Biylǵy kóktemde elimizdiń keibir óńirlerinde jer reformasyna qatysty jappai buqaralyq qarsylyq aktsiialary ótkeni málim. Sherýge shyqqandar jerdi sheteldikterge jalǵa berýge niettengen bilikti «qytailarǵa ádeii búiregin burdy» dep aiyptady. Kóp uzamai «Jerdi satý – eldi satý», «Jerden airylsaq - qytailardyń qulyna ainalamyz» dep jalǵan sózdermen urandaǵandardyń qoǵamdaǵy tynyshtyqty shaiqaltýǵa umtylǵan bireýdiń qolshoqpary bolǵany áshkerelendi. Onyń kim ekenin ishińiz sezip otyrǵan shyǵar. Alaida aitpaq áńgimemiz ol týraly emes. Jerdi jalǵa berýdiń álemdik tájiribesi týraly.
Durystap qarasaq, sheteldikterge (sonyń ishinde qytailar da bar) aýyl sharýashylyǵynda paidalanatyn jerlerdi jalǵa bergen elder kóptep sanalady. Aitarlyǵy, álemdik tájiribe kórsetip otyrǵandai, mundai tásil tek qaýipsiz bolyp qana qoimai, jerin jalǵa bergen el igiligi úshin tiimdiligin dáleldeýde. Bul jerde álemniń damyǵan elderiniń biri AQSh-ty aiqyn mysalǵa alýǵa bolady. Qurama Shtattardaǵy aýyl sharýashylyǵyndaǵy jerlerdiń 42,8 paiyzy sheteldikterge jalǵa berilgen. Sheteldikterdiń kópshiligi – qytailar. Jalǵa alarda qoiylatyn negizgi shart – shetel azamaty tek óziniń tólem qabiletin rastasa bolǵany. Jalǵa alý merzimi shartqa táýeldi, negizinen kópjyldyq kelisimniń úlesi kóp. Jalǵa alý aqysynyń mólsherlemesi naryq zańymen belgilenedi. Aita ketelik, 1978 jyly AQSh-ta aýyl sharýashylyǵyna sheteldik aqsha salymyn engizý týraly akti qabyldanǵan soń, shetel azamattary ártúrli shtattardan jer ala bastady. Alaida eldegi 50 shtattyń 17-de jerdi jaldaityn sheteldikter úshin shekteýler bar. Jerdi uzaq ýaqyt jaldaǵandar keiinnen satyp alý quqyn ielenedi.
Qytai diqandaryna kóp jerin jalǵa bergen elderdiń biri – Avstraliia. Olar negizinen buryn eshqashan igerilmegen, qur iesiz jatqan jerlerdi bergen. Qazir «altynshy qurlyqta» aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń kóptegen túrleri jaiqalyp ósip tur. Memlekettiń zańnamalyq normalaryn qatań saqtaýǵa qytailyq diqandardyń ózi tikelei múddeli. Áitpese kez-kelgen zań buzýshylyq áreketi úshin elden qýylady. Al jerge salynǵan investitsiialardyń 15-20 jylda ǵana qaitarymy bolatyny belgili. Aitarlyǵy, jergilikti turǵyndar áýelde qytailarǵa jerdi jalǵa berýge qarsylyq bildirgen. Biraq qytailar olardyń kóńilindegi kúdigin seiiltip qana qoimai, Avstraliianyń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge úlken úlesin qosýda.
Sonymen qosa, qytai fermerleri Tájikstanda, Ýkrainada, Reseide, Germaniiada, Italiiada, Kanadada jáne t.b. elderde, Afrika qurlyǵynda da «jerdi emip», jumys isteidi. Tájikstan Úkimeti 2011 jyly aýyl sharýashylyǵyndaǵy jerlerdi qytai fermerlerine jalǵa berý týraly sheshim qabyldady. Sonyń nátijesinde eldiń ońtústigindegi tórt aýdannyń 15 myń gektar jeri 49 jylǵa jalǵa berildi. Mundai qadamnyń sátti bolǵanyn ýaqyt kórsetip berdi. Birinshiden, jerdiń ónimdiligi birneshe esege artty. Ekinshiden, qytailyq investitsiialar daǵdarys kezeńinde jergilikti ekonomikaǵa demeý bolýda. Ýkraina da Qytaimen 3 mln. gektar aýyl sharýashylyǵy jerlerin jalǵa berý týraly shartqa qol qoidy. Aýdanyna qarai bólsek, bul Ýkrainadaǵy barlyq jerlerdiń 5 paiyzyn, shabyndyq jerlerdiń 9 paiyzyn quraidy.
Resei Úkimeti de Qiyr Shyǵystaǵy 300 myńǵa jýyq gektar jerin qytailarǵa jalǵa berdi. Aitarlyǵy, ol jergilikti halyq eshqashan óńdemegen, tipti paidalanýǵa jaramsyz jerler kórinedi. Qytailar qazir onda jemshóp jáne astyq daqyldaryn ósirýmen qatar, mal jáne qus sharýashylyǵyn damytýda. Qytailardyń buryn jaramsyz dep sanalǵan jerlerde túrli daqyldar ósirip, jaqsy ónim alýy reseilik turǵyndardyń jaǵymsyz kózqarasyn týǵyzǵany da ras. Soǵan qaramastan, el biligi qytailyq investitsiialardyń agroónerkásiptik keshendi órkendetýge igi yqpalyn tigizetinine senimdi.
Shetelderde jerdi jalǵa alatyn qytailar ǵana dep oilamaý kerek. Mysaly, qazir Germaniia men Frantsiiada negizinen arab memleketteriniń (BAÁ, Saýd Arabiiasy, Bahrein, Kýveit jáne t.b.) fermerleri basymdyqqa ie. Qazirgi kezde úndilik, ońtústik koreialyq, qytailyq jer jaldaýshylar Ońtústik-Shyǵys Aziiaǵa, Afrika men Ońtústik Amerikaǵa investitsiia salýda. Sebebi jer shary halqynyń sany ósken saiyn, tabiǵi aýyl sharýashylyǵy ónimderine degen suranys ta artýda. Sonyń áserinen jyl saiyn álemdegi aýyl sharýashylyǵy maqsatynda paidalanatyn jerlerdiń aýdany qysqaryp keledi.
Atap aitarlyǵy, kóp elderde jerdi basqa maqsatqa paidalanýǵa qatań tyiym salynady. Germaniiada aýyl sharýashylyǵy jerlerin jekemenshik quqyǵymen otbasylyq fermalarǵa berýdiń úzdik tájiribesi bar. Biraq aýyl sharýashylyǵyndaǵy jerlerdi basqa maqsatqa paidalanýǵa zańmen qatań tyiym salynady. Gollandiiada eldegi barlyq jerlerdiń 30 paiyzy jalǵa berilgen. Memlekettik organdar shartty birneshe ret uzartý arqyly belsendi túrde ruqsat qaǵazdaryn taratady. Frantsiiada jerdiń is júzinde qalai paidalanylǵanyna kóńil bólinedi. Jalǵa alýda tirkeý rásimi kúrdeli bolǵanymen, zań sheteldikterge tyiym salmaidy. Daniiada da kez-kelgen shetel azamatyna jerdi jalǵa alýǵa kedergi joq. Eger ol jerde sharýashylyq quratyn bolsa, jalǵa alý merzimi 30 jylǵa belgilenedi.
Jerdiń jekemenshik jáne memlekettik formasy Belgiiada, Shvetsiiada, Italiiada jáne Reseide bar. Belgiiada jalǵa berý qatynastaryn retteý sheńberinde memleket latifýndistermen jáne jerlerdi maqsatsyz, tiimsiz paidalanýǵa qarsy kúresedi. Agrarlyq sektordyń zattyq quqynyń negizgi formasy jekemenshik bolyp tabylady. Shvetsiiada jerdiń 43 paiyzy nemese 19 mln. gektardan astamy jekemenshiktiń qolyna berilgen. Italiiada jerdi jalǵa berýdiń óte qatal formasy qoldanylady. Mysaly, jerdi tiimdi paidalaný úshin italian biligi onyń ónimdiligin arttyra almaǵan jergilikti turǵyndardan kúshpen tartyp alyp, tiimdi basqarýshylarǵa jalǵa beredi.
Endi maqalamyzdyń basyndaǵy qarsylyq aktsiialaryna qaityp oralaiyq. Ne sebepten jer reformasyna qatysty zańnamaǵa engizilgen ózgerister bizdiń qoǵamda qoldaý tappady? Meniń oiymsha, buǵan jer reformasy boiynsha durys túsindirý jumystarynyń júrgizilmegeni sebep boldy. Ekinshi sebep – atyraýlyq belsendiler Maks Boqaev pen Talǵat Aian sekildi jekelegen azǵyrýshylar ońtaily sátti qara basynyń múddesine, ashkózdigine paidalandy. Sonyń nátijesinde qoǵamdaǵy jáne eldegi tynyshtyqqa qastandyq jasaýǵa umtyldy. Sol oqiǵadan keiin 4 ai ótkende, biz patriotizm, jerdi súiý degen jalǵan urandardyń artynda dúnieqorlyq, ashkózdik piǵyl jatqanyn kórip otyrmyz. Árine, ulan-ǵaiyr jerimiz bar. Biraq ony jeke bastyń ashkózdigi úshin qurban qylýǵa bola ma? Joq. Kerisinshe, jerdi shynaiy súietin bolsaq, ony ispen dáleldeiik. Sol jerge ónim ósireiik, ony baptap-kúteiik. Keler urpaqqa ónimdi, sapaly kúiinde qaldyraiyq.
Jer taqyrybyn nesine qozǵap otyrsyń dep bázbireýler meni sógýi múmkin. Memleket basshysy N. Nazarbaev jerdi jalǵa berýge 2021 jylǵa deiin moratorii jariialady. Osyǵan orai kózi qaraqty oqyrmannyń nazaryna myna aqparatty taǵy bir ret usynǵym keledi: qazir Qazaqstanda jerdi jalǵa alǵan 12 shetel azamaty bar. Olar 31,3 myń gektar jerdi jalǵa alyp, kádesine jaratýda. Elimiz boiynsha aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy paidalanatyn 100 mln. 835 myń 400 gektar jer baryn eskersek, iaǵni, sheteldikterge bar-joǵy 0,03 paiyz gektar jer jalǵa berilgen. Sol sebepten «kóp jerimizdi qytailarǵa berip qoidyq» dep ýaiym jeýdiń qajeti joq.
.jpeg)