Jońǵar dalasynyń joǵalýy.
Qalmaq qalai qyryldy?
Óz ýaqytynda uly Qytai men Qazaq handyǵynyń aralyǵyn alyp jatqan Jońǵar handyǵy at ústindegi jaýynger el bolǵany tarihi shyndyq. Qytailar «Jýýn-gar» dep ataǵan (qaraqshy adamdar) qalmaqtardyń tolassyz joryǵy tek qazaq úshin ǵana emes, Qytai memleketine de aýyr tidi.
Olardyń qalalary men eldimekenderin únemi tonap ketip otyrdy. Úsh ǵasyrda arǵy jaǵyndaǵy qytai men bergi jaǵyndaǵy qazaqtardyń álsiz jaqtaryn bes saýsaǵyndai bilip alǵan qalmaq qontaishylary qaita-qaita shúrshitti tonap, jýyný degendi bilmeitin, qolańsa sasyǵan jurtyna molynan azyq-túlik ákelip, sondai-aq álsin-álsin momyn qazaqqa shabýyldap, shuraily jailaýy men qys qystaýyn tartyp alyp, jerin únemi keńeitip otyrǵan.
Kezinde ekspeditsiiamen júrip, oida-joqta qolǵa túsip, solarǵa qyzmet etken shved ofitseri Iýhan Gýstav Renattyń jazýynsha, ońtústikte Horezmge deiingi jáne soltústikte Tobyl sýyna deiingi aralyqty jaýlap alyp, ulan-baitaq Jońǵar qaǵanatyn qurýdy mejege alǵan kórinedi. Qalai desek te, qazaq jáne Ortalyq Aziia elderimen soǵys barysynda az ýaqytqa bolsa da olar imperiia qura aldy. Sol Renattyń «Djýngarskaia step» atty jazbalarynda jáne onyń jońǵar – qalmaq qonys etken mekenderin qaǵazǵa túsirgen kartasynda, shyn ba, álde ósirip jazǵan ba, sol ýaqyttaǵy qalmaqtardyń sanyn tórt millionǵa jýyq dep kórsetken. Quba qalmaqtar qatań tártipke baǵynǵan, qontaishylarynyń buiryǵyn qalai da oryndaýǵa kúsh salatyn áskeri el dep jazypty.
Sol Jońǵar qontaishylary men batyrlarynyń talai keńesine qatysqan shved ofitseri «Olardyń túpki oiy – qazaq jáne Ortalyq Aziia elderin ózderine baǵyndyryp, san jaǵynan molaiyp, kúsheiip alǵan soń, qalyn qytaiǵa tarpa bas salý. Baǵyndyrǵan qol astyndaǵy el-jurttan qosymsha ásker jasaqtap ári ózderin únemi azyqpen qamtamasyz etýdi oilastyrady», - deidi kitapta. «Olar Shyńǵys han imperiiasynyń qalai jáne qandai jolmen orasan kúsh-qýatqa ie bolǵanyn jatqa biletin edi». Renat osylai jazypty.
Jońǵarlar qazaqqa soǵys ashpai turyp, aldymen qasyndaǵy donǵan men solań mekendegen ólkelerdi, sonan soń búkil Qashqariiany az ǵana kúshpen jaýlap alady. Osy elderdiń ustalaryn jinap, qylysh pen naiza, basqa da qarý-jaraq soqtyrtady. Keiinnen shved ofitseri qalmaqtarǵa zeńbirek quiýdyń jolyn kórsetip, osy qarýdyń birazyn daiyndap beredi. Taǵy bir aita keterimiz, Jońǵar biligi qazaqqa soǵys ashar aldynda qytai bileýshileriniń aldynan ótip, ózara yntymaqqa kelip, art jaǵynyń qaýipsizdigin (tyl) qamtamasyz etken.
Degenmen, imperiia qurýǵa talpynǵan eldiń qateligi qaidan ketti? Jaýjúrek eldiń ózgeniń qanyn tóge júrip qurǵan qaǵanaty qalai qulady, neden qulady?
Zerdelei kele túsingenimiz, óz ishinde aýyzbirliktiń joqtyǵynan, taqqa talastan, jaq-jaq bolyp árkim óz jaqtastaryn, rý-taipalaryn qoldaǵan taitalastan oisyrai utylǵan. Shyńǵys hannyń bulardan artyqshylyǵy – qaǵanat ishindegi alaýyzdyqty esh ýaqytta ózin alańdatpaityndai etip tyiǵan. Ainalasyndaǵy bilikke (ásker qolbasshylaryn) rý, taipa kósimderinen emes, imperiia qurýǵa qyzmeti sińgen ári ózine qiyn-qystaý kezderinde adaldyq tanytqan úzeńgiles azamattardan taǵaiyndaǵan. Satqyndyqty aiamai jazalaǵan.
Osy oraida, Stalinniń «Uly maqsatqa jetý úreiden bastalady» degen sózin keltire keteiik. Eger bul sózdi taratyp aitsaq, tarihta dara tulǵa bolýdy, álemdik bilikke jetýdi maqsat etken adam aldymen ózi úreimen aýyrady degen sóz ǵoi. Keiin bilikke jetkende basqalardy solai ustaidy. Sondyqtan Shyńǵys hannyń tusynda tómendegiler jaltaqtamai jaýyna qasqyrdai shapqanymen, óz biliginen qoǵadai japyrylyp úreilenip jáne ár qadamyn sanap basyp, qarsy kelip qalmaýdyń jolyn izdep, qorqynyshpen kún keshken.
Sonymen qatar kóregen Shyńǵys han el tutastyǵyna, yntymaǵyna asa úlken mán bergen. Munsyz qurǵan imperiiany ustap turý múmkin emes edi. Jońǵarlardyń qateligi – ishki birligine den qoimaǵany jáne alaýyzdyqty boldyrmaityn qurylymdy oilap tappaǵany.
1723 jyly oń men solyn barlap, zerdelep alǵan olar tas-túiin daiyndyqpen Qazaq handyǵyna tap beredi. Artyndaǵy Qytaidyń tilin taýyp, aldaýsyratqan jońǵarlar qystan jaqsy daiyndyqpen shyǵyp, taýdan qulaǵan doly ózendei kóktemgi alasapyranda qazaq eline ońdyrmai soqqy berdi. Alǵashynda jańǵaqtai shashylyp, abdyrap qalǵan qazaqtar esin jiyp, kúsh biriktirip, jinaqtalyp, bularǵa toitarys jasaǵansha biraz ýaqyt kerek boldy. Qazekeń osy bir qiyn-qystaý zamandy «Aqtaban shubyryndy, alqakól sulama» dep ataǵan. Qytai biligi jońǵardyń qazaq pen Ortalyq Aziia elderine shabatyn agressiialyq josparyn bilgende qýanǵan. Qaraqshylyǵy basym tynymsyz jońǵardy tunshyqtyrý úshin olardyń álsiregeni kerek edi. Degenmen, osy quba qalmaqtyń qolymen arǵy jaǵyndaǵy Qazaq handyǵy men Qyrǵyz, Ózbek, Túrikmen elderine soqqy berip, aiamai týlaqtai silkip alý kerek boldy. Jańǵaqty bir-birine soǵyp jarý degen osy bolatyn.
Sol kezdegi Tsin dinastiiasy aldaǵy ýaqytta bir joryǵymen bulardy uryp jyǵyp, óz quramyna ulan-ǵaiyr aýmaqty qosyp alýdy oilady. Ejelden aspan asty imperiiasyna ainalýdy oilaityn olar, bulardyń qala soǵyp, bala oqytyp, egin salyp, órkeniettilikke umtylýdyń ornyna ushyp-qonǵan tirligine qarap, «dalanyń qańbaq qýǵan aqymaqtary» dep oilaityn. Qan josa qylyp, taptap ótetin sátti kútti. Qan-qasap soǵys bastalyp, qyrǵyzdy Alataýdyń túkpir-túkpirine qýyp tyqqan jońǵarlar ózbek pen túrikmendi tez arada jaýlap aldy. Qazaq elin alǵashynda yǵystyryp jibergenimen, esin jiǵan qazaq batyrlary men bileri Abylai hannyń ainalasyna toptasa bildi ári toitarys jasai aldy. Degenmen, qazaqty saqtap qalǵan – dalasynyń keńdigi, ýaqyt sozbai rý, taipalardyń aýyzbirlikke kelýi jáne at ústindegi jaýyngerligi.
Shved ofitseri óz jazbalarynda jońǵar eliniń kartasyn jasaǵan eken. «Jońǵar Alataýy, Balqashqa quiatyn Ile ózeniniń eki qaptaly, Altynemel men Qoilyq aralyǵy, Sarqan óńiri (qalmaq batyrynyń aty), Kegenniń (qalmaq biiniń aty) soltústik jaǵalaýy men Shońjy dalasy, Sharynnyń shyǵysyna qarai Ketpen taýlarynyń soltústik betkeileri, Qaskeleń, Boraldai óńiri, qazirgi qyrǵyz jerindegi Úlken Kemik alqaby, Túp jaǵalaýlary, Ystyqkóldiń ońtústik jaǵalaýy, sondai-aq Tarbaǵatai alqaby, Emil ózeniniń atyraby, Zaisan kóliniń mańaiy, Gúrshim dalasy (qazaqtar Kúrshim dep ataidy), Sháýeshek (qalmaqtyń «tostaǵan» degen sózi) jáne Úrimshi ólkesi – jońǵarlardyń kóneden meken etken atamekeni», - dep jazypty.
Jońǵar qaǵanatynyń irgesin qalaǵan ataqty qontaishylar Qalden Tseren men Tsevan Rabdan dúnieden ótken soń, taqqa talasqan urpaqtarynyń arasynda qandy janjal týdy. Tsevan Rabdannyń uly Dabatsi men Qaldan Tserenniń inisi Ámirsana ekeýi taqqa umtylyp, bir-birine jol bergisi kelmedi. Aqyry, Tsevan Rabdannyń biligi júrip turǵan kezinde taǵaiyndaǵan ásker basshylarynyń kómegimen Dabatsi taqqa otyrdy. Bilikten múlde ysyrylyp qalǵan Ámirsana kektenip, tyǵyryqtan jol tabýdyń áreketine kóshti. Ata jaýy qazaqtardan kómek suraýǵa namys jibermedi. Esine kelgeni kezinde ymyralasýǵa jońǵar qontaishysymen ilesip barǵan Qytai biligi edi. Solar ǵana kómekteser dep oilady. Degenmen, bul qadamdy jasarda qalmaq noiany búkil jońǵar jurtynyń ystyq shamǵa soǵylǵan kóbelektei bolaryn túsinbedi. Sumdyqty alystan oilaityn kári Qytai jymiyp kúldi. Óz mezgilinde sany kóp manjurdy, tańǵutty, basqa da kóptegen eldi jutyp qoiǵan jáne hansýǵa ainaldyrǵan qytai biligi mynalarǵa «aqyry ózderiń keldińder ǵoi» dedi ishterinen. Qanshama ǵasyrda bir keletin múmkindikti ótkizip almaýdy oilady. Biraq myna kóshpeli jabaiylardy qyryp tastamasań, qytaiǵa ainaldyra almassyń dep oilady taǵy da.
Hat tanymaityn, kóship-qonǵan el bolǵandyqtan, bularǵa tilin, dástúrin, tanymyn, tamaǵyn ótkize almaityndyǵy anyq edi. Tek kúsheiip ketpei turǵanda qyryp tastaý kerek boldy. Kómek surap kelgen Ámirsanadan qarsylasynyń kúshin, sanyn, turǵan ornyn anyqtap alǵan soń, qytai jaǵy qalyń ásker bóldi. Ámirsana bularǵa jońǵar biligin oida-joqta soǵýdy, qalmaq kúshiniń qai eldi mekenderde qansha ekenin anyqtap berdi. Sondai-aq qytai áskeriniń qalai ornalasý kerektigin kórsetti. Dabatsimen aradaǵy qandy óshpendilik arystandai aqyrǵan jaýynger eldi ońdyrmai orǵa jyqty. Renattyń jazýynsha, bul qytai joryǵynan Jońǵar handyǵy ǵana emes, tutas jońǵar jurty qyrǵyn tapty. «Kezindegi baitaq dalada uiysqan qalyń elden túk qalmady», – deidi ókinishpen.
Ámirsanaǵa qosyp, qytai jaǵy alǵashynda shaǵyn ásker jibergenimen, ile-shala general Pý De basqarǵan sany kóp tutas armiiany attandyrǵan kórinedi. Tegi Ámirsanaǵa artynan qalyń ásker baratynyn aitpaǵany onyń shoshynyp, sózinen tanyp, qashyp ketpesin degeni bolar. Qalmaq jigitiniń bar maqsaty Dabatsidi taqtan alyp, ornyna otyrý edi. Shúrshittiń kómektesem degen sóziniń artynda genotsidtik piǵyldyń jatqanyn qaidan bilsin?! Eki qalmaq noianynyń qan jutqan tartysynan ormandai shýlaǵan búkil el-jurty qyrǵyn tapty. Qytailardyń qolyna ótip, general Pý Deniń qaramaǵynda biraz ýaqyt birge júrgen shved ofitseri: «Shúrshitter qalmaq sarbazdaryn ǵana emes, olardyń kempir-shalyn da, áielderi men balalaryn da aiamady. Eńbektegen balalaryna deiin naizaǵa shanshyp, tarbańdatyp joǵary kóterip qarqyldap kúlgenderin kórdim», - deidi jazbasynda.
Qanshama ǵasyr Qytai qalalary men eldimekenderin qorqynyshta ustap, tonap ketip otyrǵan jáne solardyń tilimen «jýýn-gar» (qaraqshylar degen maǵynada) dep atalatyn qalmaq eli túgelimen qyrylyp ketti. Olar qurǵan ulan-ǵaiyr imperiia da oida-joqta qulap tyndy. Jońǵar handyǵyn jáne Qytai men Ortalyq Aziia elderin zertteýshi eýropalyq ǵalymdar jazatyn Jońǵariia imperiiasy osylai qurdymǵa ketti.
Tarihta soltústiktegi orys imperiiasy qazaq elin qanshama yǵystyryp, qonystarynan aiyryp, óz mezgilinde sonshalyqty zobalań týdyrǵanymen, qazaqtar aman qaldy. Buǵan shúkirshilik deiik. Al endi Uly qorǵan iesi sáti kelgen múmkindikti jibermei, talai zamanǵy óshpendiligin umytpai, irgesindegi ormandai qalyń qalmaqty baýdai túsirip, handyǵynan da, eldiginen de aiyryp, qurtyp jiberdi. Osy oraida, ata-babalarymyz qaldyrǵan «Qara qytai qaptasa, sary orys ákeńdei kóriner» degen máteldi umytpaǵan jón. Bul – osy qiyn-qystaý jyldarda týǵan, ómirden alynǵan shynaiy sóz. Orys patshasy Birinshi Petr: «Elińniń ulylyǵyn túsingiń kelse, onyń tarih qatparyndaǵy jaýlarynyń da osal emes ekenin bilgeniń jón», - degen-di.
Beisenǵazy Ulyqbek,
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
