جوڭعار دالاسىنىڭ جوعالۋى.
قالماق قالاي قىرىلدى?
ٶز ۋاقىتىندا ۇلى قىتاي مەن قازاق حاندىعىنىڭ ارالىعىن الىپ جاتقان جوڭعار حاندىعى ات ٷستٸندەگٸ جاۋىنگەر ەل بولعانى تاريحي شىندىق. قىتايلار «جۋۋن-گار» دەپ اتاعان (قاراقشى ادامدار) قالماقتاردىڭ تولاسسىز جورىعى تەك قازاق ٷشٸن عانا ەمەس, قىتاي مەملەكەتٸنە دە اۋىر تيدٸ.
ولاردىڭ قالالارى مەن ەلدٸمەكەندەرٸن ٷنەمٸ توناپ كەتٸپ وتىردى. ٷش عاسىردا ارعى جاعىنداعى قىتاي مەن بەرگٸ جاعىنداعى قازاقتاردىڭ ەلسٸز جاقتارىن بەس ساۋساعىنداي بٸلٸپ العان قالماق قونتايشىلارى قايتا-قايتا شٷرشٸتتٸ توناپ, جۋىنۋ دەگەندٸ بٸلمەيتٸن, قولاڭسا ساسىعان جۇرتىنا مولىنان ازىق-تٷلٸك ەكەلٸپ, سونداي-اق ەلسٸن-ەلسٸن مومىن قازاققا شابۋىلداپ, شۇرايلى جايلاۋى مەن قىس قىستاۋىن تارتىپ الىپ, جەرٸن ٷنەمٸ كەڭەيتٸپ وتىرعان.
كەزٸندە ەكسپەديتسييامەن جٷرٸپ, ويدا-جوقتا قولعا تٷسٸپ, سولارعا قىزمەت ەتكەن شۆەد وفيتسەرٸ يۋحان گۋستاۆ رەناتتىڭ جازۋىنشا, وڭتٷستٸكتە حورەزمگە دەيٸنگٸ جەنە سولتٷستٸكتە توبىل سۋىنا دەيٸنگٸ ارالىقتى جاۋلاپ الىپ, ۇلان-بايتاق جوڭعار قاعاناتىن قۇرۋدى مەجەگە العان كٶرٸنەدٸ. قالاي دەسەك تە, قازاق جەنە ورتالىق ازييا ەلدەرٸمەن سوعىس بارىسىندا از ۋاقىتقا بولسا دا ولار يمپەرييا قۇرا الدى. سول رەناتتىڭ «دجۋنگارسكايا ستەپ» اتتى جازبالارىندا جەنە ونىڭ جوڭعار – قالماق قونىس ەتكەن مەكەندەرٸن قاعازعا تٷسٸرگەن كارتاسىندا, شىن با, ەلدە ٶسٸرٸپ جازعان با, سول ۋاقىتتاعى قالماقتاردىڭ سانىن تٶرت ميلليونعا جۋىق دەپ كٶرسەتكەن. قۇبا قالماقتار قاتاڭ تەرتٸپكە باعىنعان, قونتايشىلارىنىڭ بۇيرىعىن قالاي دا ورىنداۋعا كٷش سالاتىن ەسكەري ەل دەپ جازىپتى.
سول جوڭعار قونتايشىلارى مەن باتىرلارىنىڭ تالاي كەڭەسٸنە قاتىسقان شۆەد وفيتسەرٸ «ولاردىڭ تٷپكٸ ويى – قازاق جەنە ورتالىق ازييا ەلدەرٸن ٶزدەرٸنە باعىندىرىپ, سان جاعىنان مولايىپ, كٷشەيٸپ العان سوڭ, قالىن قىتايعا تارپا باس سالۋ. باعىندىرعان قول استىنداعى ەل-جۇرتتان قوسىمشا ەسكەر جاساقتاپ ەرٸ ٶزدەرٸن ٷنەمٸ ازىقپەن قامتاماسىز ەتۋدٸ ويلاستىرادى», - دەيدٸ كٸتاپتا. «ولار شىڭعىس حان يمپەريياسىنىڭ قالاي جەنە قانداي جولمەن وراسان كٷش-قۋاتقا يە بولعانىن جاتقا بٸلەتٸن ەدٸ». رەنات وسىلاي جازىپتى.
جوڭعارلار قازاققا سوعىس اشپاي تۇرىپ, الدىمەن قاسىنداعى دونعان مەن سولاڭ مەكەندەگەن ٶلكەلەردٸ, سونان سوڭ بٷكٸل قاشقارييانى از عانا كٷشپەن جاۋلاپ الادى. وسى ەلدەردٸڭ ۇستالارىن جيناپ, قىلىش پەن نايزا, باسقا دا قارۋ-جاراق سوقتىرتادى. كەيٸننەن شۆەد وفيتسەرٸ قالماقتارعا زەڭبٸرەك قۇيۋدىڭ جولىن كٶرسەتٸپ, وسى قارۋدىڭ بٸرازىن دايىنداپ بەرەدٸ. تاعى بٸر ايتا كەتەرٸمٸز, جوڭعار بيلٸگٸ قازاققا سوعىس اشار الدىندا قىتاي بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ الدىنان ٶتٸپ, ٶزارا ىنتىماققا كەلٸپ, ارت جاعىنىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن (تىل) قامتاماسىز ەتكەن.
دەگەنمەن, يمپەرييا قۇرۋعا تالپىنعان ەلدٸڭ قاتەلٸگٸ قايدان كەتتٸ? جاۋجٷرەك ەلدٸڭ ٶزگەنٸڭ قانىن تٶگە جٷرٸپ قۇرعان قاعاناتى قالاي قۇلادى, نەدەن قۇلادى?
زەردەلەي كەلە تٷسٸنگەنٸمٸز, ٶز ٸشٸندە اۋىزبٸرلٸكتٸڭ جوقتىعىنان, تاققا تالاستان, جاق-جاق بولىپ ەركٸم ٶز جاقتاستارىن, رۋ-تايپالارىن قولداعان تايتالاستان ويسىراي ۇتىلعان. شىڭعىس حاننىڭ بۇلاردان ارتىقشىلىعى – قاعانات ٸشٸندەگٸ الاۋىزدىقتى ەش ۋاقىتتا ٶزٸن الاڭداتپايتىنداي ەتٸپ تىيعان. اينالاسىنداعى بيلٸككە (ەسكەر قولباسشىلارىن) رۋ, تايپا كٶسٸمدەرٸنەن ەمەس, يمپەرييا قۇرۋعا قىزمەتٸ سٸڭگەن ەرٸ ٶزٸنە قيىن-قىستاۋ كەزدەرٸندە ادالدىق تانىتقان ٷزەڭگٸلەس ازاماتتاردان تاعايىنداعان. ساتقىندىقتى اياماي جازالاعان.
وسى ورايدا, ستاليننٸڭ «ۇلى ماقساتقا جەتۋ ٷرەيدەن باستالادى» دەگەن سٶزٸن كەلتٸرە كەتەيٸك. ەگەر بۇل سٶزدٸ تاراتىپ ايتساق, تاريحتا دارا تۇلعا بولۋدى, ەلەمدٸك بيلٸككە جەتۋدٸ ماقسات ەتكەن ادام الدىمەن ٶزٸ ٷرەيمەن اۋىرادى دەگەن سٶز عوي. كەيٸن بيلٸككە جەتكەندە باسقالاردى سولاي ۇستايدى. سوندىقتان شىڭعىس حاننىڭ تۇسىندا تٶمەندەگٸلەر جالتاقتاماي جاۋىنا قاسقىرداي شاپقانىمەن, ٶز بيلٸگٸنەن قوعاداي جاپىرىلىپ ٷرەيلەنٸپ جەنە ەر قادامىن ساناپ باسىپ, قارسى كەلٸپ قالماۋدىڭ جولىن ٸزدەپ, قورقىنىشپەن كٷن كەشكەن.
سونىمەن قاتار كٶرەگەن شىڭعىس حان ەل تۇتاستىعىنا, ىنتىماعىنا اسا ٷلكەن مەن بەرگەن. مۇنسىز قۇرعان يمپەرييانى ۇستاپ تۇرۋ مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. جوڭعارلاردىڭ قاتەلٸگٸ – ٸشكٸ بٸرلٸگٸنە دەن قويماعانى جەنە الاۋىزدىقتى بولدىرمايتىن قۇرىلىمدى ويلاپ تاپپاعانى.
1723 جىلى وڭ مەن سولىن بارلاپ, زەردەلەپ العان ولار تاس-تٷيٸن دايىندىقپەن قازاق حاندىعىنا تاپ بەرەدٸ. ارتىنداعى قىتايدىڭ تٸلٸن تاۋىپ, الداۋسىراتقان جوڭعارلار قىستان جاقسى دايىندىقپەن شىعىپ, تاۋدان قۇلاعان دولى ٶزەندەي كٶكتەمگٸ الاساپىراندا قازاق ەلٸنە وڭدىرماي سوققى بەردٸ. العاشىندا جاڭعاقتاي شاشىلىپ, ابدىراپ قالعان قازاقتار ەسٸن جيىپ, كٷش بٸرٸكتٸرٸپ, جيناقتالىپ, بۇلارعا تويتارىس جاساعانشا بٸراز ۋاقىت كەرەك بولدى. قازەكەڭ وسى بٸر قيىن-قىستاۋ زاماندى «اقتابان شۇبىرىندى, القاكٶل سۇلاما» دەپ اتاعان. قىتاي بيلٸگٸ جوڭعاردىڭ قازاق پەن ورتالىق ازييا ەلدەرٸنە شاباتىن اگرەسسييالىق جوسپارىن بٸلگەندە قۋانعان. قاراقشىلىعى باسىم تىنىمسىز جوڭعاردى تۇنشىقتىرۋ ٷشٸن ولاردىڭ ەلسٸرەگەنٸ كەرەك ەدٸ. دەگەنمەن, وسى قۇبا قالماقتىڭ قولىمەن ارعى جاعىنداعى قازاق حاندىعى مەن قىرعىز, ٶزبەك, تٷرٸكمەن ەلدەرٸنە سوققى بەرٸپ, اياماي تۋلاقتاي سٸلكٸپ الۋ كەرەك بولدى. جاڭعاقتى بٸر-بٸرٸنە سوعىپ جارۋ دەگەن وسى بولاتىن.
سول كەزدەگٸ تسين ديناستيياسى الداعى ۋاقىتتا بٸر جورىعىمەن بۇلاردى ۇرىپ جىعىپ, ٶز قۇرامىنا ۇلان-عايىر اۋماقتى قوسىپ الۋدى ويلادى. ەجەلدەن اسپان استى يمپەريياسىنا اينالۋدى ويلايتىن ولار, بۇلاردىڭ قالا سوعىپ, بالا وقىتىپ, ەگٸن سالىپ, ٶركەنيەتتٸلٸككە ۇمتىلۋدىڭ ورنىنا ۇشىپ-قونعان تٸرلٸگٸنە قاراپ, «دالانىڭ قاڭباق قۋعان اقىماقتارى» دەپ ويلايتىن. قان جوسا قىلىپ, تاپتاپ ٶتەتٸن سەتتٸ كٷتتٸ. قان-قاساپ سوعىس باستالىپ, قىرعىزدى الاتاۋدىڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنە قۋىپ تىققان جوڭعارلار ٶزبەك پەن تٷرٸكمەندٸ تەز ارادا جاۋلاپ الدى. قازاق ەلٸن العاشىندا ىعىستىرىپ جٸبەرگەنٸمەن, ەسٸن جيعان قازاق باتىرلارى مەن بيلەرٸ ابىلاي حاننىڭ اينالاسىنا توپتاسا بٸلدٸ ەرٸ تويتارىس جاساي الدى. دەگەنمەن, قازاقتى ساقتاپ قالعان – دالاسىنىڭ كەڭدٸگٸ, ۋاقىت سوزباي رۋ, تايپالاردىڭ اۋىزبٸرلٸككە كەلۋٸ جەنە ات ٷستٸندەگٸ جاۋىنگەرلٸگٸ.
شۆەد وفيتسەرٸ ٶز جازبالارىندا جوڭعار ەلٸنٸڭ كارتاسىن جاساعان ەكەن. «جوڭعار الاتاۋى, بالقاشقا قۇياتىن ٸلە ٶزەنٸنٸڭ ەكٸ قاپتالى, التىنەمەل مەن قويلىق ارالىعى, سارقان ٶڭٸرٸ (قالماق باتىرىنىڭ اتى), كەگەننٸڭ (قالماق بيٸنٸڭ اتى) سولتٷستٸك جاعالاۋى مەن شوڭجى دالاسى, شارىننىڭ شىعىسىنا قاراي كەتپەن تاۋلارىنىڭ سولتٷستٸك بەتكەيلەرٸ, قاسكەلەڭ, بورالداي ٶڭٸرٸ, قازٸرگٸ قىرعىز جەرٸندەگٸ ٷلكەن كەمٸك القابى, تٷپ جاعالاۋلارى, ىستىقكٶلدٸڭ وڭتٷستٸك جاعالاۋى, سونداي-اق تارباعاتاي القابى, ەمٸل ٶزەنٸنٸڭ اتىرابى, زايسان كٶلٸنٸڭ ماڭايى, گٷرشٸم دالاسى (قازاقتار كٷرشٸم دەپ اتايدى), شەۋەشەك (قالماقتىڭ «توستاعان» دەگەن سٶزٸ) جەنە ٷرٸمشٸ ٶلكەسٸ – جوڭعارلاردىڭ كٶنەدەن مەكەن ەتكەن اتامەكەنٸ», - دەپ جازىپتى.
جوڭعار قاعاناتىنىڭ ٸرگەسٸن قالاعان اتاقتى قونتايشىلار قالدەن تسەرەن مەن تسەۆان رابدان دٷنيەدەن ٶتكەن سوڭ, تاققا تالاسقان ۇرپاقتارىنىڭ اراسىندا قاندى جانجال تۋدى. تسەۆان رابداننىڭ ۇلى داباتسي مەن قالدان تسەرەننٸڭ ٸنٸسٸ ەمٸرسانا ەكەۋٸ تاققا ۇمتىلىپ, بٸر-بٸرٸنە جول بەرگٸسٸ كەلمەدٸ. اقىرى, تسەۆان رابداننىڭ بيلٸگٸ جٷرٸپ تۇرعان كەزٸندە تاعايىنداعان ەسكەر باسشىلارىنىڭ كٶمەگٸمەن داباتسي تاققا وتىردى. بيلٸكتەن مٷلدە ىسىرىلىپ قالعان ەمٸرسانا كەكتەنٸپ, تىعىرىقتان جول تابۋدىڭ ەرەكەتٸنە كٶشتٸ. اتا جاۋى قازاقتاردان كٶمەك سۇراۋعا نامىس جٸبەرمەدٸ. ەسٸنە كەلگەنٸ كەزٸندە ىمىرالاسۋعا جوڭعار قونتايشىسىمەن ٸلەسٸپ بارعان قىتاي بيلٸگٸ ەدٸ. سولار عانا كٶمەكتەسەر دەپ ويلادى. دەگەنمەن, بۇل قادامدى جاساردا قالماق نويانى بٷكٸل جوڭعار جۇرتىنىڭ ىستىق شامعا سوعىلعان كٶبەلەكتەي بولارىن تٷسٸنبەدٸ. سۇمدىقتى الىستان ويلايتىن كەرٸ قىتاي جىميىپ كٷلدٸ. ٶز مەزگٸلٸندە سانى كٶپ مانجۇردى, تاڭعۇتتى, باسقا دا كٶپتەگەن ەلدٸ جۇتىپ قويعان جەنە حانسۋعا اينالدىرعان قىتاي بيلٸگٸ مىنالارعا «اقىرى ٶزدەرٸڭ كەلدٸڭدەر عوي» دەدٸ ٸشتەرٸنەن. قانشاما عاسىردا بٸر كەلەتٸن مٷمكٸندٸكتٸ ٶتكٸزٸپ الماۋدى ويلادى. بٸراق مىنا كٶشپەلٸ جابايىلاردى قىرىپ تاستاماساڭ, قىتايعا اينالدىرا الماسسىڭ دەپ ويلادى تاعى دا.
حات تانىمايتىن, كٶشٸپ-قونعان ەل بولعاندىقتان, بۇلارعا تٸلٸن, دەستٷرٸن, تانىمىن, تاماعىن ٶتكٸزە المايتىندىعى انىق ەدٸ. تەك كٷشەيٸپ كەتپەي تۇرعاندا قىرىپ تاستاۋ كەرەك بولدى. كٶمەك سۇراپ كەلگەن ەمٸرسانادان قارسىلاسىنىڭ كٷشٸن, سانىن, تۇرعان ورنىن انىقتاپ العان سوڭ, قىتاي جاعى قالىڭ ەسكەر بٶلدٸ. ەمٸرسانا بۇلارعا جوڭعار بيلٸگٸن ويدا-جوقتا سوعۋدى, قالماق كٷشٸنٸڭ قاي ەلدٸ مەكەندەردە قانشا ەكەنٸن انىقتاپ بەردٸ. سونداي-اق قىتاي ەسكەرٸنٸڭ قالاي ورنالاسۋ كەرەكتٸگٸن كٶرسەتتٸ. داباتسيمەن اراداعى قاندى ٶشپەندٸلٸك ارىستانداي اقىرعان جاۋىنگەر ەلدٸ وڭدىرماي ورعا جىقتى. رەناتتىڭ جازۋىنشا, بۇل قىتاي جورىعىنان جوڭعار حاندىعى عانا ەمەس, تۇتاس جوڭعار جۇرتى قىرعىن تاپتى. «كەزٸندەگٸ بايتاق دالادا ۇيىسقان قالىڭ ەلدەن تٷك قالمادى», – دەيدٸ ٶكٸنٸشپەن.
ەمٸرساناعا قوسىپ, قىتاي جاعى العاشىندا شاعىن ەسكەر جٸبەرگەنٸمەن, ٸلە-شالا گەنەرال پۋ دە باسقارعان سانى كٶپ تۇتاس ارمييانى اتتاندىرعان كٶرٸنەدٸ. تەگٸ ەمٸرساناعا ارتىنان قالىڭ ەسكەر باراتىنىن ايتپاعانى ونىڭ شوشىنىپ, سٶزٸنەن تانىپ, قاشىپ كەتپەسٸن دەگەنٸ بولار. قالماق جٸگٸتٸنٸڭ بار ماقساتى داباتسيدٸ تاقتان الىپ, ورنىنا وتىرۋ ەدٸ. شٷرشٸتتٸڭ كٶمەكتەسەم دەگەن سٶزٸنٸڭ ارتىندا گەنوتسيدتٸك پيعىلدىڭ جاتقانىن قايدان بٸلسٸن?! ەكٸ قالماق نويانىنىڭ قان جۇتقان تارتىسىنان ورمانداي شۋلاعان بٷكٸل ەل-جۇرتى قىرعىن تاپتى. قىتايلاردىڭ قولىنا ٶتٸپ, گەنەرال پۋ دەنٸڭ قاراماعىندا بٸراز ۋاقىت بٸرگە جٷرگەن شۆەد وفيتسەرٸ: «شٷرشٸتتەر قالماق ساربازدارىن عانا ەمەس, ولاردىڭ كەمپٸر-شالىن دا, ەيەلدەرٸ مەن بالالارىن دا ايامادى. ەڭبەكتەگەن بالالارىنا دەيٸن نايزاعا شانشىپ, تارباڭداتىپ جوعارى كٶتەرٸپ قارقىلداپ كٷلگەندەرٸن كٶردٸم», - دەيدٸ جازباسىندا.
قانشاما عاسىر قىتاي قالالارى مەن ەلدٸمەكەندەرٸن قورقىنىشتا ۇستاپ, توناپ كەتٸپ وتىرعان جەنە سولاردىڭ تٸلٸمەن «جۋۋن-گار» (قاراقشىلار دەگەن ماعىنادا) دەپ اتالاتىن قالماق ەلٸ تٷگەلٸمەن قىرىلىپ كەتتٸ. ولار قۇرعان ۇلان-عايىر يمپەرييا دا ويدا-جوقتا قۇلاپ تىندى. جوڭعار حاندىعىن جەنە قىتاي مەن ورتالىق ازييا ەلدەرٸن زەرتتەۋشٸ ەۋروپالىق عالىمدار جازاتىن جوڭعارييا يمپەريياسى وسىلاي قۇردىمعا كەتتٸ.
تاريحتا سولتٷستٸكتەگٸ ورىس يمپەريياسى قازاق ەلٸن قانشاما ىعىستىرىپ, قونىستارىنان ايىرىپ, ٶز مەزگٸلٸندە سونشالىقتى زوبالاڭ تۋدىرعانىمەن, قازاقتار امان قالدى. بۇعان شٷكٸرشٸلٸك دەيٸك. ال ەندٸ ۇلى قورعان يەسٸ سەتٸ كەلگەن مٷمكٸندٸكتٸ جٸبەرمەي, تالاي زامانعى ٶشپەندٸلٸگٸن ۇمىتپاي, ٸرگەسٸندەگٸ ورمانداي قالىڭ قالماقتى باۋداي تٷسٸرٸپ, حاندىعىنان دا, ەلدٸگٸنەن دە ايىرىپ, قۇرتىپ جٸبەردٸ. وسى ورايدا, اتا-بابالارىمىز قالدىرعان «قارا قىتاي قاپتاسا, سارى ورىس ەكەڭدەي كٶرٸنەر» دەگەن مەتەلدٸ ۇمىتپاعان جٶن. بۇل – وسى قيىن-قىستاۋ جىلداردا تۋعان, ٶمٸردەن الىنعان شىنايى سٶز. ورىس پاتشاسى بٸرٸنشٸ پەتر: «ەلٸڭنٸڭ ۇلىلىعىن تٷسٸنگٸڭ كەلسە, ونىڭ تاريح قاتپارىنداعى جاۋلارىنىڭ دا وسال ەمەس ەكەنٸن بٸلگەنٸڭ جٶن», - دەگەن-دٸ.
بەيسەنعازى ۇلىقبەك,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
