قازاق جۇرتىنىڭ مەملەكەتتٸگٸ بولدى دەگەن سٶز بۇل. حاندىق كەڭەس جۇمىس ٸستەپ تۇردى. بۇل قازٸرگٸ ٷكٸمەت سيياقتى عوي. قازٸرگٸنٸڭ سوتى – بيلەر القاسى بولدى. سالىق جٷيەسٸ بولدى. تۇراقتى ەسكەرٸ بولدى. قىسقاسى, مەملەكەتتٸك جٷيەگە قاتىستىنىڭ بارلىعى كەنەسارىدا بولدى. ەندٸ وسىنداي تولىققاندى مەملەكەتكە ەكٸنشٸ بٸر ەل باسا-كٶكتەپ كٸرسە, كٶتەرٸلٸس جاساي ما, سوعىس اشا ما?
سەرٸكزات دٷيسەنعازى, عالىم, اقىن:
بٸر مەملەكەت ەكٸنشٸ بٸر مەملەكەتكە ەشقاشان كٶتەرٸلٸس اشپايدى. كەرەك دەسەڭٸز, افريكادا بٸر زاماندارى اعىلشىندار زۋلۋس دەيتٸن جۇرتتى جاۋلاپ الدى عوي. سول زۋلۋستار ٶز ەلٸن ازات ەتۋ ٷشٸن قارسى شىققان كەزدە, تاريح ول وقيعانى «اعىلشىن-زۋلۋس سوعىسى» دەپ اتايدى. زۋلۋستاردىڭ اعىلشىنعا قارسى كٶتەرٸلٸسٸ دەپ اتامايدى. ولاي بولسا, كەنەسارىنىڭ وقيعاسىن «قازاق جەرٸن ازات ەتٸپ, حاندىقتى قالپىنا كەلتٸرۋ سوعىسى» دەپ باعالاعان جٶن.
كٶتەرٸلٸستٸڭ ۇزاق جىلدىق, ستراتەگييالىق ماقساتى بولمايدى. يساتاي مەن ماحامبەتتٸڭ بۇلعاعىن الايىق. جەڭگٸردٸ جەڭگەن سوڭ, ارى قاراي نەنٸ مۇرات تۇتتى? وعان قاراعاندا كەنەسارىنىڭ ناقتى ميسسيياسى بولدى!
بەرٸك ەبدٸعالي, «قاسيەتتٸ قازاقستان» ۇيىمىنىڭ جەتەكشٸسٸ:
بٸزدە كٶتەرٸلٸستەر بولسا, كٶبٸندە ايماقتىق, بىلايشا ايتقاندا رۋلىق كٶتەرٸلٸستەر بولدى. بەلگٸلٸ بٸر رۋدى امان الىپ قالۋ عانا بولدى. يساتاي, سىرىم كٶتەرٸلٸستەرٸنٸڭ مەنٸ سول. ال كەنەسارىنىڭ ەرەكشەلٸگٸ, ۇلتتىق ماسشتابتا بولدى. ول مەملەكەتتٸكتٸ ساقتاۋ ٷشٸن شايقاستار جٷرگٸزدٸ.
كەنەسارى قازاقتىڭ تارىلىپ-تارىلىپ بٸر سىزىق بوپ قالعان ٶمٸرلٸك كەڭٸستٸگٸن ۇلعايتا باستادى. ەڭ ەۋەلٸ ارقادا قالقيىپ-قالقيىپ تۇرعان ورىستىڭ بەكٸنٸستەرٸن شاپتى. وڭتٷستٸكتە قوقاننىڭ قورعاندارىن قيراتتى. كەنەسارى جاساعىنىڭ ەڭ العاشقى تروفەيٸ – 1838 جىلى قىركٷيەكتە الىنعان اقتاۋ بەكٸنٸسٸ ەدٸ.
نەگٸزٸ قامال شابۋ وڭاي شارۋا ەمەس! اينالاسى ور, ال قابىرعالارى بيٸك بولىپ كەلەدٸ. تٸكە شاپساڭ, بوسقا قىرىلاسىڭ. قازاقتار بۇل قامالدى قالاي قيراتتى?
تەمٸرعالي ارشىبەكوۆ, تاريحشى:
بۇل بەكٸنٸستٸ الۋ ٷشٸن كەنەسارى ەجەپتەۋٸر دايىندالدى. مىناۋ اقتاۋ تاۋلارىنىڭ ار جاعىندا «قورعان» دەگەن جوتا بار. سول قورعان قىراتىنىڭ ەتەگٸنە ورىس قامالىنىڭ ماكەتٸن سوعىپ, جاۋىنگەرلەردٸ سول بەكٸنٸسكە شابۋىل جاساۋعا, باسىپ كٸرۋگە جاتتىقتىرعان.
ياعني بەكٸنٸستەردٸڭ ماكەتٸن سوعىپ, ەسكەرٸن سوعان ٶرمەلەپ شىعۋعا, قاقپاسىن بۇزۋعا ٷيرەتكەن. بۇدان تٷسٸنەرٸمٸز, كەنەسارى كٶزسٸز ەرلٸككە بارماعان. ەبدەن دايىندالىپ بارىپ, شاباتىن بولعان. ياعني «ەر قازاق – جالعىزىم» دەپ, مەيلٸنشە شىعىن بەرمەۋگە بارىن سالعان. بٸر تاڭقالارلىعى, اۋماعى 2 شاقىرىمداي بولعان بەكٸنٸس ٸشٸندە 800 سولدات بولعان. ال, وسى قامالعا شابۋىل جاساعان كەنەسارى قولىندا دا 800 كٸسٸ بار ەدٸ. ەلەمدٸك سوعىس تاريحىندا بولماعان جايت. بەكٸنٸپ وتىرعان جاۋدى شابۋ ٷشٸن شابۋىلداۋشى ەسكەردٸڭ سانى قورعانۋشىدان 3-4 ەسە كٶپ بولۋى كەرەك. سەبەبٸ شابۋىلعا شىققان ارمييا اشىق دالامەن كەلەدٸ. جاسىرىناتىن, قالقالايتىن دەنەمە جوق. كٶپ سارباز, سودان وققا ۇرىنادى. كونستانتينوپولدٸ الار كەزدە تٷرٸك ەسكەرٸ 120 مىڭ بولسا, قورعانۋشى ۆيزانتييالىقتاردىڭ سانى 8 مىڭعا دا جەتپەگەن. وسمانلىقتار بۇل شاھاردى 2 اي الا المادى. سەبەبٸ, قورعانۋشىلار قامال ٸشٸندە, ولاردى قالقالايتىن قابىرعا بار. تٶبەدەن تاس اتىپ, ىستىق ماي تٶگٸپ وتىرا بەرەدٸ.
جە, كەنەسارى حان بەكٸنٸپ وتىرعان, ەسكەر سانى ٶزٸمەن پارا-پار دۇشپاندى قالاي جەڭدٸ? بۇل قورعاندى تاڭ-الاگەۋٸمدە شاۋىپتى. ول كەزدە تاڭعى سالقىننان شىق تۇرىپ, وق-دەرٸ سۋلانىپ-نامدانىپ, بٸردەن وتالمايدى ەكەن. ياعني زەڭبٸرەكتەر ايقاس ۋاعىندا مىلقاۋ تۇرعان. ەۋپٸرٸمدەپ جٷرٸپ وتالعاندارى دوبىن الىسقا اتا الماعان. الايدا, ورىس سولداتىنىڭ قولىنداعى ۆينتوۆكالار كاپسۋلدٸ بولعاندىقتان, تاڭعى شىقتىڭ ەش زييانى بولماعان. شابۋىل كەزٸندە قارشا بوراعان وقتان قورعانۋ ٷشٸن كەنەسارى ەسكەرگە بايالدىر, قاراعان سەكٸلدٸ مايىسقاق, بٸراق بەرٸك بۇتالاردان قالقان توقىپ, سونى قالقالاپ بارۋدى بۇيىرعان. ۆينتوۆكالاردىڭ وعى وسى باتىسقان, شيەلەنٸسە توقىلعان قالقاندارعا تٸرەلٸپ قالادى ەكەن. نە كەرەك, 3 ساعاتقا سوزىلعان شايقاستا قازاقتار بار-جوعى 10 ساربازدى شىعىن ەتٸپ, اقتاۋ بەكٸنٸسٸن قۇلاتادى.
كەنەسارى ساربازدارى دەل وسىنداي تەسٸلمەن كەيٸن اقمولا بەكٸنٸسٸن قورشاپ, ٶرتەپ جٸبەردٸ. ارقاداعى شەپ-قامالداردى قيراتا جٷرٸپ, رەسەيدٸڭ شەكاراسىنا دەيٸن بارعان كەزدەرٸ بولعان. رەسەي يمپەريياسى كەنەسارى حاننىڭ كٶتەرٸلٸسٸن جانشي الماي, 10 جىل جوعالتادى. تاريحشىلار ايتىپ وتىر. حان كەنەمەن سوعىسقا كٶرشٸ ەل ٶزٸنٸڭ ٸجٶ-نٸڭ 19%-ىن سارپ ەتٸپتٸ. ياعني ەسكەر ۇستاۋعا, ورىستىڭ دەرەۆنيا, ستانيتسالارىن كٶشپەندٸلەر شابۋىلىنان قورعاۋ ٷشٸن, شٷپٸرلەتٸپ قامالدار سوعۋ ٷشٸن قىرۋار قارجى جۇمسالعان. بۇدان بٶلەك سوڭعى حاننىڭ باسىنا 3 مىڭ رۋبل تٸكتٸ. بۇل دەگەنٸڭ, ٶتە كٶپ اقشا! مىسالعا, قاراعاندى كەنٸشٸن ورىس كٶپەسٸ 350 رۋبلعا ساتىپ العان. جە, قازٸرگٸ اقشانىڭ قۇنىمەن شامامەن 300 ميلليون تەڭگەگە پارا-پار.
قازاقتىڭ وڭتٷستٸگٸن قوقان بەكٸنٸستەرٸنەن تازارتقانىمەن, ورىس يمپەريياسىمەن تايتالاسۋ حان كەنەگە اۋىر تيدٸ. شەگٸنە-شەگٸنە الاتاۋدىڭ باۋرايىنا جەتتٸ. وسى ارادا, قايبٸر تاريحشىلار «كەنەسارى ٶزٸ جەڭٸلٸپ جاتىپ, بٶتەن ەل – قىرعىزعا باسا-كٶكتەپ كٸردٸ» دەپ قاتە پايىمدايدى. جوق, قىرعىز بٶتەن ەل ەمەس ەدٸ. قاسىم حاننىڭ زامانىنان بەرٸ قازاققا قاراعان-دى... حاقنازاردىڭ دەۋٸرٸندە, بۇل جۇرت ۇلى جٷزدٸڭ قۇرامىندا بولعان. ابىلايدىڭ تۇسىندا دا سولاي ەدٸ. سوندىقتان دا, كەنەسارى حاننىڭ قىرعىز جەرٸنە بارۋى بٶتەن ەلگە, بٶتەن جەرگە بارۋى ەمەس. كەدٸمگٸ قازاقتىڭ قۇرامىندا بولعان ەلگە بارۋى ەدٸ. سوسىن قىرعىزدىڭ بيلەرٸ كەنەسارى كەلگەندە جولبارىس تەرٸسٸن جاپقان سەيگٷلٸكتٸ سىيلاپ, «بٸز سٸزگە باعىنىشتى بولامىز» دەپ كەنەسارىعا ۋەدەسٸن ايتقان ەدٸ.
كەنەسارى قىرعىزدارعا نەگە باردى?
جوعارىدا جازعان سٶزٸمٸزگە دەلەل كەلتٸرسەك. قىرعىزدىڭ اتاقتى تاريحشىسى بەلەك سولتونوەۆ «قىزىل قىرعىز تاريحى» اتتى كٸتابىندا: «تارىح بويۋنچا 1510-جىلى كاسىمحاندىن كىرگىزدى كاراتپاسا دا كالكانچ بولگونۋ كٶرٷنٶت. 1526-جىلى انىن تايىر دەگەن بالاسىنا كىرگىزدىن كاراپ تۋرگانىن كٶردٷك» دەپ وسىنى ايتادى. حاقنازار حان تۇسىندا قازاقتىڭ ەكٸمشٸلٸك-تەرريتورييالىق باسقارۋ جٷيەسٸ قۇرىلعان ۋاقىتتا قىرعىز ۇلى جٷزدٸڭ قۇرامىندا جٷرگەنٸ وسى كٸتاپتان بەلگٸلٸ: «تارىحكا كاراگاندا XVI كىلىمدىن اياگىندا كازاكتان اكنازار دەگەن كان چىگىپ, بير ماملەكەتتين ساياسى جانا جەرينين ىڭگايىنا كاراتا كيچي جٷز, ورتو جٷز, ۋلۋۋ جٷز دەپ ٷچ بٶلگٶن. جٷز تەرميني اراپ سٶزٷندٶ بولۋك دەگەن سٶز بولۋپ, جٷزي سٶز جٷز دەگەنگە ايلانىپ كەتكەن. دەمەك ۋلۋۋ جٷز — ۋلۋۋ جٷز, ورتو جٷز-ورتو جٷز, كيچي جٷز-كيچي جٷز دەليپ كەتتي. ال زامان دا كىرگىز (ۋلۋۋ جٷز) ۋلۋۋ جٷزگٶ كيرگەن».
قىرعىز بيٸ كٶكەمنٸڭ ەسٸمحاننىڭ قىزمەتٸندە جٷرگەنٸن ش. ۋەليحانوۆ, قوقىم بيدٸڭ ەز تەۋكە حان زامانىندا «جەتٸ جارعى» كەڭەسٸندە وتىرعانىن م. تىنىشپاەۆ جازادى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى بٸرەۋ: قىرعىزدار قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىندا, قامقورلىعىندا بولعان. ونىڭ بٸر دەيەگٸ سالقام جەڭگٸردٸڭ قىرعىزدى قورعاپ قازا تابۋى, قالماق دەرەگٸ تاپجىلتپايدى: «زيمويۋ گودا ۋسۋن لۋ (1652 گ.) تسەتسەن-حان ۆوزراتيلسيا ۆ سۆوي كوچەۆيا يز پوحودا نا بۋرۋتوۆ; ۆ ەتوم پوحودە 17-لەتنيي گالداما ليچنو زاكولول يانگير-حانا, پوۆەلەۆاۆشەگو بۋرۋتامي ي كيرگيز-كايساكامي». بۋرۋت دەپ قالماق قىرعىزدى ايتادى, ياعني سالقام جەڭگٸر قىرعىزدى قورعايمىن دەپ شاعىن قولمەن اتتانىپ كەتكەن بولىپ وتىر.
قىرعىز قازاق قاراماعىنان «قازاق قايىڭ ساۋىپ, قىرعىز گيسسار اسقان» «اقتابان شۇبىرىندىدا» شىعىپ كەتتٸ. حVٸٸٸ عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي جاعداي دۇرىستالدى. قىرعىن سوعىستاردىڭ نەتيجەسٸندە جوڭعارييا «بارساكەلمەسكە» كەتتٸ, جاڭا كٶرشٸ قىتايمەن شەكارانى بەلگٸلەدٸك. وسى تۇستا باداحشاننان بەرٸ قۇلاعان قىرعىز ٸلە مەن شۋ اراسىنا تالاسىپ قازاققا مازا بەرمەۋگە اينالدى. كٶكجال باراق جانىنا ەرگەن باتىرلارىمەن 1767 جىلى قىرعىز قولىنان قازا تاۋىپ, ولاردىڭ باستارىنان «كەللا مۇنارا» تۇرعىزىلعان سوڭ ابىلاي 1770 جىلى الاتاۋعا اتتاندى. قىرعىز بىقپىرت, توپالاڭ تيگەن قويداي ۇيلىعىپ قاشا بەرٸپتٸ, قازاق سوڭىنان قۋىپ, قارابالتا, سوقىلىقتىڭ اسۋىنا جەتكٸزبەي, كٶبٸن قىرىپتى...
ابىلاي قارابالتا, سوقىلىقتان اسىپ شاپپاقشى بولعاندا, مۇنى ەستٸگەن قىرعىز بيٸ سادىربالا ەلشٸ جٸبەرٸپ «بٸز بٸر تايپا ەلدٸ اق ٷيلٸگە بەرەيٸك» دەپ انت بەرگەن...» (9-توم, 121-122 بب).
اق ٷيلٸ امانات بەرۋ – ساعان باعىنامىز, سەنٸڭ بٸر جۇرتىڭا اينالامىز دەگەن سٶز. قازاق پەن قىرعىزدىڭ بۇل شارتى كەنەسارى زامانىنا دەيٸن ٶز كٷشٸندە كەلدٸ. انت بۇزىلعان جاعدايدا اماناتقا بەرٸلگەن ادام بولسا دا, رۋلى ەل بولسا دا قىرىپ تاستايدى. كەنەسارى ورىسپەن ون جىل سوعىسىپ سوڭىنا ەرگەن ەلمەن قىرعىز شەكاراسىنا جاقىنداعان ۋاقىتتا بۇل وقيعالار مٶرٸ بار قاعاز سيياقتى ەدٸ. ب. سولتونوەۆ تا «كىرگىز مەنەن ەلدەشيپ تۋرۋۋگا كيشي جيبەرەلي, ەگەردە بولبوسو كٷچ مەنەن كاراتالى دەپ, 1846-جىلى ەرتە كٶكتٶمدٶ كەنەسارى كٶچٷپ كەليپ جانگاراچ, جانتاي, تىنالى, تٶرٶگەلديگە ەلچي جيبەرگەن» دەيدٸ. مٸنە, دەرەكتەر وسىلاي دەيدٸ. بٸراق, كەنەسارىنىڭ سوڭىنان ۆيشنەۆسكييدٸڭ ەسكەرٸ كەلدٸ. مىنا جاعىنان قوقاندىقتار قىستى. گەنەرال ۆيشنەۆسكيي وردەن-مەدالدار تاراتىپ, قىرعىز بەن ۇلى جٷزدٸڭ بيلەرٸن ٶزدەرٸنە قاراتىپ الدى. قىرعىزدار اقىر تٷبٸندە حان كەنەگە قارسى بولىپ شىقتى.
كەنەسارى سوعىسى نە بەردٸ?
كەنەسارىنىڭ ون جىلدىق سوعىسى قازاققا نە بەردٸ? مۇنداي مايدانداردا شىعىن مول بولادى. بٸراق, بەرگەنٸ ياكي زييانى ماتەريالدىق شىعىنمەن ٶلشەنبەۋٸ كەرەك. ول – ەشبٸر اقشاعا ساتىپ الا المايتىن كٷرەسكەرلٸك رۋحتى مۇرا ەتتٸ بٸزگە. سول زاماندا سانى بٸزبەن قارايلاس ياكۋت, بۋريات جۇرتى قارسىلاسپاۋدىڭ سالدارىنان جۇتىلدى, توزدى. وسىنداي زوبالاڭنان ۇلتتى قۇتقارعان حانىمىزدى بٸز اجالدان قۇتقارا المادىق.
بەرٸك ەبدٸعالي, «قاسيەتتٸ قازاقستان» ۇيىمىنىڭ جەتەكشٸسٸ:
كەنەسارىنىڭ جەڭٸلۋٸنە بٸز كٸنەلٸمٸز. قىسىلتاياڭ شاقتا قازاق تۇرىپ بەرمەدٸ. بٸلەسٸز بە? سول ۋاقىتتا, كاۆكازدا شەمٸل عازاۋات جارييالادى. شەشەن, داعىستان جۇرتىندا دا ورىستان شەن الىپ, شەكپەن كيگەندەر كٶپ بولدى. بٸراق, شەمٸل جاسىل تۋدى كٶتەرگەندە سول شەنەۋنٸكتەر شەنٸن تاستاپ, شەمٸلدٸڭ اينالاسىنا جينالدى. ال بٸزدە حان كەنە سوعىس جارييالاعاندا كٶپ قازاق قولدامادى, ابىلايدىڭ اق تۋىنىڭ جانىنان تابىلمادى. كەزٸندە قولداماي, حانىمىزدى جالعىزدىقتا قالدىرعانىمىز ٷشٸن – قازاق جۇرتى ٶزٸن ەلٸ كٷنگە كٸنەلٸ سەزٸنەتٸن سيياقتى. الاسۇرىپ, حان كەنەنٸڭ باسىن ٸزدەپ جٷرگەنٸمٸزدٸڭ دە سەبەبٸ وسىندا سەكٸلدٸ. ەش بولماسا, سٶيتٸپ مارقۇمنان كەشٸرٸم سۇراعىسى كەلەتٸندەي...
كەرٸ تاريح بٸلەدٸ, بٸزدە تالاي باي-ماناپ تا, اقىن-جازۋشى دا, عالىم مەن ەنشٸ دە ٶتتٸ. الايدا ۇلتتىق مٷددەنٸ تەمٸرقازىق ەتە الماعانداردىڭ بەرٸ – ۇلت جادىنان ۇمىتىلدى. ولاردىڭ ٶمٸرٸ دە, ٶلٸمٸ دە زايا كەتتٸ. دەمەك, ازامات ٷشٸن تٷپكٸ ماقسات – تۋعان حالقىڭنىڭ نامىسىن قۋۋ. كەتٸگٸنە كٸرپٸش بولىپ قالانۋ. باسقانىڭ بەرٸ بايانسىز.
نۇربەك بەكباۋ,
