Keńes dáýirinde Joshy handy merkittiń uly degendi eshkim de, aitpaýshy edi. Bul máselege eshkim de mán bermegen, óitkeni, Joshy kim bolsa, ol bolsyn, Shyńǵys han jaýyz edi. Sondyqtan, Joshynyń tarihyna qazirgidei eshkim de, úńilip jatpaǵan. Men bolsam, on bes jasymda Joshynyń Shyńǵys qaǵannyń uly ekenin naqty bilgen edim. Óitkeni, osy kezimde meniń qolyma «Mańǵol-tatarlar jónindegi tolyq sipat» atty kitáp tidi. (Men-da Bei-lý). Bul kitápti, anyǵyn aitqanda naǵyz derekkózdi Qytaidyń elshisi Chjao Hýn jazǵan edi. Chjao Hýn ózi túrik tektes adam bolǵan. Qytailarǵa qyzmet jasaǵan soń, solardyń Chjao degen áýlettik (dinastiialyq) ataýyn alǵan. Shyn aty Ǵun bolsa kerek. Osy kisi Shyńǵys hannyń mańǵoldaryna baryp solarmen túrik tilinde aýdarmashysyz sóilesken. Pekinde namestnik bolǵan Muqalymen kezdesip, sodan Shyńǵys hannyń áýleti jóninde kóptegen málimetter alǵan. Muqalynyń mańǵol degenderdiń kimder ekenin bilmegendigin Qoishyǵara aǵamyz da aitqan edi. Muqaly Chjao Hýnǵa ózderiniń túrik ekenderin aitqan.
Qytailardyń Hýaidýn shekara áskerleriniń bas qolbasshysy Tszia She, osy Chjao Hýndy mańǵol áskerlerine Hebeige kelissózder júrgizý úshin jibergen edi. Osy kezderde Chjao Hýn mańǵol áskerin, halqyn, Shyńǵys han áýletin, onyń qolbasshylaryn jete zertegendiginen óziniń jazǵandaryn «Mańǵol-tatarlar jónindegi tolyq sipat» dep ataǵan. Eń alǵash bul eńbekti orys tiline orystyń ǵalymy V.P. Vasilev biraz qatelerimen aýdarǵan. Mendegi derek — N.Ts. Mýnkýevtiń osy qatelerdi eskere aýdarǵany.
Aldyńǵy jazǵandarymda men osy Chjao Hýnnyń, jáne de, qytailardyń, kóshpendi túrik taipalaryn ózderiniń derekterinde «tatar» dep, jalpy ataýmen ataǵandaryn aitqan edim. Bul qytailardyń «tatar» degenderine Shyńǵys hannyń qyryp tastaǵan tatar taipasynyń qatysy joq.
Osy eńbegindegi áńgimeniń basynda Chjao Hýn: «Plemena tatar (túrikter Q.Z.) proishodiat iz osobogo roda sha-to. Poetomý o nih nichego ne bylo izvestno v techenie riada pokolenii» deidi.
Iaǵni, bul jerde 450 jyl taý shatqalynda jasyryn júrgen erekshe taipa Ergenqońdyqtar jóninde aitylyp tur. Osynyń túsiniktemesinde bylai delingen: «Sha-to — konfederatsiia plemen zapadnyh tiýrkov, obitavshih po odnim dannym v raione Fergany».
Bul jerdegi áńgime Batys túrik qaǵanatynyń taipalar birlestigi jóninde aitylyp tur. Sondyqtan da, «Qupiia shejirede» mańǵoldar ózderin Battsa gaannan, iaǵni, Batys qaǵannan taratqan. Bul jóninde tolyǵyraq Iýtýbtaǵy meniń: «Shyńǵys han Qiiat emes» degen lektsiiamnan bile jatarsyzdar. Men bul jerde tek Ferǵana degenderiniń Ergene qoń ekenin aityp keteiin. Ferǵananyń eski ataýy Ergene qonysy bolǵan. Óitkeni, Ferǵananyń kóne zamandardaǵy soǵda-tájik tilindegi ataýy Iarǵana – taý shatqalyndaǵy ańǵar degendi bildiredi. (QSE). Osy Iarǵananyń sipaty «Ergene qoń» dastanyndaǵy jer uiyǵynyń sipatymen dálme-dál. Iaǵni, úlken dariia ózen – Syrdariia bar, baý-baqsha, júzim ósedi, kógildir taýlar retindegi bes jotalarmen qorshalǵan qazanshuńqyr, qaqpasy bar, qaqpasy Myrzashólge qaraidy. Mine, kúlli Túrik áleminiń qasietti qonysy osy bolady! Óitkeni, dastanda Ergene qońnan shyqqandardyń Túrik qaǵanatyn qurǵandar ekeni aitylady.
Demek, Ergene qoń degenimiz jer ataýyna qatysty — Iarǵana qonysy degendi bildiredi. «Tik betkeili quz qyrat» dep Rashiden qate aitqan eken. Rashiden Ergene degendi túrik-qazaqtyń Ór degen sózine balaǵan. Tileýberdi Ábenai da osyny aitqan. Tek qana marqum Serikbol Qondybaiuly óziniń «Arǵy qazaq mifologiiasy» atty ǵylymi eńbeginde Ergene qońnyń qonys ekenin aityp ketken edi. Allah taǵala onyń jánnattaǵy janyn razy qylsyn! deimiz. Marqum juldyzdarǵa qarap sóileitin, qasietti adam bolǵan deidi. Men aian alyp jazatyn shejire jazýshymyn. Ergene qońdy izdep júrgen kezderimde úsh kún qatarynan osy kisige baǵyshtap Quran oqyǵanym soń, úshinshi kúnniń tań namazynyń aldynda arýaǵy kelip: «Sha-to» degen sózdi meniń oń qulaǵyma salyp ketken edi…
Endi, Joshyny aitalyq. Mańǵoldan kelgen zaty qazaq ǵalym tarihshy Zardyqan Qinaiatuly Joshyny Bórte hanymnyń merkitten tapqanyn aitady. Rasynda da, Zardyqan aǵamyz aitqandai Bórteni on aidan keiin Temejandar merkit tutqynynan bosatyp alǵanda, ol kisi jolda kele jatyp merkittiń balasyn tabady. Alai da, bul bala Joshy bolmaǵan. Bul bala Bórteniń tuńǵyshy Búien edi. Naimannyń ǵulama shejiresi Ǵulam Qadyrdyń aitqanynda: «Búiendi Shyńǵys hannyń sheshesi ósirip jetkizip úilendirgennen keiin, qaǵannyń tapsyrmasymen jalaiyr Muqaly óltirip tastaǵan. Osydan keiin, Muqaly gáýáń Aiulun ana men Bórtege kelip, Búienniń qytai qabyrǵasyna shabýyl jasaǵanda qaza bolǵanyn aitqan».
Al endi, Joshynyń qaraýyl jasaǵyn basqaryp júrip jetilgen Ketbuqanyń rýlastarynyń aitqandarynda, Merkittiń balasyn Shyńǵys hannyń balalary 13 jasynda abaisyzda jardan qulatyp óltirip alǵan eken-mys. Alai da, naiman-teristańbalylar balanyń atyn bilmegen.
Endi, Muqalynyń joǵarǵy Chjao Hýnǵa bergen málimetin taldaiyq. Chjao Hýn óziniń kitábiniń «Kniazia i tsarevichi» atty taraýynda bylai deidi:
«Ý Chingisa vesma mnogo synovei. Sarshii syn Bi-in byl ýbit v boiý pri shtýrme zapadnoi stolitsy tszintsev Iýnchjýna vo vremia razgroma gosýdarstva Tszin. Nyne vtoroi syn iavliaetsia starshim tsarevichem i zovýt ego Iodji. (Joshy. Q.Z.) Tretego charevicha zovýt Odei».
Osy jerdiń túsiniktemesinde: «Forma A-dai ýpotrebliaemaia nashim avtorom, ochevidno, predstavliaet soboi deitvitelno sýshestvovavshego proiznosheniia» dep aitylady.
Demek, túrik tilin biletin Chjao Hýn Ógedeidi Adai dep ataǵan. Ógedei degenimiz – Aq Adai bolsa kerek. Taǵy da, Adai. Qudai-aý, bul Adaidan qutylamyz ba, qutylmaimyz ba? Shyńǵys han Adai bolmasa, balasynyń atyn Adai dep qoiar ma edi?
Kelesi, «Polkovodtsy i zaslýjennye chinovniki» atty taraýynda Chjao Hýn bylai deidi:
«Vtoroi za nim nekto po imeni Liý Bo-lin, ýrojenets okrýga Iýnei v zemliah Ian. Ranshe on byl nachalnikom – komandýiýshim voiskami ý tszintsev i perebejal k tatarskomý vladeteliý. Ý nego est syn. On vesma hrabr, i, kogda pogib starshii syn tatarskogo vladetelia Temodjina, poslednii vydal zamýj za syna Bo-linia jený starshego syna».
Bul jerde Chjao Hýn «starshii syn» dep, árine, Búiendi aityp otyr. Osydan bizdiń uqqanymyz, Búien qaza bolǵannan keiin Joshynyń «Úlken hanzada» atalǵany, Shyńǵys qaǵannyń Búienniń jesirin qytailarǵa berip qutylǵany. Derektiń aty derek. Búien týraly Chjao Hýnǵa Shyńǵys qaǵannyń eń senimdi adamy Muqaly aitqan.
Ol zamanda Búien degen endi bir adam bolǵan. Ol adam, Shyńǵys hannyń qudasy ońǵyt hany Alakúsh teginniń uly Búien-Siban edi. Bul Búien-Sibandy naimandardy jaqtaǵan ońǵyttardyń ózderi óltirgen. Al endi, merkittiń balasy Búiendi bolsa, Chjao Hýn «pogib», iaǵni, qaza tapty demeidi, «byl ýbit», iaǵni, óltirligen deidi. Osyǵan qaraǵanda Chjao Hýn bir nárseniń sybysyn bilgendei. Árine, ol zamanda Shyńǵys qaǵannyń qaharynan seskengender Búienniń merkittiń balasy ekenin ashyqtan-ashyq aita almaǵan. Sondyqtan, Búien týraly habar basqa eshbir derekterde joq, óitkeni, Búien óltirildi, is jabyldy. «Qupiia shejireniń» jazylýyn qadaǵalaǵan keiingi handar, shejire-baianda Búienniń atyn atatpaǵan bolsa kerek.
Qazirgi tańda Joshynyń merkittiń balasy ekenin aittyryp júrgender, árine, qazirgi mańǵoldardyń kósemderi. Óitkeni, Joshydan taraǵan tóre bitkenniń bári de, qazaq elinde. Sondyqtan, olar bizdiń tórelerdiń túbin merkitke tartyp, Shyńǵys qaǵanymyzdan aýlaq etpekshi bolǵan. Osydan keiin, Joshyny merkit degenniń betine túkirersizder dep senemin. Qazirgi halha-mańǵoldardyń ańyzdaryn taldaityn bolsaq, onda, Shyńǵys handy osylardyń ózderiniń óltirgenderin túsinemiz. (Tańǵut sulýy). Shyńǵys handy óltirip, kommýnizmniń býymen ózderindegi tórelerdiń birin qaltyrmai qyryp tastap, endi, Joshyny merkitke jazdyryp bylyqtyryp otyr.
Bizder, naimandar, Joshynyń tarihyn bárinen de, artyq bilemiz, óitkeni, Joshynyń qasynda júrgen Ketbuqa — naiman edi. Naiman shejiresinde teristańbalydan Ketbuqa, shúrsheiitten Kerbuǵy taratylady. Naiman shejiresin bilmeitin «bilgishter» osy ekeýin únemi shatastyryp júredi. Joshyny qulan tepkende qasynda Ketbuqa noian bolǵan. Arashalai almaǵan. Sondyqtan, óziniń kinásin sezinip, shúrsheiit Kerbuǵyǵa kelgen. Kerbuǵy Ketbuqamen birge kelip Shyńǵys hannyń aldynda «Aqsaq qulan» kúiin tartyp bergen. Osydan keiin Shyńǵys qaǵan Ketbuqaǵa: «Kózime kórinbe!» dep, ony Mysyrǵa jóneltken. Kerbuǵyny qasynda alyp qalǵan. Shyńǵys qaǵan óziniń tuńǵyshy Joshyny janyndai jaqsy kórip, oǵan eń úlken ulysty bergen. Joshynyń qazasyn bilgende, qabyrǵasy qaiysyp toqtaýsyz jylaǵan. Osyndai kezderinde shúrsheiit Kerbuǵy kúi oinap qaǵandy jubatyp otyrǵan.
Al endi, Ketbuqanyń bolsa, Shyńǵys hannyń qasynda dombyra shertip otyratyndai jaǵdaiy bolmaǵan. Meniń ákemniń qoljazbasynda: «Ketbuqadan urpaq joq» dep aitylǵan eken. Alai da, teristańbalylar ózderin taratqanda atalaryn Ketbuqaǵa japsyra beredi. Bir jaǵynan bunyń eshqandai da, ersisi joq, óitkeni, Ketbuqa báribir de, teristańbalynyń atasy sanalady. Qutuzben soǵysamyn dep Ketbuqanyń jalǵyz uly qaza bolǵanda jaýjúrek sardar: «Ulymnan janym artyq pa? Ulym qalǵan jerde men de, qalamyn! dep, Qutuzdyń qalyń qolynyń arasyna biraz áskerimen qoiyp ketip qapyda qaza bolǵan.
Qazirgi tańda tom-tom qylyp kitáp jazyp jatqandardyń Shyńǵys han jóninde aitatyndary, Shoqannyń sózimen jetkizgende: «Odni predpolojeniia i dogadki». Olar Ergene qońdy taýyp, Sarsen Amanjolovtar túiinin sheshe almai ketken túiindi sheship, iaǵni, qońyrat degenderdiń jylqy malyna eshqandai da, qatystary joq ekenderin, tarihi derekterdegi Honkirat degenimizdiń Qoń qyratynan shyqqandar ekenderin aityp, Joshynyń merkittiń balasy emes ekenderin dáleldep jatsa bir sári. Basynda miy bar adamdar osy Ergene qońnan shyqqandardyń qazaq bolǵandaryn kúnderdiń bir kúnderinde túsiner. Rashiden kezinde: «Ǵun, Túrki, Hasaǵ, Mońǵol – osy terminderdiń bári bir-aq etnostyń ataýy» degen edi.
Qazirgi tańdaǵy Shyńǵys qaǵan jóninde durys sóilep júrgen áýesqoi tarihshylardan Qaraǵandylyq Myrzabek Qarǵabaiulyn, Almatylyq Qalymbek Tolǵanbaevti ataǵym keledi. Basqalary jóninde Shoqannyń tilimen aitatyn bolsaq: «Oni svoimi basnoslovnymi, poroi, i bredovymi ýmozakliýcheniiami vvodiat v zablýjdenie i bez togo ýj temnyi kazahskii narod, dve treti onogo, nichem inym, krome kak, indiiskih filmov ne interesýetsia. Ý soznatelnoi je chasti naseleniia ih basnoslovnye ýmozakliýcheniia napodobie togo, chto angliiskaia koroleva iz naimanskih Qaraýyl-jasaqov, vyzyvaiýt tolko smeh. Qaraýl-jasaqi est konyraty, potomki Ohrannoi gvardii Djýchi hana, i k sarmatskomý plemeni Iazig ne imeiýt nikakogo otnosheniia».
«Ittiń bári tazy emes, ettiń bári qazy emes» degendei, tarihty aitqannyń bári shejireshi emes. Orys tilinde jazatyn qazaqtarǵa bul iske tipti aralaspaǵandary jón bolar edi. Óitkeni, qazaqtyń bir aýyz sózinde, keide, tereń maǵyna jatady. Sondyqtan, qazaqtyń shejiresin, tarihyn aitý úshin, qazaqtyń tilin jaqsy bilýińiz kerek!
Keshe ǵana ózderin «vnýki Ilichaǵa» sanap ana tilin umytyp júrgender, búgingi kúni tondaryn ainaldyryp kiip alyp, Shyńǵys handy sóilemekshi. Keshe ǵana bular otarshyldarǵa jaǵympazdanyp ózderin maimyldan taratyp júrgen…
Shyńǵys handy túsiný úshin Ult portalyndaǵy meniń jazǵan «Qazaq shejiresindegi Shyńǵys hannyń ata tegi», «Arǵy ana men Arý uryq Shyńǵys han» atty maqalalarymmen tanysyńyzdar. Iýtýbtaǵy «Shyńǵys han Qiiat emes» degen lektsiiam, osy jazǵandarymnyń qorytyndysy bolyp keledi. Bizder, qazaqtyń uly ǵalymdarynyń tyrnaqtaryna da, turmaimyz. Áńgimemizdiń aiaǵynda Shyńǵys qaǵannyń násili, qazaqtyń uly perzenti Shoqannyń aitqanyn keltireiin. Shoqan «Iýan áýletiniń tarihy» jóninde aitqanda: «V istorii dinastii Iýan iavliaiýtsia kochevniki, mojet byt te je samye, kotorye byli i prejde, no pod drýgimi nazvaniiami» degen edi.
Osydan bizder, qazaqtar, bárimizdiń de, túbimizdiń bir ekenin túsinemiz. Sondyqtan, naimannyń qany, úisinniń qany, arǵynnyń qany degenderimiz beker sóz. Bárimizdiń de, qanymyz túrik-qazaq. Belgili aqyn-jazýshy, til qairatkeri Shekerbaný Rahmetollaqyzynyń aitqanynda: «Bizder, Uly dala degen úlken qara qazannyń ishinde qainap júrgen bir halyqpyz».
Sondyqtan, rýshyldyqqa baspalyq, aǵaiyn! Rýshyldyq — jabaiylyqtyń nyshany. Odan da, ultshyl bolyp, Shyńǵys han úshin basqa ultpen talasalyq. Óitkeni, Shyńǵys qaǵan da, Joshy han da, qazaq bolǵan. Men osyǵan senimdimin, jáne de, osyǵan turamyn. Ǵundardyń Qiian taipasy Ergene qonysyna ketken kezde qazǵaq-qazaq, iaǵni, erkin, erjúrek, egemen, óz betimen bolyp ketken.
Búgingi tańda bizderge judyryqtai jumylýdyń kezi keldi. Óitkeni, jerimizdi jalǵa alǵan bolyp, elimizge qara qytai qaptamaqshy. Kezinde, bizdiń babalarymyzdy Ergene qońǵa qýǵan osy taǵbashtar emes pe edi?! Bul atańa nálet taǵbashtarǵa bir ýys topyraǵymyzdy jalǵa bergizbeý úshin ne óleiik, ne jeńeiik, aǵaiyn!
Elbasynyń aldynda jer máselesin kóterip júrgen qazaqtyń belgili qoǵam qairatkerleriniń aldyńǵy shebinde Joshy hannyń da, Muhtarhan Abaǵan tóre degen bir násiliniń júrgenin bilgeisizder. Áýmin, Allahý akbar!!!
Qairat Záriphanuly Dáýkeev. Shejire jazýshy.
Ult portaly
