1986 jyldyń 23 jeltoqsanynda Qazaqstan Kommýnister partiiasy Ortalyq Komitetiniń keńeitilgen jinalysynda KOKP Ortalyq Komiteti Saiasi Biýrosynyń múshesi, Partiialyq baqylaý komissiiasynyń tóraǵasy M.S. Solomentsev (ol Almatyǵa 18 jeltoqsan kúni ushyp kelgen) «sobytiia, kotorye proizoshli na ploshadi, eto ne slýchainoe iavlenie, eto ne stiihiinoe iavlenie. Eto organizovannoe delo. Kto organizator nam neizvestno, ýdastsia li nam ego naiti, net li mne trýdno skazat ...» - dei kele, osydan otyz jyl buryn jastar bas bolyp, kóshege shyǵý – bul kópshiliktiń narazylyǵyn partiia men úkimet basshylaryna bildirýdiń uiymdasqan túrdegi áreket ekenin ózin naqty partiia jinalysynda moiyndap turǵanyn sezbei qalsa kerek.
Ókinishke orai, Keńester odaǵy basshylarynyn ábden esinen tandyrmaq túgil, «Uly Rýs biriktirgen myzǵymas Odaqtyń» túp-tamyrynyń sonshalyqty berik emes ekendigin álemge jariia etken «Almatynyń úsh kúni», kóp ýaqytqa deiin óziniń laiyqty baǵasyn ala almai keldi.
Sebebi, jastar qozǵalysynyń túp-tamyry tym tereńde jatyr, olary keńinen zertteý sol kezdegi Keńestik ideologiiaǵa tym teris bolar edi. Saiasi biografiialardyń sheberi, «Nazarbaev. Grýppovoi portret s prezidentom» atty eńbektiń avtory M. Mlechin: «Pochemý v dekabre 1986 goda kazahskaia molodej vyshla na ýlitsy? Eto byl protest protiv togo, chto sýdba Kazahstana desiatiletiiami reshalas v Moskve, prichem mneniem samih kazahstantsev ne interesovalis», - dei kele munyń arǵy jaǵynda «daǵdarysqa ushyrai bastaǵan sotsialistik ideologiianyń turǵanyn týraly jazady»
Keńestik basshylar bolsa, máseleni sheshkenniń ornyna, halyqty óz ýysynda qorqytyp, zordyń kúshimen ustap turýǵa kiristi. Zertteýshiler endi aityp júrgendei, olar soǵystyń aldynda Qazaqstanda eńbekpen túzetý lagerlerin jappai engize bastasa, sonyń eń alǵashqysy (Kazlag) 1930 jyly Almatyda qurylyp, qanaýdaǵy adamdar «sotsializmniń úlgili óndiris orny» - «Gigant» sovhozyn qurǵan bolsa, 1931 jyly qurylǵan Qaraǵandy lagerinde (Karlag) tutqynda otyrǵan 60 myń adam qoǵamǵa tegin eńbek etip jatqan.
Keńes úkimetiniń ozbyr saiasaty munymen de shektelgen joq. Ásirese olar,ulttyq intelligentsiia ókilderine qatty shúilikti. Ulttyń rýhyn bul jolmen basa almaǵan Máskeý basshylary endi kelip qazaq jerin orystandyrý tikelei kiristi. Sonyń kórinisterin Qazaqstannyń ońtústik aýdandaryn Ózbekstannyń quramyna berýden bastalyp, sońy – qazaq jerinde Nemis Avtonomiiasyn qurý, ol maqsattaryna jete almaǵannan keiin – A. Soljenitsyn bastaǵan top, orys ulty kóp turady degendi syltaýratyp, Soltústik Qazaqstan – túpkilikti reseilik degendi bastady.
Osylaisha, kezindegi 300 jyldan ýaqyt astam «naizanyń ushy, bilektiń kúshimen» oryn alǵan ult-azattyq qozǵalysy tynshyǵandai bolǵanda, Keńes úkimetiniń aqylsyz, qalai-bolsa solai júrgizgen imperiialyq saiasaty HALYQ NARAZYLYǴYNYŃ qaitadan órshitip, ulttyq baǵyttanýyna ákelip soqtyrdy.
Budan qazaq jastary da tys qalmady. Jazýshy Ámirjan Álpeisov jazǵandai, 1960-70 jyldary Moskvada oqityn 1438 jigitter men qyzdar uiymdastyrǵan «Jas tulpar» jastarynyń sanasyn birjolata serpiltip, azattyq kúreske jetelese, onyń ideialyq týyn qoldaǵandar: «Jas qazaq» (Qaraǵandy), «Jas túlek» (Qostanai), «Ulttyq mamandardyń ádilettik toby» (Óskemen), «Tai shubyr» (Semei), «Ushqyn» (Gýrev), «Jas ulan» (Pavlodar), «Tyń tulpar», «Oian qazaq» (Tselinograd), «Saryarqa» (Almaty) bolatyn.
Ulttyq qaýipsizdik komitetiniń Qazaqstan Kompartiiasy Ortalyq Komitetine bergen aqparatynan: «v «Obrashenii Kazahstanskomý narodý» ot imeni organizatsii «Saryarka» ýkazyvalos, chto kazahskii narod podvergsia rýsifikatsii, ego iazyk, kýltýra i obychai podavliaiýtsia. Vse listovki otpechatany na pishýshei mashinke... Ýchastniki krýjka imeli vyrabotannýiý programmý, predýsmatrivavshýiý ýchenie imi trýdov K. Marksa i V.I. Lenina po natsionalnomý voprosý, ekonomicheskoi i sotsialnoi literatýry, sozdanie nezavisimogo gosýdarstva (syzǵan biz – Q.A.). Bylo provedeno neskolko zaniatii, na kotoryh rassmatrivalis voprosy izgotovleniia listovok, provodilis dispýty....»
«Týra Jeltoqsan kóterilisi burq ete túser ýaqyttyń az ǵana aldynda Almaty qalasynda on segiz jasar Azamat Jákibaev alyp imperiia – Keńes úkimetine qarsy únparaqtaryn turǵyn úilerdiń gazet-jýrnaldar salatyn jáshikterine salyp, taratady, - dep jazady Qazaq radiosynyń direktorynyń orynbasary – Shalqar radiosynyń direktory Bolatbek Tólepbergen óziniń eńbeginde, - Únparaqtardyń deni «Joiylsyn Keńes úkimeti!», «Azattyq, teńdik jasasyn!» degen turǵyda bolyp keledi ... Az ýaqyttyń ishinde Azamat Jákibaev tergeý izoliatoryna qamaldy»
1978 jyldyń13 sáýir kúni bolǵan sotta (sot basqaryshysy – Alekseev G.V., músheleri – Morozov Z.N., Pýchkov V.N.) Azamat Jákibaev Qazaq KSR Qylmystyq kodeksiniń 170-1 babymen aiyptalǵandyqtan, isi jabyq túrde qaralyp, sottyń sheshimimen psihiatriia aýrýhanasyna erkinen tys, mindetti túrde emdelýge jiberilgen. Talǵar aýdanyndaǵy aýrýhanada kúshtep ustalǵan Azamat Jákibaev sol jerde alty jyldan soń qaitys bolǵan eken.
1979 j. maýsym aiynyń 16-shy kúni Tselinograd qalasynyń ortalyq alańynda eńbektegi jetistikteri úshin bir top oblystyń jas jigitter men qyzdaryn resmi marapattaý belgilengen bolatyn. Jastardy eńbekke yntalandyrýdyń bir joly turǵysynda osyndai sharalardy ár jyl saiyn ótkizilip turý dástúrge ainalyp bara jatqan. Alaida, naq sol kúni Tselinogradtaǵy ortalyq alańǵa aldymenen kelip jetken stýdent jastar bolyp shyqty. Jáne de olardyń negizgi maqsaty joǵarydan uiymdastyrylyp jatqan is-sharany paidalanyp Qaraǵandy, Kókshetaý, Pavlodar, Semei oblystarynyń birneshe aýdandarynyń negizinde Nemis Avtonomiiasyn qurý týraly Kommýnister partiiasy Ortalyq komitetiniń sheshimine degen narazylyqty bildirý bolyp shyqqan.
Sol kúnderi oqiǵanyń bas-qasynda júrgen Jylqybai Jaǵyparovtyń áńgimesinen: «sol kezdegi «Kommýnizm nury» gazetinde qatardaǵy tilshimin. Gazettiń Bas redaktory Ybyraiym Qaparovtyń tapsyrmasymen eńbek ozattary týraly reportaj jazý oida maýsymnyń 16 kúni Ortalyq alańǵa keldim. Alań jinalys ótkizýge daiyn. Stsena qurylǵan. Daiyn mikrofon.
Osy kezde alańǵa Kenesary kóshesi (ol kezde K. Marks atyndaǵy kóshe –A.Q.) arqyly bir top jastar aǵylyp kele bastady. Keiin bilsek olar negizinen aýylsharýashylyq institýtynyń stýdentteri eken. Aralarynda Tselinograd muǵalimderder institýtynyń stýdentteri de bolǵan.
Bir qazaq jigiti birden sahnaǵa shyǵyp megafon arqyly sóz sóilei bastady (keiin baiqadym – arnaýly mikrofon da qosylýly eken): «Joǵarǵy jaq Nemis avtanomiiasyn qurý týraly sheshim qabyldap, sony bekitpekshi. Ortalyǵy – Ereimentaý eldi mekeni. Biz jastar osy sheshimmen kelispeimiz». Odan keiin 1 – 2 qazaq, 1 orys, 1 nemis azamattary sóz sóiledi. Báriniń aitqany: biz bul sheshimge qarsymyz, kelise de almaimyz.
Miting jarty saǵattai ýaqyt aldy. Odan keiin uiymdastyrýshylardyń shaqyrýymen alańdaǵy adamdar Mir kóshesi (qazir – Beibitshilik kóshesi) arqyly Temirjol vokzalyna qarai bet aldy. Uiymdastyrýshylar jinalǵan jurtqa qatań tártip saqtap, eshqandai arandatýshylyqqa jol bermeýdi qaita-qaita eskertip jatty.
Jinalǵan qalyń top Temirjol vokzalynyń aldyna kelip jetkennen keiin, miting endi sol jerde jalǵasty. Keiin bildim dál sol ýaqytta temirjol boiynda úsh jaqqa bet alǵan jolaýshylar poezdary kelip turǵan eken! Uiymdastyrýshylar osyny da bilgen. Iaǵni, Tselinogradta Nemis avtonomiiasyn qurý týraly partiianyń OK sheshimimen kelispeýshilik sherýine osylaisha aqparattyq qoldaý jasaý – uiymdastyrýshylardyń kózdegen maqsattarynyń biri bolsa kerek.
Sóz sóileýshilerge osy jerde birneshe orys azamattary da qosyldy. Qazaqstanda Nemis avtonomiiasyn qurýǵa qarsymyz, qajettik bolsa ol burynǵydai Saratov qalasynyń mańynda qurylsyn dep ashyna sóilegenderdiń biri - soǵys ardageri boldy.
Miting bul jerde uzaqqa sozylǵan joq. Megafon ustaǵan jigit osy jerge birneshe baǵytta júretin avtobýstar keletinin, jinalǵandar arnaiy kólikterge otyryp, qoǵamdyq tártipti buzýǵa jol bermei, úilerine qaitý kerektigin eskertip jatty.
Jurt tarqady. Eshkim eshkimdi úgittep jatqan joq. Tek bar aitylǵany 19 kúni ortalyq alańǵa taǵy jinalamyz.
Men Ýchhozǵa (ýchebnyi kombinat – sol kezdegi Aýyl-sharýashylyq institýtynyń oqý orny ornalasqan jer, qazirgi – Michýrino eldi mekeni) kettim. Ol jerde tanityndarym da joq. Eshkim eshkimmen aralasyp, tildesip te jatqan joq. Árkim óz betinshe júrgen siiaqty. Biraq syrttai osylaisha bolyp kóringenimen, narazylyq bildirýshilerdiń sońynda naqty uiymdastyrýshylardyń turǵandyǵy únemi sezilip turdy. Osy jerde redaktsiiaǵa endi kelip ornalasqan Áliia esimdi qyzdy kezdestirdim. Qolynda orys tilinde daiyndalǵan únparaqtar bar eken, solardy qazaqsha aýdaryp, kóbeitýge kómektesýdi surady. Qalaǵa keldik. «Qaraǵandy» kóshesindegi bir úide túnniń ortasyna deiin otyryp, úndeý qaǵazdaryn qazaqshaladyq, mashinkaǵa salyp kóbeittik...
Osylaisha dúniege kelgen úndeý paraqshalar oblystyń birneshe aýdandaryna tez arada jetkizilgen.
Keiin meni organnyń adamdary biraz áýrege saldy. Obkomǵa shaqyrdy. Osy jerde men bir máselege erekshe toqtalǵym keledi. Ol – partiia organdarynda qyzmet istep júrgen keibir qazaq azamattarynyń sol oqiǵaǵa degen pozitsiiasy. Mysaly, meni organ qyzmetkerleri qamalǵa alamyz degen oida bolsa kerek. Sonda olardyń áreketterine qarsy oida bolǵan sol kezdegi oblystyq partiia komitetiniń ideologiia bólimi meńgerýshisi Esmaǵambetova Maǵaýiia Seiilqyzy ma dep oilaimyn. Bir jaǵynan ol kisi maǵan qatty urysty. Aýyr sózder aitqan jerleri de joq emes. Biraq meni jazalaýshylardyń qolynan aman alyp qaldy...».
Osyndaiǵa uqsas áreketterdi biz oqiǵaǵa qatynasqan basqa da adamdardyń aýzynan estidik. Qazaq jerin bólip áketýdi uiǵaryp, uiyp otyrǵan ulttyń berekesin buzýǵa baǵyttalǵan joǵarǵy basshylarynyń sheshimine qarsy bolǵandardyń bas shebinde ózimniń jerlesterim – atbasarlyqtardyń júrgenin, olardy uiymdastyrýshylardyń ishinde soǵys jáne eńbek ardagerlerimen qatar mektep muǵalimderi Taiyq Abylǵazina (kezinde mektep-internatta bizge himiia páninen sabaq bergen –A. Q.), Myńjan Sútbaev (Atbasar qazaq mektep-internatyn bizden birneshe jyl buryn bitirgen, aityp otyrǵan ýaqytta dene-shynyqtyrý pániniń oqytýshysy – Q.A), satýshy Maidash Opabekova, Sabyr Kenjebaev (bul azamat ta Qazaq mektep-internatynyń túlegi –A. Q.) bolǵanynan men keiin bildim.
Atbasardaǵy Iliias Esenberlin atyndaǵy Ádebi mýzeiinde bolyp, osy adamdarmen 2013 jyldyń 8 shildesinde jolyqtyq. Sabyr Kenjebaevtyń aitýynsha Atbasar qalasyna Tselinograd aýyl-sharýashylyq institýtynyń birneshe stýdentteri kelgen. Olar únparaqtar (listovkalar) ala kelip, solardy kópshilikke taratýdy suraǵan. «Biz otyz shaqty jastardy jinadyq – dep eske alady S. Kenjebaev, - Negizinen jas jigitterdiń kómegimen únparaqtardy kóshe-kóshege tarattyq. Túndeletip júrip úilerdiń qabyrǵalaryna, baǵanalarǵa japsyrdyq. Biraq ol jigitter mitingige qatynasqan joq. Onyń ózindik taktikalyq sebepteri de boldy. Mitingige qatynasqan adamdar jaýapqa tartylyp jatsa da, olarǵa qoiylatyn naqty kiná joq bolatyn edi. Al ol jerde uiymdastyrýshylar ustalǵanda, jaǵdai basqasha bolar edi ǵoi. Sony da eskerdik»
Satýshy Maidash Opabekova: «Biz, jeńgem Taiyq Abylǵazina ekeýmiz nemis avtonomiiasy týraly joǵarydan sheshim qabyldanǵany týraly birneshe kún buryn bildik. Mitingi bolady degen kúnniń qarsańynda keshke jaqyn tóńirekte turatyn qazaqtardyń úilerine baryp, olardy jinalysqa qatysýǵa shaqyrmaq boldyq. Kóshege shyqtyq. Qyzyǵy, qazaqtardyń terezelerinde jaryq joq. Tek nemister turatyn úilerde ǵana jaryq janyp turdy...
Erteńine mitingige qatynastyq. Adam kóp boldy. Báriniń aitatyndary: «Jerimizdi bermeimiz! Avtonomiiaǵa qarsymyz!».
Mine, osylaisha qazaq jerin bólip alyp, jańasha bilik joldaryn qarastyrǵan joǵary basshylardyń is-áreketterin qazaq jastary 1979 jyly toqtata alsa, alty jyldan keiin Almatyda jalǵasyn tapqan azattyq qozǵalysyna bilik qatty tosqaýyl qoidy. Máskeý basshylary 1986 jylǵy jeltoqsanda Almaty qozǵalysyna qatynasqan jastardy qatań jazalai otyra, Qazaqstannyń kóptegen qalalarynda da almatylyq jastardyń qoldaýshylaryn taýyp, olardy jai qaldyrǵan joq. Osylaisha Keńes úkimeti, keshegi Tselinogradta bolǵan oqiǵa úshin «kegin qaitardy»
Keńes úkimeti basshylarynyń qýanyshy uzaqqa sozylǵan joq. Eldiń keshegisi men búgingi, odan ári - bolashaǵy týraly shyn júrekten tolǵanǵan er azamattardyń júrek jardy aiqaiynyń sharyqtaý shegi, uzaq ýaqyt boiy baiqalmai turǵan ult boiyndaǵy alyp kúsh aqyrynda baryp EGEMENDIK pen TÁÝELSIZDIKKE ákeldi. Osylaisha qol jetken Táýelsizdik zamanynda El Basy – Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezidenti N,Á.Nazarbaev Jeltoqsan qozǵalysyna basty nazar aýdara otyra, el taǵdyryn sheshetin qujattar qataryn 1991 jyly 16 jeltoqsanda «Qazaqstandaǵy 1986 jyly jeltoqsannyń 17-18-indegi oqiǵalarǵa qatynasqandary úshin jaýapqa tartylǵan azamattardy aqtaý týraly» Jarlyqqa qol qoidy. Bul degenimiz, jabýly qazan qaqpaǵynyń ashylyp, «jeltoqsan lebiniń» kópshilikke alǵashqy ret resmi túrde jete bastaýy bolsa, 1996 jyly 9 jeltoqsanda Prezident N.Á. Nazarbaev «jeltoqsan jolynda» qurban bolǵan jas azamat Qairat Noǵaibaiuly Rysqulbekovke óziniń Jarlyǵymen «Halyq qaharmany» berilgen eldiń eń qurmetti ataǵyn berdi.
El tarihyndaǵy, ásirese jastardyń, keremettigine taǵzym etkendigimiz osylai bolar.
A.N. Qashqymbaev,
t.ǵ.k., dotsent
QR BǴM Memleket tarihy institýty, direktorynyń orynbasary
Ult portaly
Paidalanǵan ádebiet
1. Álpeiisov Á. «Jas tulpar dúbiri» . Almaty. – 2013. 216 b.
2. Mdechin L.M. Nazarbaev. Grýppovoi portret s prezidentom. – M.,2010. – 344 s
3. Tólepbergen B. Ulttyq ideia – táýelsizdik tuǵyry: Ǵylymi-tanymdyq taldaýlar men pýblitsistikalyq tolǵaýlar. – Almaty, 2016, - 240 b.
4. Tabeev Q.T. Qazaqtyń jeltoqsany (Derekti hikaiattar men maqalalar). – Almaty: «Daik-Press», 2006. – 328 bet
