جەردٸ سٷيسەك, ونى ٸسٸمٸزبەن دەلەلدەيٸك

بيىلعى كٶكتەمدە ەلٸمٸزدٸڭ كەيبٸر ٶڭٸرلەرٸندە جەر رەفورماسىنا قاتىستى جاپپاي بۇقارالىق قارسىلىق اكتسييالارى ٶتكەنٸ مەلٸم. شەرۋگە شىققاندار جەردٸ شەتەلدٸكتەرگە جالعا بەرۋگە نيەتتەنگەن بيلٸكتٸ «قىتايلارعا ەدەيٸ بٷيرەگٸن بۇردى» دەپ ايىپتادى. كٶپ ۇزاماي «جەردٸ ساتۋ – ەلدٸ ساتۋ», «جەردەن ايرىلساق - قىتايلاردىڭ قۇلىنا اينالامىز» دەپ جالعان سٶزدەرمەن ۇرانداعانداردىڭ قوعامداعى تىنىشتىقتى شايقالتۋعا ۇمتىلعان بٸرەۋدٸڭ قولشوقپارى بولعانى ەشكەرەلەندٸ. ونىڭ كٸم ەكەنٸن ٸشٸڭٸز سەزٸپ وتىرعان شىعار. الايدا ايتپاق ەڭگٸمەمٸز ول تۋرالى ەمەس. جەردٸ جالعا بەرۋدٸڭ ەلەمدٸك تەجٸريبەسٸ تۋرالى.

دۇرىستاپ قاراساق, شەتەلدٸكتەرگە (سونىڭ ٸشٸندە قىتايلار دا بار) اۋىل شارۋاشىلىعىندا پايدالاناتىن جەرلەردٸ جالعا بەرگەن ەلدەر كٶپتەپ سانالادى. ايتارلىعى, ەلەمدٸك تەجٸريبە كٶرسەتٸپ وتىرعانداي, مۇنداي تەسٸل تەك قاۋٸپسٸز بولىپ قانا قويماي, جەرٸن جالعا بەرگەن ەل يگٸلٸگٸ ٷشٸن تيٸمدٸلٸگٸن دەلەلدەۋدە. بۇل جەردە ەلەمنٸڭ دامىعان ەلدەرٸنٸڭ بٸرٸ اقش-تى ايقىن مىسالعا الۋعا بولادى. قۇراما شتاتتارداعى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى جەرلەردٸڭ 42,8 پايىزى شەتەلدٸكتەرگە جالعا بەرٸلگەن. شەتەلدٸكتەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ – قىتايلار. جالعا الاردا قويىلاتىن نەگٸزگٸ شارت – شەتەل ازاماتى تەك ٶزٸنٸڭ تٶلەم قابٸلەتٸن راستاسا بولعانى. جالعا الۋ مەرزٸمٸ شارتقا تەۋەلدٸ, نەگٸزٸنەن كٶپجىلدىق كەلٸسٸمنٸڭ ٷلەسٸ كٶپ. جالعا الۋ اقىسىنىڭ مٶلشەرلەمەسٸ نارىق زاڭىمەن بەلگٸلەنەدٸ. ايتا كەتەلٸك, 1978 جىلى اقش-تا اۋىل شارۋاشىلىعىنا شەتەلدٸك اقشا سالىمىن ەنگٸزۋ تۋرالى اكتٸ قابىلدانعان سوڭ, شەتەل ازاماتتارى ەرتٷرلٸ شتاتتاردان جەر الا باستادى. الايدا ەلدەگٸ 50 شتاتتىڭ 17-دە جەردٸ جالدايتىن شەتەلدٸكتەر ٷشٸن شەكتەۋلەر بار. جەردٸ ۇزاق ۋاقىت جالداعاندار كەيٸننەن ساتىپ الۋ قۇقىن يەلەنەدٸ.

قىتاي ديقاندارىنا كٶپ جەرٸن جالعا بەرگەن ەلدەردٸڭ بٸرٸ – اۆسترالييا. ولار نەگٸزٸنەن بۇرىن ەشقاشان يگەرٸلمەگەن, قۇر يەسٸز جاتقان جەرلەردٸ بەرگەن. قازٸر «التىنشى قۇرلىقتا» اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ كٶپتەگەن تٷرلەرٸ جايقالىپ ٶسٸپ تۇر. مەملەكەتتٸڭ زاڭنامالىق نورمالارىن قاتاڭ ساقتاۋعا قىتايلىق ديقانداردىڭ ٶزٸ تٸكەلەي مٷددەلٸ. ەيتپەسە كەز-كەلگەن زاڭ بۇزۋشىلىق ەرەكەتٸ ٷشٸن ەلدەن قۋىلادى. ال جەرگە سالىنعان ينۆەستيتسييالاردىڭ 15-20 جىلدا عانا قايتارىمى بولاتىنى بەلگٸلٸ. ايتارلىعى, جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار ەۋەلدە قىتايلارعا جەردٸ جالعا بەرۋگە قارسىلىق بٸلدٸرگەن. بٸراق قىتايلار ولاردىڭ كٶڭٸلٸندەگٸ كٷدٸگٸن سەيٸلتٸپ قانا قويماي, اۆسترالييانىڭ ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە ٷلكەن ٷلەسٸن قوسۋدا.

سونىمەن قوسا, قىتاي فەرمەرلەرٸ تەجٸكستاندا, ۋكراينادا, رەسەيدە, گەرمانييادا, يتالييادا, كانادادا جەنە ت.ب. ەلدەردە, افريكا قۇرلىعىندا دا «جەردٸ ەمٸپ», جۇمىس ٸستەيدٸ. تەجٸكستان ٷكٸمەتٸ 2011 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى جەرلەردٸ قىتاي فەرمەرلەرٸنە جالعا بەرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادى. سونىڭ نەتيجەسٸندە ەلدٸڭ وڭتٷستٸگٸندەگٸ تٶرت اۋداننىڭ 15 مىڭ گەكتار جەرٸ 49 جىلعا جالعا بەرٸلدٸ. مۇنداي قادامنىڭ سەتتٸ بولعانىن ۋاقىت كٶرسەتٸپ بەردٸ. بٸرٸنشٸدەن, جەردٸڭ ٶنٸمدٸلٸگٸ بٸرنەشە ەسەگە ارتتى. ەكٸنشٸدەن, قىتايلىق ينۆەستيتسييالار داعدارىس كەزەڭٸندە جەرگٸلٸكتٸ ەكونوميكاعا دەمەۋ بولۋدا.  ۋكراينا دا قىتايمەن 3 ملن. گەكتار اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرٸن جالعا بەرۋ تۋرالى شارتقا قول قويدى. اۋدانىنا قاراي بٶلسەك, بۇل ۋكرايناداعى بارلىق جەرلەردٸڭ 5 پايىزىن, شابىندىق جەرلەردٸڭ 9 پايىزىن قۇرايدى.

 رەسەي ٷكٸمەتٸ دە قيىر شىعىستاعى 300 مىڭعا جۋىق گەكتار جەرٸن قىتايلارعا جالعا بەردٸ. ايتارلىعى, ول جەرگٸلٸكتٸ حالىق ەشقاشان ٶڭدەمەگەن, تٸپتٸ پايدالانۋعا جارامسىز جەرلەر كٶرٸنەدٸ. قىتايلار قازٸر وندا جەمشٶپ جەنە استىق داقىلدارىن ٶسٸرۋمەن قاتار, مال جەنە قۇس شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا. قىتايلاردىڭ بۇرىن جارامسىز دەپ سانالعان جەرلەردە تٷرلٸ داقىلدار ٶسٸرٸپ, جاقسى ٶنٸم الۋى رەسەيلٸك تۇرعىنداردىڭ جاعىمسىز كٶزقاراسىن تۋعىزعانى دا راس. سوعان قاراماستان, ەل بيلٸگٸ قىتايلىق ينۆەستيتسييالاردىڭ اگروٶنەركەسٸپتٸك كەشەندٸ ٶركەندەتۋگە يگٸ ىقپالىن تيگٸزەتٸنٸنە سەنٸمدٸ.

شەتەلدەردە جەردٸ جالعا الاتىن قىتايلار عانا دەپ ويلاماۋ كەرەك. مىسالى, قازٸر گەرمانييا مەن فرانتسييادا نەگٸزٸنەن اراب مەملەكەتتەرٸنٸڭ (باە, ساۋد ارابيياسى, باحرەين, كۋۆەيت جەنە ت.ب.) فەرمەرلەرٸ باسىمدىققا يە. قازٸرگٸ كەزدە ٷندٸلٸك, وڭتٷستٸك كورەيالىق, قىتايلىق جەر جالداۋشىلار وڭتٷستٸك-شىعىس ازيياعا, افريكا مەن وڭتٷستٸك امەريكاعا ينۆەستيتسييا سالۋدا. سەبەبٸ جەر شارى حالقىنىڭ سانى ٶسكەن سايىن, تابيعي اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸنە دەگەن سۇرانىس تا ارتۋدا. سونىڭ ەسەرٸنەن جىل سايىن ەلەمدەگٸ اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىندا پايدالاناتىن جەرلەردٸڭ اۋدانى قىسقارىپ كەلەدٸ.

اتاپ ايتارلىعى, كٶپ ەلدەردە جەردٸ باسقا ماقساتقا پايدالانۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنادى. گەرمانييادا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرٸن جەكەمەنشٸك قۇقىعىمەن وتباسىلىق فەرمالارعا بەرۋدٸڭ ٷزدٸك تەجٸريبەسٸ بار. بٸراق اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى جەرلەردٸ باسقا ماقساتقا پايدالانۋعا زاڭمەن قاتاڭ تىيىم سالىنادى. گوللاندييادا ەلدەگٸ بارلىق جەرلەردٸڭ 30 پايىزى جالعا بەرٸلگەن. مەملەكەتتٸك ورگاندار شارتتى بٸرنەشە رەت ۇزارتۋ ارقىلى بەلسەندٸ تٷردە رۇقسات قاعازدارىن تاراتادى. فرانتسييادا جەردٸڭ ٸس جٷزٸندە قالاي پايدالانىلعانىنا كٶڭٸل بٶلٸنەدٸ. جالعا الۋدا تٸركەۋ رەسٸمٸ كٷردەلٸ بولعانىمەن, زاڭ شەتەلدٸكتەرگە تىيىم سالمايدى. دانييادا دا كەز-كەلگەن شەتەل ازاماتىنا جەردٸ جالعا الۋعا كەدەرگٸ جوق. ەگەر ول جەردە شارۋاشىلىق قۇراتىن بولسا, جالعا الۋ مەرزٸمٸ 30 جىلعا بەلگٸلەنەدٸ.

جەردٸڭ جەكەمەنشٸك جەنە مەملەكەتتٸك فورماسى بەلگييادا, شۆەتسييادا, يتالييادا جەنە رەسەيدە بار. بەلگييادا جالعا بەرۋ قاتىناستارىن رەتتەۋ شەڭبەرٸندە مەملەكەت لاتيفۋنديستەرمەن جەنە جەرلەردٸ ماقساتسىز, تيٸمسٸز پايدالانۋعا قارسى كٷرەسەدٸ. اگرارلىق سەكتوردىڭ زاتتىق قۇقىنىڭ نەگٸزگٸ فورماسى جەكەمەنشٸك بولىپ تابىلادى. شۆەتسييادا جەردٸڭ 43 پايىزى نەمەسە 19 ملن. گەكتاردان استامى جەكەمەنشٸكتٸڭ قولىنا بەرٸلگەن. يتالييادا جەردٸ جالعا بەرۋدٸڭ ٶتە قاتال فورماسى قولدانىلادى. مىسالى, جەردٸ تيٸمدٸ پايدالانۋ ٷشٸن يتاليان بيلٸگٸ ونىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرا الماعان جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىنداردان كٷشپەن تارتىپ الىپ, تيٸمدٸ باسقارۋشىلارعا جالعا بەرەدٸ.

ەندٸ ماقالامىزدىڭ باسىنداعى قارسىلىق اكتسييالارىنا قايتىپ ورالايىق. نە سەبەپتەن جەر رەفورماسىنا قاتىستى زاڭناماعا ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸستەر بٸزدٸڭ قوعامدا قولداۋ تاپپادى? مەنٸڭ ويىمشا, بۇعان جەر رەفورماسى بويىنشا دۇرىس تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىنىڭ جٷرگٸزٸلمەگەنٸ سەبەپ بولدى. ەكٸنشٸ سەبەپ – اتىراۋلىق بەلسەندٸلەر ماكس بوقاەۆ پەن تالعات ايان سەكٸلدٸ جەكەلەگەن ازعىرۋشىلار وڭتايلى سەتتٸ قارا باسىنىڭ مٷددەسٸنە, اشكٶزدٸگٸنە پايدالاندى. سونىڭ نەتيجەسٸندە قوعامداعى جەنە ەلدەگٸ تىنىشتىققا قاستاندىق جاساۋعا ۇمتىلدى. سول وقيعادان كەيٸن 4 اي ٶتكەندە, بٸز پاتريوتيزم, جەردٸ سٷيۋ دەگەن جالعان ۇرانداردىڭ ارتىندا دٷنيەقورلىق, اشكٶزدٸك پيعىل جاتقانىن كٶرٸپ وتىرمىز. ەرينە, ۇلان-عايىر جەرٸمٸز بار. بٸراق ونى جەكە باستىڭ اشكٶزدٸگٸ ٷشٸن قۇربان قىلۋعا بولا ما? جوق. كەرٸسٸنشە, جەردٸ شىنايى سٷيەتٸن بولساق, ونى ٸسپەن دەلەلدەيٸك. سول جەرگە ٶنٸم ٶسٸرەيٸك, ونى باپتاپ-كٷتەيٸك. كەلەر ۇرپاققا ٶنٸمدٸ, ساپالى كٷيٸندە قالدىرايىق.

جەر تاقىرىبىن نەسٸنە قوزعاپ وتىرسىڭ دەپ بەزبٸرەۋلەر مەنٸ سٶگۋٸ مٷمكٸن. مەملەكەت باسشىسى ن. نازارباەۆ جەردٸ جالعا بەرۋگە 2021 جىلعا دەيٸن موراتوريي جارييالادى. وسىعان وراي كٶزٸ قاراقتى وقىرماننىڭ نازارىنا مىنا اقپاراتتى تاعى بٸر رەت ۇسىنعىم كەلەدٸ: قازٸر قازاقستاندا جەردٸ جالعا العان 12 شەتەل ازاماتى بار. ولار 31,3 مىڭ گەكتار جەردٸ جالعا الىپ, كەدەسٸنە جاراتۋدا. ەلٸمٸز بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى پايدالاناتىن 100 ملن. 835 مىڭ 400 گەكتار جەر بارىن ەسكەرسەك, ياعني, شەتەلدٸكتەرگە بار-جوعى 0,03 پايىز گەكتار جەر جالعا بەرٸلگەن. سول سەبەپتەن «كٶپ جەرٸمٸزدٸ قىتايلارعا بەرٸپ قويدىق» دەپ ۋايىم جەۋدٸڭ قاجەتٸ جوق.