كەڭەس دەۋٸرٸندە جوشى حاندى مەركٸتتٸڭ ۇلى دەگەندٸ ەشكٸم دە, ايتپاۋشى ەدٸ. بۇل مەسەلەگە ەشكٸم دە مەن بەرمەگەن, ٶيتكەنٸ, جوشى كٸم بولسا, ول بولسىن, شىڭعىس حان جاۋىز ەدٸ. سوندىقتان, جوشىنىڭ تاريحىنا قازٸرگٸدەي ەشكٸم دە, ٷڭٸلٸپ جاتپاعان. مەن بولسام, ون بەس جاسىمدا جوشىنىڭ شىڭعىس قاعاننىڭ ۇلى ەكەنٸن ناقتى بٸلگەن ەدٸم. ٶيتكەنٸ, وسى كەزٸمدە مەنٸڭ قولىما «ماڭعول-تاتارلار جٶنٸندەگٸ تولىق سيپات» اتتى كٸتەپ تيدٸ. (مەن-دا بەي-لۋ). بۇل كٸتەپتٸ, انىعىن ايتقاندا ناعىز دەرەككٶزدٸ قىتايدىڭ ەلشٸسٸ چجاو حۋن جازعان ەدٸ. چجاو حۋن ٶزٸ تٷرٸك تەكتەس ادام بولعان. قىتايلارعا قىزمەت جاساعان سوڭ, سولاردىڭ چجاو دەگەن ەۋلەتتٸك (ديناستييالىق) اتاۋىن العان. شىن اتى عۇن بولسا كەرەك. وسى كٸسٸ شىڭعىس حاننىڭ ماڭعولدارىنا بارىپ سولارمەن تٷرٸك تٸلٸندە اۋدارماشىسىز سٶيلەسكەن. پەكيندە نامەستنيك بولعان مۇقالىمەن كەزدەسٸپ, سودان شىڭعىس حاننىڭ ەۋلەتٸ جٶنٸندە كٶپتەگەن مەلٸمەتتەر العان. مۇقالىنىڭ ماڭعول دەگەندەردٸڭ كٸمدەر ەكەنٸن بٸلمەگەندٸگٸن قويشىعارا اعامىز دا ايتقان ەدٸ. مۇقالى چجاو حۋنعا ٶزدەرٸنٸڭ تٷرٸك ەكەندەرٸن ايتقان.
قىتايلاردىڭ حۋايدۋن شەكارا ەسكەرلەرٸنٸڭ باس قولباسشىسى تسزيا شە, وسى چجاو حۋندى ماڭعول ەسكەرلەرٸنە حەبەيگە كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزۋ ٷشٸن جٸبەرگەن ەدٸ. وسى كەزدەردە چجاو حۋن ماڭعول ەسكەرٸن, حالقىن, شىڭعىس حان ەۋلەتٸن, ونىڭ قولباسشىلارىن جەتە زەرتەگەندٸگٸنەن ٶزٸنٸڭ جازعاندارىن «ماڭعول-تاتارلار جٶنٸندەگٸ تولىق سيپات» دەپ اتاعان. ەڭ العاش بۇل ەڭبەكتٸ ورىس تٸلٸنە ورىستىڭ عالىمى ۆ.پ. ۆاسيلەۆ بٸراز قاتەلەرٸمەن اۋدارعان. مەندەگٸ دەرەك — ن.تس. مۋنكۋەۆتٸڭ وسى قاتەلەردٸ ەسكەرە اۋدارعانى.
الدىڭعى جازعاندارىمدا مەن وسى چجاو حۋننىڭ, جەنە دە, قىتايلاردىڭ, كٶشپەندٸ تٷرٸك تايپالارىن ٶزدەرٸنٸڭ دەرەكتەرٸندە «تاتار» دەپ, جالپى اتاۋمەن اتاعاندارىن ايتقان ەدٸم. بۇل قىتايلاردىڭ «تاتار» دەگەندەرٸنە شىڭعىس حاننىڭ قىرىپ تاستاعان تاتار تايپاسىنىڭ قاتىسى جوق.
وسى ەڭبەگٸندەگٸ ەڭگٸمەنٸڭ باسىندا چجاو حۋن: «پلەمەنا تاتار (تٷرٸكتەر ق.ز.) پرويسحوديات يز وسوبوگو رودا شا-تو. پوەتومۋ و نيح نيچەگو نە بىلو يزۆەستنو ۆ تەچەنيە ريادا پوكولەنيي» دەيدٸ.
ياعني, بۇل جەردە 450 جىل تاۋ شاتقالىندا جاسىرىن جٷرگەن ەرەكشە تايپا ەرگەنقوڭدىقتار جٶنٸندە ايتىلىپ تۇر. وسىنىڭ تٷسٸنٸكتەمەسٸندە بىلاي دەلٸنگەن: «شا-تو — كونفەدەراتسييا پلەمەن زاپادنىح تيۋركوۆ, وبيتاۆشيح پو ودنيم داننىم ۆ رايونە فەرگانى».
بۇل جەردەگٸ ەڭگٸمە باتىس تٷرٸك قاعاناتىنىڭ تايپالار بٸرلەستٸگٸ جٶنٸندە ايتىلىپ تۇر. سوندىقتان دا, «قۇپييا شەجٸرەدە» ماڭعولدار ٶزدەرٸن باتتسا گااننان, ياعني, باتىس قاعاننان تاراتقان. بۇل جٶنٸندە تولىعىراق يۋتۋبتاعى مەنٸڭ: «شىڭعىس حان قييات ەمەس» دەگەن لەكتسييامنان بٸلە جاتارسىزدار. مەن بۇل جەردە تەك فەرعانا دەگەندەرٸنٸڭ ەرگەنە قوڭ ەكەنٸن ايتىپ كەتەيٸن. فەرعانانىڭ ەسكٸ اتاۋى ەرگەنە قونىسى بولعان. ٶيتكەنٸ, فەرعانانىڭ كٶنە زاماندارداعى سوعدا-تەجٸك تٸلٸندەگٸ اتاۋى يارعانا – تاۋ شاتقالىنداعى اڭعار دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. (قسە). وسى يارعانانىڭ سيپاتى «ەرگەنە قوڭ» داستانىنداعى جەر ۇيىعىنىڭ سيپاتىمەن دەلمە-دەل. ياعني, ٷلكەن دارييا ٶزەن – سىردارييا بار, باۋ-باقشا, جٷزٸم ٶسەدٸ, كٶگٸلدٸر تاۋلار رەتٸندەگٸ بەس جوتالارمەن قورشالعان قازانشۇڭقىر, قاقپاسى بار, قاقپاسى مىرزاشٶلگە قارايدى. مٸنە, كٷللٸ تٷرٸك ەلەمٸنٸڭ قاسيەتتٸ قونىسى وسى بولادى! ٶيتكەنٸ, داستاندا ەرگەنە قوڭنان شىققانداردىڭ تٷرٸك قاعاناتىن قۇرعاندار ەكەنٸ ايتىلادى.
دەمەك, ەرگەنە قوڭ دەگەنٸمٸز جەر اتاۋىنا قاتىستى — يارعانا قونىسى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. «تٸك بەتكەيلٸ قۇز قىرات» دەپ راشيدەن قاتە ايتقان ەكەن. راشيدەن ەرگەنە دەگەندٸ تٷرٸك-قازاقتىڭ ٶر دەگەن سٶزٸنە بالاعان. تٸلەۋبەردٸ ەبەناي دا وسىنى ايتقان. تەك قانا مارقۇم سەرٸكبول قوندىبايۇلى ٶزٸنٸڭ «ارعى قازاق ميفولوگيياسى» اتتى عىلىمي ەڭبەگٸندە ەرگەنە قوڭنىڭ قونىس ەكەنٸن ايتىپ كەتكەن ەدٸ. اللاھ تاعالا ونىڭ جەنناتتاعى جانىن رازى قىلسىن! دەيمٸز. مارقۇم جۇلدىزدارعا قاراپ سٶيلەيتٸن, قاسيەتتٸ ادام بولعان دەيدٸ. مەن ايان الىپ جازاتىن شەجٸرە جازۋشىمىن. ەرگەنە قوڭدى ٸزدەپ جٷرگەن كەزدەرٸمدە ٷش كٷن قاتارىنان وسى كٸسٸگە باعىشتاپ قۇران وقىعانىم سوڭ, ٷشٸنشٸ كٷننٸڭ تاڭ نامازىنىڭ الدىندا ارۋاعى كەلٸپ: «شا-تو» دەگەن سٶزدٸ مەنٸڭ وڭ قۇلاعىما سالىپ كەتكەن ەدٸ…
ەندٸ, جوشىنى ايتالىق. ماڭعولدان كەلگەن زاتى قازاق عالىم تاريحشى زاردىقان قيناياتۇلى جوشىنى بٶرتە حانىمنىڭ مەركٸتتەن تاپقانىن ايتادى. راسىندا دا, زاردىقان اعامىز ايتقانداي بٶرتەنٸ ون ايدان كەيٸن تەمەجاندار مەركٸت تۇتقىنىنان بوساتىپ العاندا, ول كٸسٸ جولدا كەلە جاتىپ مەركٸتتٸڭ بالاسىن تابادى. الاي دا, بۇل بالا جوشى بولماعان. بۇل بالا بٶرتەنٸڭ تۇڭعىشى بٷيەن ەدٸ. نايماننىڭ عۇلاما شەجٸرەسٸ عۇلام قادىردىڭ ايتقانىندا: «بٷيەندٸ شىڭعىس حاننىڭ شەشەسٸ ٶسٸرٸپ جەتكٸزٸپ ٷيلەندٸرگەننەن كەيٸن, قاعاننىڭ تاپسىرماسىمەن جالايىر مۇقالى ٶلتٸرٸپ تاستاعان. وسىدان كەيٸن, مۇقالى گەۋەڭ ايۇلۇن انا مەن بٶرتەگە كەلٸپ, بٷيەننٸڭ قىتاي قابىرعاسىنا شابۋىل جاساعاندا قازا بولعانىن ايتقان».
ال ەندٸ, جوشىنىڭ قاراۋىل جاساعىن باسقارىپ جٷرٸپ جەتٸلگەن كەتبۇقانىڭ رۋلاستارىنىڭ ايتقاندارىندا, مەركٸتتٸڭ بالاسىن شىڭعىس حاننىڭ بالالارى 13 جاسىندا ابايسىزدا جاردان قۇلاتىپ ٶلتٸرٸپ العان ەكەن-مىس. الاي دا, نايمان-تەرٸستاڭبالىلار بالانىڭ اتىن بٸلمەگەن.
ەندٸ, مۇقالىنىڭ جوعارعى چجاو حۋنعا بەرگەن مەلٸمەتٸن تالدايىق. چجاو حۋن ٶزٸنٸڭ كٸتەبٸنٸڭ «كنيازيا ي تسارەۆيچي» اتتى تاراۋىندا بىلاي دەيدٸ:
«ۋ چينگيسا ۆەسما منوگو سىنوۆەي. سارشيي سىن بي-ين بىل ۋبيت ۆ بويۋ پري شتۋرمە زاپادنوي ستوليتسى تسزينتسەۆ يۋنچجۋنا ۆو ۆرەميا رازگروما گوسۋدارستۆا تسزين. نىنە ۆتوروي سىن ياۆلياەتسيا ستارشيم تسارەۆيچەم ي زوۆۋت ەگو يودجي. (جوشى. ق.ز.) ترەتەگو چارەۆيچا زوۆۋت ودەي».
وسى جەردٸڭ تٷسٸنٸكتەمەسٸندە: «فورما ا-داي ۋپوترەبلياەمايا ناشيم اۆتوروم, وچەۆيدنو, پرەدستاۆلياەت سوبوي دەيتۆيتەلنو سۋششەستۆوۆاۆشەگو پرويزنوشەنييا» دەپ ايتىلادى.
دەمەك, تٷرٸك تٸلٸن بٸلەتٸن چجاو حۋن ٶگەدەيدٸ اداي دەپ اتاعان. ٶگەدەي دەگەنٸمٸز – اق اداي بولسا كەرەك. تاعى دا, اداي. قۇداي-اۋ, بۇل ادايدان قۇتىلامىز با, قۇتىلمايمىز با? شىڭعىس حان اداي بولماسا, بالاسىنىڭ اتىن اداي دەپ قويار ما ەدٸ?
كەلەسٸ, «پولكوۆودتسى ي زاسلۋجەننىە چينوۆنيكي» اتتى تاراۋىندا چجاو حۋن بىلاي دەيدٸ:
«ۆتوروي زا نيم نەكتو پو يمەني ليۋ بو-لين, ۋروجەنەتس وكرۋگا يۋنەي ۆ زەملياح يان. رانشە ون بىل ناچالنيكوم – كوماندۋيۋششيم ۆويسكامي ۋ تسزينتسەۆ ي پەرەبەجال ك تاتارسكومۋ ۆلادەتەليۋ. ۋ نەگو ەست سىن. ون ۆەسما حرابر, ي, كوگدا پوگيب ستارشيي سىن تاتارسكوگو ۆلادەتەليا تەمودجينا, پوسلەدنيي ۆىدال زامۋج زا سىنا بو-لينيا جەنۋ ستارشەگو سىنا».
بۇل جەردە چجاو حۋن «ستارشيي سىن» دەپ, ەرينە, بٷيەندٸ ايتىپ وتىر. وسىدان بٸزدٸڭ ۇققانىمىز, بٷيەن قازا بولعاننان كەيٸن جوشىنىڭ «ٷلكەن حانزادا» اتالعانى, شىڭعىس قاعاننىڭ بٷيەننٸڭ جەسٸرٸن قىتايلارعا بەرٸپ قۇتىلعانى. دەرەكتٸڭ اتى دەرەك. بٷيەن تۋرالى چجاو حۋنعا شىڭعىس قاعاننىڭ ەڭ سەنٸمدٸ ادامى مۇقالى ايتقان.
ول زاماندا بٷيەن دەگەن ەندٸ بٸر ادام بولعان. ول ادام, شىڭعىس حاننىڭ قۇداسى وڭعىت حانى الاكٷش تەگٸننٸڭ ۇلى بٷيەن-سيبان ەدٸ. بۇل بٷيەن-سيباندى نايمانداردى جاقتاعان وڭعىتتاردىڭ ٶزدەرٸ ٶلتٸرگەن. ال ەندٸ, مەركٸتتٸڭ بالاسى بٷيەندٸ بولسا, چجاو حۋن «پوگيب», ياعني, قازا تاپتى دەمەيدٸ, «بىل ۋبيت», ياعني, ٶلتٸرلٸگەن دەيدٸ. وسىعان قاراعاندا چجاو حۋن بٸر نەرسەنٸڭ سىبىسىن بٸلگەندەي. ەرينە, ول زاماندا شىڭعىس قاعاننىڭ قاھارىنان سەسكەنگەندەر بٷيەننٸڭ مەركٸتتٸڭ بالاسى ەكەنٸن اشىقتان-اشىق ايتا الماعان. سوندىقتان, بٷيەن تۋرالى حابار باسقا ەشبٸر دەرەكتەردە جوق, ٶيتكەنٸ, بٷيەن ٶلتٸرٸلدٸ, ٸس جابىلدى. «قۇپييا شەجٸرەنٸڭ» جازىلۋىن قاداعالاعان كەيٸنگٸ حاندار, شەجٸرە-باياندا بٷيەننٸڭ اتىن اتاتپاعان بولسا كەرەك.
قازٸرگٸ تاڭدا جوشىنىڭ مەركٸتتٸڭ بالاسى ەكەنٸن ايتتىرىپ جٷرگەندەر, ەرينە, قازٸرگٸ ماڭعولداردىڭ كٶسەمدەرٸ. ٶيتكەنٸ, جوشىدان تاراعان تٶرە بٸتكەننٸڭ بەرٸ دە, قازاق ەلٸندە. سوندىقتان, ولار بٸزدٸڭ تٶرەلەردٸڭ تٷبٸن مەركٸتكە تارتىپ, شىڭعىس قاعانىمىزدان اۋلاق ەتپەكشٸ بولعان. وسىدان كەيٸن, جوشىنى مەركٸت دەگەننٸڭ بەتٸنە تٷكٸرەرسٸزدەر دەپ سەنەمٸن. قازٸرگٸ حالحا-ماڭعولداردىڭ اڭىزدارىن تالدايتىن بولساق, وندا, شىڭعىس حاندى وسىلاردىڭ ٶزدەرٸنٸڭ ٶلتٸرگەندەرٸن تٷسٸنەمٸز. (تاڭعۇت سۇلۋى). شىڭعىس حاندى ٶلتٸرٸپ, كوممۋنيزمنٸڭ بۋىمەن ٶزدەرٸندەگٸ تٶرەلەردٸڭ بٸرٸن قالتىرماي قىرىپ تاستاپ, ەندٸ, جوشىنى مەركٸتكە جازدىرىپ بىلىقتىرىپ وتىر.
بٸزدەر, نايماندار, جوشىنىڭ تاريحىن بەرٸنەن دە, ارتىق بٸلەمٸز, ٶيتكەنٸ, جوشىنىڭ قاسىندا جٷرگەن كەتبۇقا — نايمان ەدٸ. نايمان شەجٸرەسٸندە تەرٸستاڭبالىدان كەتبۇقا, شٷرشەيٸتتەن كەربۇعى تاراتىلادى. نايمان شەجٸرەسٸن بٸلمەيتٸن «بٸلگٸشتەر» وسى ەكەۋٸن ٷنەمٸ شاتاستىرىپ جٷرەدٸ. جوشىنى قۇلان تەپكەندە قاسىندا كەتبۇقا نويان بولعان. اراشالاي الماعان. سوندىقتان, ٶزٸنٸڭ كٸنەسٸن سەزٸنٸپ, شٷرشەيٸت كەربۇعىعا كەلگەن. كەربۇعى كەتبۇقامەن بٸرگە كەلٸپ شىڭعىس حاننىڭ الدىندا «اقساق قۇلان» كٷيٸن تارتىپ بەرگەن. وسىدان كەيٸن شىڭعىس قاعان كەتبۇقاعا: «كٶزٸمە كٶرٸنبە!» دەپ, ونى مىسىرعا جٶنەلتكەن. كەربۇعىنى قاسىندا الىپ قالعان. شىڭعىس قاعان ٶزٸنٸڭ تۇڭعىشى جوشىنى جانىنداي جاقسى كٶرٸپ, وعان ەڭ ٷلكەن ۇلىستى بەرگەن. جوشىنىڭ قازاسىن بٸلگەندە, قابىرعاسى قايىسىپ توقتاۋسىز جىلاعان. وسىنداي كەزدەرٸندە شٷرشەيٸت كەربۇعى كٷي ويناپ قاعاندى جۇباتىپ وتىرعان.
ال ەندٸ, كەتبۇقانىڭ بولسا, شىڭعىس حاننىڭ قاسىندا دومبىرا شەرتٸپ وتىراتىنداي جاعدايى بولماعان. مەنٸڭ ەكەمنٸڭ قولجازباسىندا: «كەتبۇقادان ۇرپاق جوق» دەپ ايتىلعان ەكەن. الاي دا, تەرٸستاڭبالىلار ٶزدەرٸن تاراتقاندا اتالارىن كەتبۇقاعا جاپسىرا بەرەدٸ. بٸر جاعىنان بۇنىڭ ەشقانداي دا, ەرسٸسٸ جوق, ٶيتكەنٸ, كەتبۇقا بەرٸبٸر دە, تەرٸستاڭبالىنىڭ اتاسى سانالادى. قۇتۇزبەن سوعىسامىن دەپ كەتبۇقانىڭ جالعىز ۇلى قازا بولعاندا جاۋجٷرەك ساردار: «ۇلىمنان جانىم ارتىق پا? ۇلىم قالعان جەردە مەن دە, قالامىن! دەپ, قۇتۇزدىڭ قالىڭ قولىنىڭ اراسىنا بٸراز ەسكەرٸمەن قويىپ كەتٸپ قاپىدا قازا بولعان.
قازٸرگٸ تاڭدا توم-توم قىلىپ كٸتەپ جازىپ جاتقانداردىڭ شىڭعىس حان جٶنٸندە ايتاتىندارى, شوقاننىڭ سٶزٸمەن جەتكٸزگەندە: «ودني پرەدپولوجەنييا ي دوگادكي». ولار ەرگەنە قوڭدى تاۋىپ, سارسەن امانجولوۆتار تٷيٸنٸن شەشە الماي كەتكەن تٷيٸندٸ شەشٸپ, ياعني, قوڭىرات دەگەندەردٸڭ جىلقى مالىنا ەشقانداي دا, قاتىستارى جوق ەكەندەرٸن, تاريحي دەرەكتەردەگٸ حونكيرات دەگەنٸمٸزدٸڭ قوڭ قىراتىنان شىققاندار ەكەندەرٸن ايتىپ, جوشىنىڭ مەركٸتتٸڭ بالاسى ەمەس ەكەندەرٸن دەلەلدەپ جاتسا بٸر سەرٸ. باسىندا ميى بار ادامدار وسى ەرگەنە قوڭنان شىققانداردىڭ قازاق بولعاندارىن كٷندەردٸڭ بٸر كٷندەرٸندە تٷسٸنەر. راشيدەن كەزٸندە: «عۇن, تٷركٸ, حاساع, موڭعول – وسى تەرميندەردٸڭ بەرٸ بٸر-اق ەتنوستىڭ اتاۋى» دەگەن ەدٸ.
قازٸرگٸ تاڭداعى شىڭعىس قاعان جٶنٸندە دۇرىس سٶيلەپ جٷرگەن ەۋەسقوي تاريحشىلاردان قاراعاندىلىق مىرزابەك قارعابايۇلىن, الماتىلىق قالىمبەك تولعانباەۆتٸ اتاعىم كەلەدٸ. باسقالارى جٶنٸندە شوقاننىڭ تٸلٸمەن ايتاتىن بولساق: «وني سۆويمي باسنوسلوۆنىمي, پوروي, ي برەدوۆىمي ۋموزاكليۋچەنييامي ۆۆوديات ۆ زابلۋجدەنيە ي بەز توگو ۋج تەمنىي كازاحسكيي نارود, دۆە ترەتي ونوگو, نيچەم ينىم, كرومە كاك, يندييسكيح فيلموۆ نە ينتەرەسۋەتسيا. ۋ سوزناتەلنوي جە چاستي ناسەلەنييا يح باسنوسلوۆنىە ۋموزاكليۋچەنييا ناپودوبيە توگو, چتو انگلييسكايا كورولەۆا يز نايمانسكيح قاراۋىل-جاساقوۆ, ۆىزىۆايۋت تولكو سمەح. قاراۋل-جاساقي ەست كونىراتى, پوتومكي وحراننوي گۆارديي دجۋچي حانا, ي ك سارماتسكومۋ پلەمەني يازيگ نە يمەيۋت نيكاكوگو وتنوشەنييا».
«يتتٸڭ بەرٸ تازى ەمەس, ەتتٸڭ بەرٸ قازى ەمەس» دەگەندەي, تاريحتى ايتقاننىڭ بەرٸ شەجٸرەشٸ ەمەس. ورىس تٸلٸندە جازاتىن قازاقتارعا بۇل ٸسكە تٸپتٸ ارالاسپاعاندارى جٶن بولار ەدٸ. ٶيتكەنٸ, قازاقتىڭ بٸر اۋىز سٶزٸندە, كەيدە, تەرەڭ ماعىنا جاتادى. سوندىقتان, قازاقتىڭ شەجٸرەسٸن, تاريحىن ايتۋ ٷشٸن, قازاقتىڭ تٸلٸن جاقسى بٸلۋٸڭٸز كەرەك!
كەشە عانا ٶزدەرٸن «ۆنۋكي يليچاعا» ساناپ انا تٸلٸن ۇمىتىپ جٷرگەندەر, بٷگٸنگٸ كٷنٸ توندارىن اينالدىرىپ كيٸپ الىپ, شىڭعىس حاندى سٶيلەمەكشٸ. كەشە عانا بۇلار وتارشىلدارعا جاعىمپازدانىپ ٶزدەرٸن مايمىلدان تاراتىپ جٷرگەن…
شىڭعىس حاندى تٷسٸنۋ ٷشٸن ۇلت پورتالىنداعى مەنٸڭ جازعان «قازاق شەجٸرەسٸندەگٸ شىڭعىس حاننىڭ اتا تەگٸ», «ارعى انا مەن ارۋ ۇرىق شىڭعىس حان» اتتى ماقالالارىممەن تانىسىڭىزدار. يۋتۋبتاعى «شىڭعىس حان قييات ەمەس» دەگەن لەكتسييام, وسى جازعاندارىمنىڭ قورىتىندىسى بولىپ كەلەدٸ. بٸزدەر, قازاقتىڭ ۇلى عالىمدارىنىڭ تىرناقتارىنا دا, تۇرمايمىز. ەڭگٸمەمٸزدٸڭ اياعىندا شىڭعىس قاعاننىڭ نەسٸلٸ, قازاقتىڭ ۇلى پەرزەنتٸ شوقاننىڭ ايتقانىن كەلتٸرەيٸن. شوقان «يۋان ەۋلەتٸنٸڭ تاريحى» جٶنٸندە ايتقاندا: «ۆ يستوريي ديناستيي يۋان ياۆليايۋتسيا كوچەۆنيكي, موجەت بىت تە جە سامىە, كوتورىە بىلي ي پرەجدە, نو پود درۋگيمي نازۆانييامي» دەگەن ەدٸ.
وسىدان بٸزدەر, قازاقتار, بەرٸمٸزدٸڭ دە, تٷبٸمٸزدٸڭ بٸر ەكەنٸن تٷسٸنەمٸز. سوندىقتان, نايماننىڭ قانى, ٷيسٸننٸڭ قانى, ارعىننىڭ قانى دەگەندەرٸمٸز بەكەر سٶز. بەرٸمٸزدٸڭ دە, قانىمىز تٷرٸك-قازاق. بەلگٸلٸ اقىن-جازۋشى, تٸل قايراتكەرٸ شەكەربانۋ راحمەتوللاقىزىنىڭ ايتقانىندا: «بٸزدەر, ۇلى دالا دەگەن ٷلكەن قارا قازاننىڭ ٸشٸندە قايناپ جٷرگەن بٸر حالىقپىز».
سوندىقتان, رۋشىلدىققا باسپالىق, اعايىن! رۋشىلدىق — جابايىلىقتىڭ نىشانى. ودان دا, ۇلتشىل بولىپ, شىڭعىس حان ٷشٸن باسقا ۇلتپەن تالاسالىق. ٶيتكەنٸ, شىڭعىس قاعان دا, جوشى حان دا, قازاق بولعان. مەن وسىعان سەنٸمدٸمٸن, جەنە دە, وسىعان تۇرامىن. عۇنداردىڭ قييان تايپاسى ەرگەنە قونىسىنا كەتكەن كەزدە قازعاق-قازاق, ياعني, ەركٸن, ەرجٷرەك, ەگەمەن, ٶز بەتٸمەن بولىپ كەتكەن.
بٷگٸنگٸ تاڭدا بٸزدەرگە جۇدىرىقتاي جۇمىلۋدىڭ كەزٸ كەلدٸ. ٶيتكەنٸ, جەرٸمٸزدٸ جالعا العان بولىپ, ەلٸمٸزگە قارا قىتاي قاپتاماقشى. كەزٸندە, بٸزدٸڭ بابالارىمىزدى ەرگەنە قوڭعا قۋعان وسى تاعباشتار ەمەس پە ەدٸ?! بۇل اتاڭا نەلەت تاعباشتارعا بٸر ۋىس توپىراعىمىزدى جالعا بەرگٸزبەۋ ٷشٸن نە ٶلەيٸك, نە جەڭەيٸك, اعايىن!
ەلباسىنىڭ الدىندا جەر مەسەلەسٸن كٶتەرٸپ جٷرگەن قازاقتىڭ بەلگٸلٸ قوعام قايراتكەرلەرٸنٸڭ الدىڭعى شەبٸندە جوشى حاننىڭ دا, مۇحتارحان اباعان تٶرە دەگەن بٸر نەسٸلٸنٸڭ جٷرگەنٸن بٸلگەيسٸزدەر. ەۋمين, اللاھۋ اكبار!!!
قايرات زەرٸپحانۇلى دەۋكەەۆ. شەجٸرە جازۋشى.
ۇلت پورتالى
