Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasy ulttyq rýhaniiatymyzǵa tyń serpin berdi. Atalmysh baǵdarlama aiasynda aýdanymyzda birshama jumystar atqarylyp, ulttyq qundylyqtarymyz dáripteldi. Týǵan jerge týyn tige kelgen kóptegen azamattar óz aýyldarynda sáni men saltanaty kelisken taǵylymdy toilardy kóptep ótkizýde. Sol toilarda qazaqtyń ulttyq at sporty nasihattalyp, jandanyp jatqany kóńilimizdi serpiltedi.
Balǵyn kúishilerdiń I respýblikalyq «Kúi-qudiret» jas dombyrashylar konkýrsy talai jastyń talabyn ushtady, jigerin janydy. «Ulylarǵa taǵzym – urpaqqa amanat» salt attylar sapary kúlli respýblikamyzǵa úlgi boldy. Jaqynda ǵana «Týǵan jer» baǵdarlamasy aiasynda jaryq kórgen «Baian-jyr» Baianaýyl aqyndar antologiiasynan týǵan topyraǵymyzdy jyr etken aqyn júrekterdiń lúpili estiledi. Osyndai igi isterdiń jalǵasy bolyp, Baianaýyl aýdandyq ákimdiginiń usynysymen, «Týǵan jerim – Baianaýyl» qorynyń uiymdastyrýymen qazaqtyń tuńǵysh rejisseri Jumat Shaninniń 125 jyldyǵyna arnalǵan respýblikalyq aqyndar aitysy ótti. Óńirimizde buryn-sońdy bolmaǵan óner dodasyn «Aitys aqyndary men jyrshy-termeshilerdiń halyqaralyq odaǵynyń» tóraǵasy, «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri» Júrsin Erman júrgizdi.
Jumat Shanin dúniege kelgen Jeltaý Baianaýyl aýdanyna qarasty keńes zamanynda «Iýjnyi» dep atalǵan aýyldyń mańynda. Keiin keńsharlar ydyrap, sharýashylyq basqan ýaqytta «Iýjnyi» keńshary – Jumat Shanin atyndaǵy sharýashylyq bolyp aýysty. Sóitip, óshkenimiz janyp, ólgenimiz tirilip, eldimeken Jumat Shanin atyn ielenip shyǵa keldi. 1993 jyly keńshardyń alǵashqy irgetasynyń qalanǵanyna 30 jyl tolýyna orai aýyldyń kireberisine óner maitalmanynyń beinesi salynǵan stella ornatyldy. Ýaqyt – zaman kóshine ilesip, sharýashylyq qulap, aýyl ataýy qaita joiylǵan edi. Sóz saiysy óter kúnnen sál ǵana buryn aq túieniń qaryny jarylyp, tuńǵysh rejisserdiń mereitoiy qarsańynda aýylǵa Jumat Shaninniń esimi qaita berildi.
Aitys bastalar sátte baianaýyldyq qaýym taǵy bir qýanyshpen qaýyshty. Baianaýyl aýdanynyń óneri men ǵylymyna, ádebieti men mádenietine, aýyl sharýashylyǵy men bilim berý salasyna jáne ekonomikasy men áleýetiniń damýyna zor úles qosyp, eńbek sińirgen azamattar «Baianaýyl aýdanynyń qurmetti azamaty» ataǵymen marapattaldy. Atalmysh joǵary marapatqa Qazaqstannyń halyq ártisi Asanáli Áshimov, aitystyń júrgizýshisi, aqyn Júrsin Erman, «Baianaýyl» nesie seriktestigi» JShS-niń basqarma tóraǵasy Baǵdat Ábenov, aýdandyq «Nur Ana álemi» qoǵamdyq birlestiginiń tóraiymy, ardager ustaz Ǵaliia Áýbákirova, Qazaqstan Respýblikasynyń Bolgariiadaǵy elshisi Temirtai Izbastin, «Batys Invest» JShS kompaniiasynyń bas direktory Smbat Mikaelian, «Munai Tas» AQ Soltústik-batys kompaniiasynyń bas direktory Hasen Soltanbaev syndy azamattar ie boldy. «Baianaýyl aýdanynyń qurmetti azamaty» tósbelgisin aýdan ákimi Orazgeldi Qaiyrgeldinov tabystady.
Barsha baianaýyldyq jyrsúier qaýymdy quttyqtai kele, aqyndarǵa sáttilik tilegen Orazgeldi Áliǵazy-uly: «Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasyndaǵy salt-dástúrlerimizdi, bolmysymyzdy saqtaýda ulttyq kodymyzdyń orny erekshe. Ulttyq kodymyz ǵana bizdiń janymyz ben júregimizdiń qulpyn asha alady. Ol ulttyq kod tamyry tereńnen tartylatyn ulttyq dástúrimiz ben mádenietimizde. Tól ónerimizdi túletýimizde», - dedi.
Qurmetti marapatty alǵan Júrsin Erman: «80 jasqa tolýyna orai Elbasynyń qolynan «Eńbek Eri» altyn belgisin alǵan Asanáli aǵamyz: «Nureke, basymyz áli jas qoi, bul marapatty avans dep qabyldaiyn. Áli talai eńbek etemin», - degen edi. Men de solai qabyldadym. Aitysty damytýdaǵy qyryq jylǵy eńbegimdi eskerip jatqan shyǵarsyzdar. Qazaq jeriniń iesizi bar shyǵar, biraq kiesizi joq. Baianaýyl – qazaq jeriniń qasietti tóri», - dep alǵysyn bildirip, aitys aqyndaryn sahna tórine shaqyrdy. Shuǵyla nuryn tókken shýaqty aimaqqa, jyr-qanatyna qýat bailap kelgen 16 aqyn sóz saiysyna tústi. Sóz salmaǵyn tarazylaǵan aqyn, Jazýshylar Odaǵy basqarma tóraǵasynyń birinshi orynbasary, Halyqaralyq «Alash» syilyǵynyń iegeri, Baianaýyldyń qurmetti azamaty Ǵalym Jailybai tóraǵalyq etken qazylar alqasynyń quramynda aitystyń aqtańgeri Dáýletkerei Kápuly, qoǵam qairatkeri, Pavlodar oblysy jáne Baianaýyl aýdanynyń qurmetti azamaty Qorabai Shákirov, aqyn, Jazýshylar Odaǵy Pavlodar oblystyq filialynyń tóraǵasy, Baianaýyl aýdanynyń qurmetti azamaty Arman Qani, aqyn, «Aqbettaý» ádebi-tarihi jýrnalynyń bas redaktory Sailaý Baibosyn, aqyn, Baianaýyl aýdanynyń qurmetti azamaty, Qazaqstan Respýblikasynyń mádeniet qairatkeri, Baltabai Syzdyqov boldy.
Kópten kútken sát jetip, shárbat jyrǵa sýsap otyrǵan halyqtyń qoshemetinde shek bolmady. Arqalyq batyrdy tiriltken Jumattyń toiyna Arqalyqtan arqalanyp kelgen Aibek Qaliev pen aýzynan óleń búrikken kerekýlik Qýanyshbek Sharmanov birinshi jup bolyp sahna tórine kóterilgen ýaqytta qurmet-qoshemet tipten údei tústi. «Bul jerge jyr arnamaý múmkin emes, tilińdi qoimasa eger Qudai bailap», - degen Aibek Qaliev:
«...Bul ólke qalai baǵyn asha almaidy?!
Shuraily jerinde ósken tórt túligi,
Aiaǵyn semizdikten basa almaidy.
Baiandy Alla jaratqan mahabbatpen,
Mundai jer endi eshqashan jasalmaidy», - dep Baianaýyldy áspettep jyrǵa qosty.
«Aqbettiń asýynda arqar oinap,
Sabyndykól samalǵa terbeletin...
Jumyr basty pendege arman shyǵar,
Jýmasa Toraiǵyrdai kólge betin?!
Eskeldini ziiarat etken jandar,
Esken jel juparymen emdeletin.
Birjankól bir kórgennen ǵashyq qylyp,
Naizatas qiialyńa dem beretin.
...Myrzashoqy basyna bir shyqpasań,
Jabyǵyp myrza kóńil sherlenetin.
...Alty qurlyq álemde jer bar ma eken,
Barmaqtai Baiantaýǵa teń keletin?!...» Qýanysh Sharmanov ta osyndai súbeli sózderimen aitystyń kórigin qyzdyrdy. Tatymdy sóz aitýǵa tyrysqan qos aqyn da jyrsúier qaýymnyń yqylasyna bólendi.
Jumaqtyń fánidegi pushpaǵyndai bolǵan Jumattyń aýylyna kelip jyr tókken kelesi jup semeilik Rústem Qaiyrtai men kerekýlik Ońǵar Qabdenov te erekshe babynda ekenin kórsetti. Ásirese, Rústemniń shymyr uiqastary men ótkir tirkesteri dúrkin-dúrkin shapalaq urǵyzdy.
«...Uly men qyzdarynan namys kútken,
Baq qonǵan Baiantaýdyń mańdaiyna,
Alashshyl Júsipbektei arys bitken.
Bul ólke tuńǵyshtardy túletetin,
Qazaǵyma áigili tanys núktem,
Mysaly qara jerge qoly tise,
Áz jurty ár isinen tabys kútken.
Qazaqtyń mańdaiyna bailyq bitse,
Bailyqtyń mańdaiyna Qanysh bitken.
Tarihty qazyp izdep márt órlikpen,
Meńgergen ádebietti kórkemdikpen.
Qazaqtyń mańdaiyna ǵylym bitse,
Ǵylymnyń mańdaiyna Álkei bitken.
Dalada sahnany alǵash qurap tikken,
Jeti óner bir basyna biraq bitken.
Qallekei, Qurmanbek pen Serkelerge,
Ustaz bop osy kúnnen murat kútken.
Qazaqtyń mańdaiyna teatr bitse,
Teatrdyń mańdaiyna Jumat bitken.
Túsirgen ár kinosyn ásemdikpen,
Tyń jolǵa túren salǵan has erlikpen.
Qazaqtyń mańdaiyna kino bitse,
Kinonyń mańdaiyna Sháken bitken.
Osyndai Baiantaýdai ǵurypty elsiń,
Tósińnen tektilerdi órbitkensiń.
Qazaqtyń mańdaiyna dala bitse,
Dalanyń mańdaiyna sen bitkensiń...», - dep órilgen poeziialyq kórkemdigi joǵary, qunary mol shýmaqtar Rústem aqynda az bolmady. Al, Baiannyń mańdaiynan ushqan bulttar Alashtyń tańdaiyna án bolyp tamǵanyn dáleldeýge baryn salǵan Ońǵar Qabdenov bolsa, birinshi dúniejúzilik soǵysty tilge tiek ete otyra, aýqymdy máseleni sóz etti:
«...Sol kezde Jumat Shanin okop qazǵan,
Bul da tyń derek edi jazyp júrer.
Al, qazir beibit, tynysh zamanada,
Adasty azamattar azýly der.
Siriiaǵa bizden de ketkender kóp,
Ol jaily málimetter ázir, bilem.
Otandy qorǵaý úshin okop emes,
Ózine kór qazyp júr qazirgiler...»
Shaptan almai shaqtap sóilegen qaraǵandylyq Maqsat Aqanov pen semeilik Ásem Erejeqyzy dástúrli «Qyz ben jigit» aitysyn jasap, kórermenniń kóńilin baýrady. Maqsat aqyn Baian jerin munaidyń kúshimenen salynbaityn, qudaidyń EKSPO-syna teńedi. Ásem bolsa, on bes jyl boiy qalyspai qarsylas bolyp, talai alamanda sóz salystyryp, oi jarystyrǵan serigine: «Qaitara almai júrgen kegiń bar ma, aita almai júrgen, álde, sóziń bar ma?, - dep nazdandy.
Aitystyń tórtinshi jubyn quraǵan jas aqyndar jerlesimiz Nurqanat Qairat pen qyzylordalyq Meiirbek Sultanhan da aǵalarynyń jolyn laiyqty jalǵap kele jatqandyqtaryn dáleldedi. Tórt jyl buryn aitystyń úlken sahnasyna alǵash shyqqan Nurqanat osy Meiirbekpen aitysyp, qanatqaqty sóz saiysynda sheberligin tanytqan bolatyn. Bir-birin jaqsy biletin qarsylastardyń joly Baianaýylda taǵy túiisti. «Umytpa tusaýyńdy kim keskenin, kindik kesken jerińe kelgenińmen», - dep bastaǵan Meiirbekke utymdy jaýap qaiyrǵan Nurqanattyń jalyndy jyry jerlesteriniń júregine jol tapty:
«...Meiirbek, sál kishkene shegine tur,
Elge kep arqa-basym keńip otyr,
Tulparymdy kep turmyn ozdyrǵaly,
Sen ony shabysymnan kórip otyr.
Tańdaýly on alty aqyn elge kelip,
Aitystyń keregesin kerip otyr.
Myqtylardyń ishinde men de júrmin,
Aldymda taqym qysyp elim otyr.
Endeshe, qýan, elim, Nurqanatyń...
...Qyrandardyń sapyna enip otyr.
Quldyrańdap aldyńnan ketken qulyn,
Júrsinniń júirigi bop kelip otyr...»
«Bir Jumattyń ómirin on alty aqyn, bir juma jyrlasa da taýysa almaitynyn» aitqan Nurqanattyń sózin jalǵaǵan Meiirbek te qoshemetsiz qalmady.
«...Týyndysyn aýdaryp Shekspirdiń,
Tárjimamen halyqqa tálim etti.
Pýshkinniń de aýdaryp shyǵarmasyn,
Sahnada óz izin salyp ótti.
Sahnada shyndyqty aitý kerek, -
dep árqashan qoldaǵan ádiletti.
Al, búgingi qoǵamǵa qarap tursań,
Janymdy kei jaǵdailar janyp ótti.
Tilim-tilim, tilim, - dep aiǵailaǵan,
Sózimniń sóli qashyp, máni ketti...
Jumattar shynymenen batyr eken,
Erligi elestetken Jánibekti.
Keńestik kesir zaman kezinde de,
Qazaqshalap sairatqan «Gamletti», - dep tildiń jaiyn utqyrlyqpen qozǵady ol.
Jastardan keiin Júrsin Erman: «Baianaýyldyń bulaǵai aqyny» dep shaqyrǵan Tilek Seiitov pen shymkenttik Qalijan Bildáshev sóz saiysyna tústi. «Bir ýys topyraǵyńdy da bermes edim, altyn ákep berse de at basyndai», - dep týǵan jerdiń namysyn jyr etti Tilek.
Aitystyń altynshy juby bolǵan Máres Bairon men «Qaiyr han qorǵap ketken dúr qalanyń balasy» Dáýren Aqsaqalov besiginde tektilik ińgalaǵan jurtty jyrǵa qosty.
Arqanyń tórindegi altyn saraidy jyr etken jetinshi jupty astanalyq Erkebulan Qainazarov pen almatylyq Shuǵaiyp Sezimhan qurady. Sóz barymtasyn bastaǵan Erkebulan:
«Teatrdy da oiatqan – Jumat Shanin,
Uiatyńdy da oiatqan – Jumat Shanin.
Óreńdi de saqtaǵan – Jumat Shanin,
Ónerdi de saqtaǵan – Jumat Shanin.
Al, qazir rejissermin dep júrgender,
Bir-eki kameranyń burap sabyn.
Eki aktermen serial túsirip ap,
Jasap júr stýdiiany qurap shaǵyn...
...Jumat bolý qaidaǵy, jmot bolyp,
Qulyna ainalyp júr qý aqshanyń», - dep ónerdiń baǵasyn asyra jyrlady. Óz kezeginde «Jezdelep» jyr órgen Shuǵaiyp ta shuraily tirkesterimen qoshemetke bólendi. Onyń Jumat jaily «Jiyrmasynshy ǵasyrda bul qazaqty «Rýhani jańǵyrtyp» ketken adam», - degeni kóptiń esinde qaldy.
Birinshi ainalymdy «Altyn dombyranyń» iegeri Aspanbek Shuǵataev pen Buqar jyraý jatqan jerdiń sálemin ala kelgen Didar Qamiev quraǵan jup aiaqtady.
«Qushaǵyn dombyra alsam halqym ashqan,
Jyrymnyń jarty joly – jarty dastan.
Júkeńniń dombyrasyn utyp alyp,
Atandym sol sebepten altyn Aspan.
«Aq sisa, qyzyl sisa, sisa, sisa», -
dep aitqan jaiaý Musa, babam Musa.
Aitysty aýylyna alyp kelgen,
Jigitter shamań jetse maǵan uqsa», - dep «Aq sisanyń» áýenine salǵan Aspanbek ardaqty jurttyń kóńilin silkindirip jiberdi. Jurtynyń jolyna túsip, halqynyń qolyna jaqqan saqasy atanǵan Aspanbek aqyn Baianaýyldyń bólek bitimin ózgeshe jyrlady:
«...Aspanbegiń sóilesin,
Aldaspannan til-jaǵy.
Aty óshken be jaqsynyń?!
Ishan menen Máshhúriń,
Qudaidyń súigen quldary.
...Jarylǵapberdi sairasa,
Dala bulbuly tyńdady...
Qyzyltaý – jerdiń gúlzary,
Ájemniń jaiǵan syrmaǵy.
Samalynan esetin
Keshegi Káýken seriniń,
Salǵan ániniń yrǵaǵy.
Baianaýyldyń qyzdary –
Baian sulýdai syrǵaly,
Baianaýyldyń uldary –
Baian batyrdai tulǵaly,
Baianaýylddyń qumdary –
baiandy baqtyń qundaǵy...»
Aspanbekke astarly ázildermen shymshi tiise sóilegen Didar, sóz mánisin tereńdete túsip, bylai dedi:
«...Sabyndy jaǵasyna kelip turyp,
Sóileiin esil enshi bólip turyp.
Baianym - Arqadaǵy sulý ólke,
Aitaiyn jalpyńyzǵa jón uqtyryp.
Qyzyltaý, Jeltaý syndy taýlaryń bar,
Basyna aq bult kigen bórik qylyp.
Qulazyǵan janyńyz jadyraidy,
Jasybaidyń aidynyn kórip turyp.
Aibyn berip turady osy aýylǵa,
Aqbettaý tóbesinen tónip turyp...
Aýzyn asha beretin aitysqanda,
Otyrmyn Aspanbekti serik qylyp.
Bul nege aýzyn asha beredi? - dep,
Oilaýshy edim, ezýin kóbik qylyp.
Aýzyn ashpai qaitedi bala jastan,
Osynsha sulýlyqty kórip turyp...»
Tórt saǵatqa sozylǵan sóz saiysyn tapjylmai tamashalaǵan halyq ábden sýsap qalypty. Birinshi ainalym aiaqtalyp, bir saǵat úzilis jariialandy. Úzilisten keiingi finaldyq aitystardy Didar Qamiev pen Erkebulan Qainazarov bastady.
«...Qazaqqa myna bes kún jalǵan da óleń,
Qiial da óleń, jáne de arman da óleń.
«Týǵanda dúnie esigin ashady óleń»,
Tildessek uly Abaidai zańǵarmenen.
Ol óleń – betashar men syńsý, joqtaý,
besik jyry emes pe aýjar menen?!
Jumat atam kezinde sonyń bárin,
El aýzynan jinapty talǵammenen.
Kezdesip, el jurtyma jetkiz, - depti,
Zataeevich sekildi shaldarmenen.
Sodan beri qanshama zaman ótti,
Keshter batyp, almasyp tańdarmenen.
Qansha qazaq baqiǵa ketip jatyr,
Jumat Shanin qaldyrǵan zarly ánmenen.
Qansha qazaq úilenip, ósip jatyr,
Jumat Shanin qaldyrǵan «Jar-jarmenen»...», - dep talǵamdy tolǵaý aitqan Erkebulan Qainazarovtyń shabysy bólek boldy.
Al, Aibek Qaliev pen Ásem Erejeqyzy jasaǵan aǵa men qaryndastyń aitysy da alqaly toptyń alǵysyna bólendi.
«...Jyrlaýǵa Jumatyńdy qaita keldik,
Bul jerde týmaidy eken osal adam.
Tarasa Túrkiligim Ór Altaidan,
Bastalar tektiligim osy aradan...», - dep jyrlaǵyn Ásem Erejeqyzyna Baianaýyldyq aq ájeler bir emes, birneshe márte gúl shoqtaryn syilap, qurmet kórsetti. Ásem Baianaýyldy «Qazaqtyń ǵylymi astanasy» dep atady. Ózekti máselelerdi ótkir qozǵaǵan Aibek:
«...Jumatsyz sahnanyń sáni ketip,
Jaǵdaiy kúnen-kúnge aýyr bop júr.
Kinonyń da qiiýy qashty búgin,
Arqasy qamshy batpas qamyr bop júr.
Rejisser bitkenniń bar armany,
Kinofestivalderge barý bop júr.
Qazaqty masqara etken kinosymen,
Jeńimpazdyń júldesin alý bop júr.
Tushynyp kóre-tuǵyn serial da joq,
Shetelden satyp alý táýir dep júr.
...Qaragóz qyzdaryńnyń túri anaý,
Túriktiń jigitterin «Janym» dep júr.
Baianaýyl, taǵy da bir tolǵatshy,
Ónerimiz ózińsiz jaýyr bop júr.
Qazaqtyń kinosy men teatry,
Jumat pen Shákenderge zárý bop júr...», - degende kórermenniń shapalaǵy jaýyp ketti.
Finaldyq bólimniń sońǵy jubyn quraǵan Aspanbek Shuǵataev pen Maqsat Aqanov tamasha sóz tartysyna kýá qyldy. Shappa-shap aitysta aǵasyna qurmet tanytqan Aspanbek «Aǵamnyń jolyn keskenshe, qolymdy kesken myń artyq», - dep jolyn berdi.
Tartysqa toly aitys óz máresine jetip, halyqtyń alqalaýymen, qazylardyń sheshimimen jeńimpazdaryn tórge shyǵardy. Jurtynyń joqshysy, saltynyń saqshysy atanǵan aqyndardy marapattaý rásimi kelip jetken kezde halyqtyń qoshemet kórsetýinen qimastyqtyń dabysy estilgendei boldy.
Bas júlde iegeri qaraǵandylyq Maqsat Aqanovty qazylar alqasynyń tóraǵasy Ǵalym Jailybai men Baianaýyl aýdanynyń ákimi Orazgeldi Qaiyrgeldinov marapattady. Jeńimpaz aqyn 1 million 500 myń teńgelik syiaqyǵa ie boldy. Aitystyń birinshi oryn júldesi Aspanbek Shuǵataevqa buiyryp, 1 million teńgeni qanjyǵalady. Jerlesimizge sertifikatty aqyn Dáýletkerei Kápuly men «Týǵan jerim – Baianaýyl» qorynyń atqarýshy direktory Oral Sartaev tabystady. Ekinshi oryn júldesi – 700 myń teńge astanalyq Erkebulan Qainazarovqa buiyrdy. Júldeni Pavlodar oblystyq mádeniet, arhivter jáne qujattama basqarmasynyń bastyǵy Ardaq Raiymbekov pen Pavlodar oblysy jáne Baianaýyl aýdanynyń qurmetti azamaty Qorabai Shákirov tapsyrdy. Úshinshi orynǵa jáne 500 myń teńgeniń sertifikattaryna qaraǵandylyq Didar Qamiev pen semeilik Ásem Erejeqyzy ie boldy. Bul júldeni aqyn Arman Qani men Sailaý Baibosyn tabys etti. Aqyn Baltabai Syzdyqov súbeli sóz saiysyn kórsetken on aqyndy Alǵys hatpen marapattady. Arqalyqtyń arqaly aqyny Aibek Qalievti Jumat Shaninniń urpaqtary Jumat Shanin atyndaǵy arnaiy júldemen marapattady.
Kópten kútken aitys kóptiń esinde kópke deiin saqtalary anyq.
Elaman QABDILÁShIM,
Baianaýyl aýdany
