Jetisýdyń ajaryn aishyqtaǵan qurylys

Almaty oblysynda eki jylda 280 nysan boi kóterip, 17 myń 229 adam jumyspen qamtyldy

Jetisý jerinde boi kótergen qurylystyń sany da, sapasy da ózge óńirlerden asyp turǵanyn statistikalyq málimet rastaidy. Salystyrmaly túrde alsaq, bir jazda Taldyqorǵandaǵy eki shaǵyn aýdanda 5-9 qabatty turǵyn úiler boi kóterip, paidalanýǵa berildi. Mektep, balabaqshadan tys qos-qos qabattaryn erte kóktemnen beri kóterip úlgergen Saltanat saraiy, Kórme kesheni sekildi áleýmettik nysandar men aldaǵy aida alǵashqy qonaqtaryn qabyldaityn bes juldyzdy jekemenshik 12 qabatty qonaqúi óz aldyna. Kúni keshe ǵana Elbasy kirip, aralap kórgen Oqýshylar saraiy, kópsalaly aýrýhana jáne Jastar saiabaǵy zamanaýi ozyq úlgi úrdisin pash etip turǵany qandai tamasha. Bul memlekettik saiasatqa sai áreket ete bilýdi kórsetedi.

Sondyqtan qalasynda da, dalasynda da erekshe qarqynmen salynyp, kórgen jannyń kózin toidyrǵan nysandardy igiligine jaratyp otyrǵan halyqtyń qýanyshy sheksiz. Jetisýlyqtar qaladan da, aýyldan da páter kiltin alyp turyp áýelgi kezekte sarabdal saiasatymen osy­naý múmkindikke jol ashyp bergen Elbasyna alǵystaryn arnaýda. Sha­dyman shattyqqa bólengen sol el tola­iym tabysqa bólenýine sebepshi bolǵan óńir basshysyna degen yqylysyn da irikpeýde. Bul – fakt. Sóz reti kelgende aita keter jait – Jetisý qurylysyna onyń ishinde Taldyqorǵannyń túrlenýine oblys ákimi Amandyq Batalov kóp kúsh-jiger jumsady. Jetisýdyń kindik qalasynyń bas josparyn jasaýdaǵy salmaǵy, yqpaly taǵy bar. Sondyqtan Taldyqorǵan qalasyndaǵy turǵyn úi­ler men áleýmettik jáne taǵy basqa nysandar ár jyldary salynǵanymen birtutastyqty ári ádemilikti saqtap tur. Mysaly, Qaratal shaǵyn aýdanyndaǵy 4, 5, 6, 9, 12 qabatty turǵyn úiler, Tennis ortalyǵy, Dostyq úii, Til saraiy, Nazarbaev ziiatkerlik mektebi men jataq­hanasy, kópsalaly tórt korpýstan turatyn aýrýhana, perzenthana Qaratal ózenin jaǵalai jarysa boi túzegen. Gúljiek dep te atalatyn osy jaǵalaýda eresekter men balalardyń erkin serýendep, tynyǵýyna barlyq jaǵdai jasalǵan. Al Qarataldyń ekinshi jaǵalaýyndaǵy Shyǵys shaǵyn aýdany men óndiristik aimaqta, odan árirektegi jeke tulǵalar turǵyzǵan kottedj qalashyǵynda da qurylys qarqyndy júrýde. Tutastai alǵanda, Taldyqorǵannyń shyǵys sheń­berinen kirgende Qaratal ózeniniń qos jaǵalaýynda turǵyzylǵan ádemi ǵimarattar kóz jaýyn alady.

Negizi qandai da bir nysannyń boi kóterýi ońai jumys emes. On bes jyldan beri Jetisý jerinde boi túzegen qurylys nysandarynyń jertólesin aitpaǵanda irgetasy, qabyrǵasy, shatyry, syrtqy boiaýy dep tizbelenetin jumystarynyń jai-japsaryn kókeige túiip júrgendikten Taldyqorǵannyń ońtústik-batysynda jańadan salynyp jatqan turǵyn úi keshenin taǵy bir ret araladyq. Avtokólik pen jaiaý júrginshiler joly jailylyq pen er­kindikti sezdiredi. Almaty – Óskemen kúrejolynan Tal­dy­qorǵan qalasyna kire­­beristegi 12 qabatty qonaqúi qury­lysy aiaqtalýǵa jaqyn qalypty. Aspan tústes záýlim ǵimarat áinegi altyn kún nurymen shaǵylysa jarqyrap tur. Óńirde 2014 jyly qurylys salasyna barlyǵy 61,674 mlrd teńge bólinip, sol qarajatqa 297 nysan qurylysyn salý josparlanǵan edi. Nátijesinde 189 nysan sol jyly paidalanýǵa berilip, 108 nysan kelesi jylǵa ótken-tin. Al 2015 jyly qurylys salasyna bólingen 40,0 mlrd teńgeniń 99,7%-y igerilip, belgilengen qurylys nysandary toly­ǵymen paidalanýǵa berilgen bolatyn. Atqarylǵan jumys­tyń talapqa sai ekendigi kásibi turǵyda saraptalady. Bul rette Jetisý jerinde salynǵan qurylys sapasyna kepildik berýge bolady.

Al Almaty oblysynyń ortalyǵy Taldyqorǵan qalasy bolsyn dep bekitken Elbasy Jarlyǵy­nan keiin óńir qurylysynyń tizginin Aman­dyq Batalov ustaǵaly sala­daǵy sapa máselesine syn aitylǵan joq. «Jaqsynyń jaqsylyǵyn ait, nury tasysyn» degendei, óńir bas­shysynyń ustanymy osyǵan saiady. Sondai-aq, Taldyqorǵan qalasynda beibereket salynǵan qurylysty kezdestire almaisyz. Sonymen, 2014 jyly 40 den­saýlyq saqtaý nysanynyń qurylysy men seismikalyq nyǵaitylýyna res­pýblikalyq biýdjetten 4 mlrd 628 mln teńge, jergilikti biýdjetten 4 mlrd 154 mln teńge bólingen edi. Nátijesinde Eńbekshiqazaq aýdanynyń Qazaqstan, Táshkensaz, Túrgen, Taýqaraturyq aýyl­darynda, Talǵar aýdanynyń Birlik, Qyzyl tý aýyldarynda, Ile aýdanynyń Jápek, Qosózen, Ekpindi, Pokrovka, Qoian­qus aýyldarynda, Alakól aýdany­nyń Balapanov, Toqjailaý aýyldarynda, Jambyl aýdanynyń Degeres, Aqseńgir, Tańbalytas, Yntymaq aýyldarynda, Qaratal aýdanynyń Jańatalap, Kóksý aýdanynyń Musabek aýylynda, Uiǵyr aýdanynyń Suńqar aýylynda barlyǵy 20 dárigerlik ambýlatoriia salynsa, Raiymbek aýdanynyń Kegen aýylynda emhana, Panfilov aýdanynyń Jarkent aýylynda aýrýhana, Taldyqorǵan qala­synda kardiologiialyq ortalyq salynyp, densaýlyq saqtaý nysandaryn seis­mikalyq nyǵaitý jumystary júr­gizildi.

Sonymen qatar, 2014 jyly 714,4 myń sharshy metr turǵyn úi paidalanýǵa berilip, belgilengen jos­par 106,6 % artyǵymen oryndalýyn halyq qajettiligin óteýdiń bir joly dep túsingen durys. Endi osy málimetti tarata aitsaq, 51 turǵyn úiden 921 páter paidalanýǵa berildi. Onyń ishinde 497,3 myń sharshy metr jekemenshik turǵyn úi, 79,8 myń sharshy metr kommertsiialyq turǵyn úi boldy. Sóitip, barlyǵy respýblikalyq jáne jergilikti biýdjetten 6449,6 mln teńge bólinip, igerildi. «Óńir­lerdi damytýdyń jol kartasy-2020» memlekettik baǵdarlamasyna sáikes 29,7 myń sharshy metr turǵyn úi, sonymen qatar, «Jetisý» áleýmettik kásipkerlik korporatsiiasy 4,4 myń sharshy metr, «Samuryq-Qazyna» AQ 170,6 myń sharshy metr turǵyn úi qurylysyn tolyǵymen aiaq­tap, turǵyndarǵa páter kiltterin tabystady. Atalǵan baǵdarlama aiasynda biyl barlyq qarjylandyrý kózderi arqyly 544,1 myń sharshy metr turǵyn úi paidalanýǵa berý qaras­tyrylǵan. Aǵym­daǵy jyly 4 mlrd 376 mln teńge qarjy bólinip, segiz aida 2319 mln teńge igerildi. Biýdjettik qarajat ese­binen 23,0 myń sharshy metr úi, turǵyndar men memlekettik emes mekemeler esebinen 465,5 myń sharshy metr úi salý josparlanǵan. Al segiz aida 865,3 myń sharshy metr úi paidalanýǵa berildi. Sonymen qatar, «Báiterek development» AQ arqyly «Qazaqstan ipotekalyq kompaniiasy» AQ jelisimen «Nurly Jol» infraqurylymdy damytý baǵdarlamasyna sáikes Taldyqorǵan qalasynyń ońtústik-batys shaǵyn aýdanynda byltyr 290 páter qurylysy bastalǵan bolatyn.  Aýmaǵy 18,1 myń sharshy metr 5 úidiń qurylysyn da aiaqtaý mejelengen. Aǵymdaǵy jyly 40 nysannyń injenerlik-kommýnikatsiialyq infra­qurylymy júrgizilip, 19 nysan pai­dalanýǵa beriledi. Jalpy bul shaǵyn aýdanda 2012-2016 jyldary quny 9,3 mlrd teńgege baǵalanǵan 103 myń sharshy metrlik 1411 páterdi quraityn 21 úi paidalanýǵa berildi. Qazirgi kezde 825 páterli 7 úidiń qurylysy júrgizilýde.

Almaty oblysynda biyl úsh aýysymdy jáne apattyq jaǵdaidaǵy mektep máselesi tolyǵymen sheshiledi. Oǵan negiz bar. Óńir basshysy ústimizdegi jy­ly Jambyl aýdany, Jańaqurylys aýylynda Abdolla Qarsaqbaev atyndaǵy jańa mekteptiń ashylýyna qatysyp kópshiliktiń qýanyshyn bólisti.

«Memleket basshysy «100 naqty qadam» Ult Josparynda bilim berý júiesin jańǵyrtýǵa erekshe kóńil bólgeni málim. Urpaqqa sapaly bilim berip, zamanǵa sai, álemdik básekege qabiletti, talantty jastardy daiyndaý – ortaq mindetimiz. Ol úshin barlyq jaǵdai jasalatyn bolady. Qazirdiń ózinde oblys biýdjetiniń úshten bir bóligi bilim berý salasyna jumsalýda. Jańa mektepter salý, materialdyq-tehnikalyq bazany nyǵaitý, kúrdeli jáne aǵymdaǵy jóndeýden ótkizý, oqýlyqtar satyp alý, kompiýterlendirý máseleleri oń sheshimin tabýda. Óńirde biyl 9 jańa mektep salynýda, sonyń alǵashqysy tamyzda ashylsa, 4 mektep osy oqý jylynyń alǵashqy aiynda, 4-eýi jyl sońyna deiin paidalanýǵa beriledi. «Nurly Jol» baǵdarlamasy boiynsha biylǵy jylǵa Ulttyq qor esebinen 27 mektep jáne 3 balabaqsha qurylysyna 24 mlrd 272 mln teńge bólindi», – degen edi Amandyq Batalov osyǵan orai.

Elbasynyń tapsyrmasymen júzege asyrylyp jatqan «100 mektep, 100 aýrýhana» baǵdarlamasy aiasynda Almaty oblysynda on mekteptiń qurylys ju­mystary tolyǵymen aiaqtalyp, pai­dalanýǵa berildi. Búgingi kúni 7050 oqýshy sol jańa mektepterde bilim alýda. Mektepterdegi himiia, fizika jáne informatika pánderine arnalǵan synyptar jańa jabdyqtarmen qamtamasyz etilgen. Sport zaldary qazirgi zamanǵa sai sporttyq quraldarmen jasaqtalǵan.

«Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy sheńberinde byltyr 15 dárigerlik ambýlatoriia men feld­sherlik-akýsherlik pýnkt qurylysyna respýblikalyq jáne jergilikti biýdjetten 3 mlrd 034 mln teńge bólinip, igeril­di. Baǵdarlama aiasynda 548 adam jumyspen qamtyldy. Jalpy, Almaty oblysynda 350 dárigerlik ambýlatoriia, 40 densaýlyq saqtaý nysany paidalanýǵa berilgen.

Qoryta aitqanda, bul derekter Jeti­sý­dyń qalasynda da, dalasynda da sońǵy eki jylda qarqyn alǵan qurylysty rastaidy. Eń bastysy, Elbasy da, el de Almaty oblysynyń ákimi Amandyq Batalovtyń tól mindetin kemshiliksiz derlik atqaryp otyrǵanyna riza. Al el alǵysyna kelsek, taiaýda ǵana Raiymbek aýdany, Narynqol aýylynan 87 jastaǵy Taýtai Esteýsizov degen qariia telefon soǵyp, tasada qalyp bara jatqan Narynqolǵa oblys ákiminiń jaqsy kóńil bólip otyrǵanyn tizbelep bergende «áp, bárekeldi!» dep biz de qýandyq. Narynqol aýylynyń turǵyndaryn sapaly aýyzsýmen qamtý maqsatynda 2014 jyly jalpy quny 938,6 mln teńgege sýmen jabdyqtaý júieleriniń qurylysy jáne qaita jańǵyrtý jobasy iske asyryla bastaǵan edi. Biyl qurylys-montaj jumystaryn aiaqtaýǵa respýblikalyq jáne oblystyq biýdjetten 382,6 mln teńge bólinip, igerilýde. Bul jobada 34 shaqyrym aýyl ishi sý jelilerin qaita jańǵyrtý, tutynýdy júiege qosý úshin 341 qudyq ornatý, taǵy basqa nysandardy turǵyzý uiǵarylǵan. Kelisimshart boiynsha jumystardy aiaqtaý merzimi biylǵy qarasha aiyna josparlanǵan.

Iá, Jetisý jerinde jan jadyratyp, kóńil qýantatyn jumystar atqarylý ústinde. Onyń bári el igiligine arnalǵan.

Osyǵan orai oblys ákiminiń orynbasary Ǵalymjan Ábdi­raiymov­pen áńgimelesýdiń reti túsken edi.

– Ǵalymjan Raiyluly, kásibi maman retinde Jetisý jerinde jedel qarqyn alǵan qurylys jóninde aityp berseńiz.

– Árine, aldymen tapsyrylǵan ju­mysty jete túsinip, jaýapkershilikpen atqara bilý kerek. Biz tól mindetimizdi kemshiliksiz atqarý úshin qoldan kel­genniń bárin jasaimyz. Maman qurylys­shylarmen jii kezdesip, jumys barysyn keńinen talqylaimyz. Kemshilik boldyrmaýdyń jolyn anyqtap, soǵan sáikes nysan qurylysyn sapaly etip salýdy basty maqsat tutamyz. Jumys qar­qy­nyn arttyrý máselesi qashanda kún tártibinen túspeidi. Tapsyrylǵan mindetti merziminde oryndaý árbir qurylysshynyń qaǵidasyna ainalǵan. Eń bastysy bizdiń atqarǵan jumys jónindegi esebimizdi oblys basshysy muqiiat tyńdaidy. Arasynda ýaqyt taýyp álgi qurylys nysanyna ózi baryp kóredi. Kemshin tustary bolsa tiisti talap qoiyp, ýaqtyly oryndalýyn baqylaýǵa alady. Nátijesinde jumystyń qarqyny da, sapasy da artady. Kemshilik ataýlyǵa keńshilik berilmeidi.

– Kórikti qurylys kópshiliktiń kózaiymy emes pe. Bul týraly ne deisiz?

– Taldyqorǵanda tórt korpýs­tan turatyn kópsalaly aýrýhana qury­­ly­synyń jertólesinen bastap qa­byr­ǵasyn qalap, shatyryn jaýyp pai­dalanýǵa ótkizýge deiingi jumystyń basy-qasynda júrdim. Negizgi baqylaý júktelgendikten jaýapkershiligi de zor boldy. Qurylys jumystary aiaq­talǵanda syrtyn qońyrqai túspen boiap úlgeripti. Kóńilime jaqpady. Sodan Amandyq Ǵabbasuly keldi. Birden syrtqy boiaýdy unatpai: «Bul – aýrýhana. Munda adamdar emdelý úshin jabyrqaý kóńilmen kelgende jandaryn serpilter ashyq tústi ǵimaratqa kirse, tyńaiyp, kóterilip qalýy kerek. Bile-bilseńizder, bul – birinshi em», – dep kópsalaly jańa aýrýhananyń tórt korpýsyn da sarǵysh túske, joǵary beldeýin kúlgin túske boiatqyzdy. Bul eki tús úilesip kórikti ári kórgen jan­nyń kóńilin jadyratar kórinis berip tur. Osy aýrýhananyń qatarynda budan kóp jyl buryn sa­lynǵan qos korpýsty perzenthanany da dál osyndai túspen boiatyp, shatyryn aýystyryp edik, ol ǵimarat ta jańaryp, jainap shyǵa keldi. Mundai mysaldardy Jetisýdyń ózge qalalary men aýyldarynan da kóptep kezdestirýge bolady.

Jalpy,  Jetisý óńiri ekono­mikalyq jáne ekonomikalyq-mádeni damýdyń dańǵyl jolyna túsip, órkendi isterdi órletýge jumylǵan. Qalasy men dalasy qyzý tirlikke toly. Iá, rasynda da onyń bári el igiligine arnalǵan. Al mundai umtylys bolashaqqa degen senimdilikti nyǵaityp, yrys-berekeni molaitýǵa berik negiz qalaityny sózsiz.

Nurbol ÁLDIBAEV,

«Egemen Qazaqstan»

Almaty oblysy