nemese
Imanǵali Tasmaǵambetovtiń qairatkerlik keskindemesi
Iá, ýaqyt aǵzamnyń jelmaiasy cap jelisinen áli tanar emes. Sońynda qaldyrǵan belgisi men bederin bajailap bolǵanynsha qyr asyp joǵalady. Biyl táýelsizdik alǵanymyzǵa on tórt jyl tolady. Osy sanaýly az ǵana jylda sanap taýysa almaityn qanshama iri qadamdar jasaldy. Muny joqqa shyǵarý kórer kózge ádiletsizdik bolar edi. Biz osy jyldarda ózimizdiń namysy biik, qanaǵaty mol qazaq degen ult ekenimizdi tórtkúl dúniege dáleldedik. Sonymen qatar jurdai bolyp tonalǵan tarihi jádigerlikterimizdi, kim kóringen qymqyryp ketken asyldarymyzdy izdeýmen ainalystyq. Biraq qoldan bir shyǵyp ketken nárse ońailyqpen qaita qoia ma?
Alaida ózimizdiń qara qobdiymyzda qalǵan, teńderimizde saqtalǵan jaquttarymyzdy álemdik jármeńkege shyǵarǵanymyzda menmen Batys oilana qarap qalǵan joq pa! Degenmen de san ǵasyrlar boiy tutas qurlyqtar men sansyz elderdiń jiǵan-tergenin zorlyqpen úrip-iship, shaiqap-tókken ákki, jyryndy imperiiamen iyq túiistirý, Mahambetshe aitqanda, «aqyryp turyp teńdik suraý» múmkin bolmai qaldy.
Ultymyzdyń bir ardaǵy – Qoshke Kemeńgeruly ótken ǵasyrdyń basynda: «Osy kúnde Kúnbatysty tyqsyryp kele jatqan Kúnshyǵys halyqtarynan Qytai men Japoniia Kúnbatystan úlgi-órnek kóp aldy. Biraq Kúnbatystyń rýhani mádenietin aram astai kórip, aýzyna almaidy», – dep kóregendik pikir aitty. Bul elder sol ádetinen áli tanǵan joq jáne sonyń arqasynda eshkimge «táit» degizbegen, meimanasy tasyǵan biregei memleketterge ainaldy.
Sanaly ulttar men ulystar ǵalamdastyrý atty «ortaq kórpeden» at-tonyn ala qashyp, tekemetterin tuiyqtap jatqanda, biz esik-terezemizdi ashyp tastap, osy tajalǵa beiimdelgenimiz qalai?
Qazaqstannyń álemdik qaýymdastyq aldynda maqtana alar nesi bar? Ras, jerimizden bir emes, úsh altyn adamdy qazyp aldyq. Handar panteony – Saraishyq, Qoja Ahmet kesenesi t.b. jaýharlarymyz jeterlik. Biraq Batystan aǵylǵan topan «jarqyldaqtar» osynyń bárin japyryp ketpei me?
Jutylyp ketý degennen shyǵady, Germaniianyń burynǵy kantsleri Gerhard Shreder myrza 1998 jyly ózi bilikke kelmei turyp, ǵalamdanýdy zerttegen áigili nemis ǵalymy J.Habermas myrzamen ótkizgen sóz saiysynda búkil Germaniia halqynyń aldynda: «Ǵalamdanýǵa nemis halqy esh ýaqytta da jutylyp ketpeidi, óitkeni nemis halqynda qýatty til men jutylmaityn mádeniet bar», – degen bolatyn. Árine, nemis halqy týraly sóz basqa, bul jerde bar másele óz ultymyz týraly bolyp otyr ǵoi.
Kúni buryn baibalam salýǵa da erte shyǵar. 1994 jyly Rýpitege ózin izdep baryp, aty-jóni, ultyn, ainalysatyn isin aitpaǵan bir qazaq kásipkerine kóripkel Vanganyń aitqan joramaly mynadai: «Qulaǵyma myń san júiriktiń dúbiri keledi, tarihy tereńde, biraq shyndyǵy endi shyǵa bastaǵan Qazaq deitin el bar. Taǵy dybys jer astynyń gúrili, mol bailyqtyń ústinde otyrsyńdar-aý shamasy. Biraq osy halyqtyń en bailyqtan qaǵajý qalǵany túbi jaqsylyqqa aparmaidy. Sonaý bir ǵasyrdaǵydai úshinshi myńjyldyqta Eýropa sendermen qaita sanasatyn bolady. Taý jaǵyna saq bolyńdar, ózderińmen túbi bir elmen táýir bolsańdar, utasyńdar...»
Árine, uly kóripkeldiń bul aitqandarynda jan bar shyǵar, degenmen jaibaraqat otyrýǵa jáne bolmas.
Iá, qanshama sýyrtpaqtap aitqanymyzben de, tós aiyldy bostaý, shap aiyldy aiamai tartatyn, qus uiqyly bolýdy talap etetin, sanaǵa salmaq túsiretin zymiian kezeń irgemizge taqap keldi. «Ósip-óngen el edik, ózimizge-ózimiz han edik» degen zaman kelmeske ketti. Biraq pánidegi qý tirliktiń qýsa jetkizbeitin qyzyl túlkisin tazy bop shalamyz dep júrgen, bar nieti soǵan aýyp ketken, el sengen biraz oǵylandardyń muny oilaityn túrleri kórinbeidi.
Iá, osy bir júzden júirik, myńnan tulpar shyqqan kim bar ózi?! Keńestik jylymyqta boi kótergen aǵa býyndy aitpai-aq qoiaiyq, ult qyzmetine eńsere eńbek etip júrgen qazirgi biliktegi jas bahadúrlerdiń ishinen kimderdi bóle-jara ataýǵa bolady? Attary sanada samsap turǵanymen, qapelimde ulty úshin etken aiaýly bir isi esińe túspei qinalasyń. Olardyń kópshiligi óz mamandyǵynyń sheberi nemese saiasatqa kelgende aqqaptal bolǵanymen, ult máselesi degende biri azýsyz, jaltaq, biri ana tilin shala biletin, týǵan tarihynan beihabar dúmbilez, biri óz sharýasy degende qara jerge keme júrgizgen julymyr, bylaiǵy jurtqa kóleńkede qalǵan qardai salqyndaý, biri buqaramen tigisin jatqyzyp tildesýde kóptiń muńyna muńaiyp, qýanyshyna ortaq bolýda aqsap jatady. Sonda halyqtyń kóńilinen shyqqan kóptiń meiirin qandyra biletin kim bar? Osyndai saýalǵa jaýap izdesek – Imanǵali Tasmaǵambetov eske túsedi. Qanshama bas ainaldyrar mansaptyń ushar basynda júrse de, onyń týǵan halqynyń mádenietine, tiline, diline, joq-jitigine únemi qarailasyp, qolqabys berýmen daralanatyny kúmánsiz.
Iá, tyrnaq ainalasyn keýlegen kúbirtkidei, bir jaǵymyzdan qýsyryp ǵalamdastyrý deitin tajal kele jatqan mezgilde, úmit pen kúdik qatar jailaǵan beimaǵlum kezeńde ult qamqorynda qaidan maza bola qoisyn? Osy beimazalyqty aldyn ala sezip, el qaýipsizdigi men bolashaǵyn oilaǵan Imanǵalidyń sonaý Italiiada jatqan Oljas Súleimenovpen hat arqyly pikirlesýi de tegin bolmasa kerek.
Oljas Súleimenov: «Kóshpeliler Orhon-Enisei jazbalarynan basqa eshteńe dúniege ákelmese de, álemdik mádenietke qomaqty úles qosqan halyqtar arasynan oiyp oryn suraýǵa haqyly. Olar bizge keremet hramdar muraǵa qaldyrǵan joq, olar oq-dári (poroh) de, qaǵaz da oilap tapqan joq. Biraq tasqa máńgilikke qashalǵan nemese halyq zerdesine baǵzydan saqtalǵan ádebi oi solardan kem mańyzdy mádeniet elementteri dep kim aita alady?» – dep talai biik minberlerden álem jurtshylyǵynyń qulaǵyna sińirýmen keledi. Alaida bizde shashpalyq ta bolmai qalǵan joq. Mysaly, Saǵynaidyń asyna ketken shyǵyn ataqty Táj-Mahal mavzoleiine jumsalǵan qarjymen birdei bolǵan.
Ózińdi-óziń taný tárizdi, tarihty bilý de – qazirgi damý protsesine asa qajet áreket. Ol bolmai qoimaityn joǵaltýlar muńyn tereńirek sezinýge múmkindik beredi, sonymen birge progreske keń jol ashady.
Osyny jiti baiqaǵan I.Tasmaǵambetov ózi tikelei aralasyp, talai urpaqtyń kóz qýanyshyna ainalatyn ejelgi dúnieniń ǵajap jádigeri — Kúltegin eskertkishin týǵan topyraqqa alyp keldi. «Otyrar kitaphanasyn» dúniege ákelip, 100 aqyn-jazýshynyń kitabyn tegin shyǵaryp berdi. Kóp jyldarǵa sozylatyn, keshendi shara – «Mádeni mura» baǵdarlamasyna basshylyq etti. Qazaqtyń kásibi sýretshisi Ábilhan Qasteev týraly «Qazaq ádebieti» gazetine tógildirip jazǵan maqalasynyń da bereri mol. Imanǵalidyń jáne bir erekshe qyryn Aqseleý Seidimbekov bylaisha áńgimeleidi: «Bizdiń respýblikada kollektsioner retinde resmi túrde Ádilet ministrliginen tirkeýden ótken bir-aq adam bar. Ol – Imanǵali Tasmaǵambetov. Osydan birneshe jyl buryn IýNESKO-nyń bas direktory Federiko Maiordyń shaqyrtýymen Frantsiiaǵa baryp, ózi jeke jinaǵan qundy zattardan kórme uiymdastyrdy. Onyń basym kópshiligi – adai túrikmenderdiń múlki. Meniń qolymdaǵy Qunanbaidyń shaqshasyn sol kórmege qoiýǵa suratyp aldy da, keiinnen ózime ákelip berdi...».
Biylǵy jylǵy 19 tamyzda XVII Máskeý halyqaralyq kitap kórme-jármeńkesi aiasynda bolǵan «Kitap – óner» atty ekinshi halyqaralyq konkýrsta Imanǵali Tasmaǵambetovtiń «At jalyndaǵy órkeniet» degen kitaby bas júldege laiyq dep tabylyp, eń joǵary syilyq – Gran-prige ie boldy.
Bir jaǵynan tynym taptyrmas memlekettik qyzmette júrgen adamǵa osynyń ózi de az sharýa emes-aý!
Ataqty sáýletshi Saiyn Nazarbekuly da onyń óreli isterine tánti bolyp bylai deidi: «1999 jyly Atyraý oblysyna ákim bolyp taǵaiyndalǵan Imanǵali Tasmaǵambetov birden halyqtyń rýhani tirliginiń tamyrlaryna nár berý sharýasyn qolǵa aldy. Oǵan dálel oblys ákimi bolyp taǵaiyndalǵan alǵashqy jeti kún ishinde ózine onshalyqty tanys ta emes emhanada jatqan ataqty dombyrashy Rysbai Ǵabdievtiń kóńilin suraýǵa barypty. Kóp keshikpei Aqtaýdaǵy meni shaqyrtyp alyp, kópten beri kókeiimde júrgen jobamdy talqyǵa saldy. Eskertkishtiń qazirgi Saraishyq mekenine salynýyn jáne oǵan ketken halyq qarajatynyń dalaǵa emes, halyqtyń ózine qyzmet etýi qajet ekenine basa nazar aýdardy. Sol kisiniń usynysymen eskertkish quramyna bir meshit, bir murajai jáne múrdeleri Saraishyqqa jerlengen: Altyn Orda handary – Móńge Temir, Jánibek, Noǵai Orda myrzalary – Ámir Oqas, Shih-Mamai, Júsip, qazaq hany – Qasym han babalarymyzǵa zirattyq sáýlet belgisi kirgizildi. Tasmaǵambetov myrza jobany jasaý kezinde de, qurylys jumystary barysynda da istiń jaqsy aiaqtalýyna kóptegen yqpalyn tigizdi. Biz osy jaǵdailardy oi eleginen ótkize otyryp, «Han ordaly Saraishyq» kesenesiniń bas sáýletshisi Imanǵali Tasmaǵambetov dep tanimyz...».
Patshaiym II Ekaterina qiyn kezderde Sývorovty otqa da, sýǵa da salǵan ǵoi. Sol siiaqty Elbasy da Imanǵalidy biliktiń sansyz ótkelekterinen ótkizdi.
Respýblikalyq Jastar isi jónindegi memlekettik komitettiń tóraǵasy, Prezident keńesshisi, eki ret ministr, Vitse-premer, Premer-ministr, Memlekettik hatshy, oblys ákimi, Prezident ákimshiliginiń jetekshisi... Iá, ol qai qyzmette bolmasyn óziniń alǵyr da aqmyltyq qairatker ekenin dáleldep shyqty.
Jýrnalist N.Júnisbaevtyń «Mustafa Óztúrik» kitabynda Mustafanyń aýzymen aitylatyn mynadai joldar bar: «Elime tuńǵysh kele jatqan saparym... Máskeýge biraz aialdap qaldyq. Qarsy alyp, qoshemettep júrgen – osy Imanǵali, komsomoldyń birinshi hatshysy Imanǵali Tasmaǵambetov. Keide saǵynysh tolqyny soqqanda oǵan jetip baryp «Imanǵali, tez keteiikshi, aǵatai» deimin. Ol da tosylmaidy: «Mustafa, biz týǵan elinde, týǵan jerinde 35 jyldan beri bolmaǵan adamdy Almatyǵa birden jetkize almaimyz. Osynda birer kún ustap, qaǵyp-silkip, jýyp-shaiyp, jónge keltirip bir-aq aparamyz. Eldi shoshytasyń ǵoi. Ne nemis emessiń, ne túrik emessiń, ne qazaq emessiń... Erińdi túzep, týlaǵyńdy qaǵyp dem al, erteń jónge keltirip bir-aq shyǵamyz jolǵa», – deidi.
Jeńilmeidi. Sózben jarysa almaisyń Imanǵalimen. Sheshen ǵoi. Sý tógilmeitin júirik. Erdiń qunyn daýlaýǵa jiberetin jigitter ǵoi olar...».
Mine, búkil álemdi tánti etken taekvondo tarlany Mustafa Imanǵali týraly osylai tebirenedi. Mustafa onyń taǵy bir san alýan isin bylaisha baiandaidy: «Shetelde júrgen bizdiń de qolymyzdan kelmeitin nárseler bar. Sonyń biri kiiz úi edi. Sony Imanǵali oilapty. Azamat jigit eken. Imanǵali jibergen sol kiiz úi búkil Eýropada jalǵyz ǵana Stambýldaǵy Qazaqkentte tigýli tur. Ol úidi tigýge Eýropadaǵy qazaqpyz degender túgeldei keldi. Men syr tartyp bildim. Imanǵali bylai dep oilapty: erteń Eýropadaǵy qazaqtar da bir nársege renjisip qalýy múmkin. Sonda olardyń bas qosar jeri, tatýlasar úlken shańyraǵy osy kiiz úi bolýy tiis dep. Ne degen parasat? Ne degen aqyl? Búginde Qazaqkentte qazaq qoǵamynyń múlki bop sanalatyn kiiz úi – iisi qazaq týǵan jerin saǵynsa jinalyp, maýqyn basatyn orda bop otyr. Bul bizge Imanǵali altyn sarai salyp bergenmen parapar emes pe?..»
Marqum Mustafanyń Imanǵali dosy týraly bul júrekjardy oilary kim-kimniń bolsa da kóńilin tebirentpei qoimaidy.
Mine, azamatqa abyroi osylai mysqaldap jinala beredi. Oǵan degen eldiń senimi ornyǵady. Shynynda da, úmit pen kúdik qatar jailaǵan dúniede osy siiaqty ultjandy oǵylandardyń júrgeni áleýmetke úlken demeý siiaqty.
Sóz joq, Imanǵali – asa qabiletti oqymysty, jylannyń jýsaǵanyn sezetin suńǵyla saiasatker. Elimizdiń jáne Aq Saraidyń ishki, syrtqy ahýalyn, qoǵamymyzdaǵy qubylystardy qapysyz biletin ámbebap qairatker. Alaida biliktiń mańynda qashanda dańǵaza, alashabyr top qosa júredi. Bular «kún ashyqta – moiynyńda, kún jaýynda qoinyńda» bolatyn ákki jyryndylar. Kóziń qiyp laqtyryp ta tastai almaisyń. Al eger alda-jalda qaǵajý kórse, dúnieni bylǵaityn da osylar. Mine, osyndai alary bar da, bereri joq, ólermen tobyrdan Imanǵalidyń aýlaq júretini qýantady.
Tasmaǵambetov myrzanyń qazaq ziialylarynyń ordasy — Almaty qalasy ákimi oryntaǵyna jaiǵasqanyna da kóp bola qoiǵan joq. Almaty Avgeidiń atqorasy sekildi qoqsyqqa batqany týraly dabyldar qulaq jarǵan kezde ony tazalaý kimniń qolynan keledi. Elbasymyz N.Nazarbaevtyń tańdaýy Imanǵaliǵa túskeni beker emes. Elbasy qatelesken joq. Imanǵalidyń bolashaǵynan úmit kútetinin de bildirdi. Sóitip, Imanǵali bul shahardyń bálenbai jyl qalǵyp qalǵan sheneýnikterin qazannyń salqyn jelindei sergitti. Typyrlap áreket etýge kóshti. Baiaǵy Atyraýdaǵydai tonna-tonna qoqys shyǵaryldy. Biraz jarly-jaqybai baspanaly bolyp qaldy. Shynynda da, qazynaly kentimiz azyp ketken eken-aý! Asanqaiǵy jaryqtyq sonaý zamanda Almatyny kórgende: «Úsh Almaty degen jerge bardym. Sarymsaǵy sabaýdai, búldirgeni búirektei, almasy bar júrektei. Sol jerdi qimadym», – depti. Bul qalaǵa kezinde «Ia ne ponimaiý liýdei, kotorye iz Almaty ýezjaiýt na kýrorty» dep N.Hrýshev te tamsanyp ketken. Endi bul qalany álem tańdanatyn ásem shaharǵa ainaldyrý mindetin Imanǵali Nurǵaliuly jan-tánimen sezinip,osy amanatty abyroimen oryndap shyqty.
Iá, oiymyzdy túiindep, shylbyrymyzdy shýmaqtaityn sát te keldi-aý deimin. Biz báribir qansha sairaǵanymyzben, Imekeń ómir súrgen ýaqyttyń ishinde júrgendikten shyn qairatker, ult qamqorynyń naqty ornyn anyqtai almaimyz. Endi bizge sonaý ótken ǵasyr basynda qyrylyp qalǵan, el baǵyna týǵan kókserek toptyń taǵdyrlaryn oilap opynǵannan paida joq. Altyn qursaqty ainalaiyn halqymyz aragidik bolsa da alyptardy týmai tura almaidy! Endigi úmit – osylarda!
«Qazaq ádebieti», 23.12.2005 j.
.jpeg)