Mádeni muralardy zertteý jáne qorǵaý – Qazaqstan Respýblikasy men TMD elderiniń áleýmettik-ekonomikalyq jáne mádeni damý barysyndaǵy birden-bir basym baǵyt.
Mádeni mura – rýhani, mádeni, ekonomikalyq jáne áleýmettik kapitaldyń qundylyǵy. Ony jan-jaqty zertteý, nasihattaý, antropogendik, tehnogendik aralasý jáne tabiǵi kúizelis saldarynan qaýip-qaterge ushyratpaý – mańyzdy ǵylymi máselelerdiń biri. Batys Qazaqstan oblysy aýmaǵynda tabylǵan barlyq eskertkishterdiń saqtalýy, sonymen qatar belgili eskertkishterden murajai qoryqtar nemese arheologiialyq saiabaqtardan murajai keshen qurý máselesi árqashan mamandardyń nazarynda tur.
Búgingi áńgime – Aq Jaiyq óńirindegi asa mańyzdy arheologiialyq eskertkish – ortaǵasyrlyq Jaiyq qalasy týraly bolmaq.
Jaiyq qalasy XIII-XIV ǵasyrlarǵa datalanǵan, qazba jumystary barysynda shyǵys monshasy – hamam, kirpish kúidirgish pesh, 3 turǵyn mekeni, 2 kesene jáne basqa da qurylystar tabylǵan.
Jaiyq qalashyǵy - ortaǵasyrlyq eskertkishterdiń tek bireýi ǵana. Aimaqta qonystar men qalalardyń keń taralýy Altyn Orda kezeńimen, sonymen qatar Ózbek, Jánibek handarynyń qala qurylysy qyzmetimen bailanysty. Sońǵy jyldary Batys Qazaqstan oblysy aýmaǵynda BQO tarih jáne arheologiia ortalyǵy arheologtarynyń jumysynyń nátijesinde 4 qala qonysy tabylǵan.
Orta ǵasyrlarda qazirgi Batys Qazaqstan oblysynyń aýmaǵy Altyn Orda men Aq Orda quramyna kirgen. Atalǵan memleketterdiń turaqty damýy negizinde saýda-sattyq, ekonomikalyq jáne saiasi bailanystar qarqyndy damyǵan. Nátijesinde munda kóptegen qalalar paida boldy. Oral arheologtarynyń jaqynda ashqan jańalyqtary qala qonysyndaǵy saýda-sattyq qerýeniniń bolǵandyǵyn rastaidy. Ádettegidei bul qalalardyń geografiialyq ornalasqan jeri tiimdi. Atap ótsek, HIII-HIV ǵasyrlarǵa jatatyn Jaiyq qalasy Jaiyq ózeniniń jaǵasynda ornalasqan. Altyn Orda dáýirinde órkendegen Soraidyn, Jalpaqtal, Sary Ózen qonystary oblystyń ortalyq bólikterindegi Qaraózen (Úlken ózen) jáne Saryózen (Kishi ózen) qiylystarynda ornalasqan. Bul qonystardyń arhitektýralyq jáne qurylys sheberliktiń deńgeii, stil erekshelikteri sol kezdegi Ońtústik Qazaqstan qalalarymen teńdes. Atalǵan memleketterdiń ydyraýy men ózara soǵystarynyń ósýi saldarynan ekonomikalyq quldyraý basyp, nátijesinde qalalardyń joiylýyna ákelip soqtyrdy.
Arheologiialyq qazbalar aqparatqa toly jáne kóne tarihtyń mańyzdy derekkózi bolyp tabylady. Sondyqtan da arheologiialyq eskertkishterdi qaita qurý jáne qalpyna keltirý óte mańyzdy. Osy deńgeide turǵyn úi, kiim-keshek jáne basqa da artefakttardy qalpyna keltirý óte mańyzdy.
Ashyq aspan astynda murajai qurý kóp eńbektenýdi talap etetin zertteýdiń qorytyndy kezeni.
Bolashaq murajai keshenin arheologiia, etnografiia jáne tarihi-mádeni qundylyqtardy qorǵaý jáne paidalaný salasyndaǵy ǵylymi izdeý jumystaryn damytý bazasy retinde qarastyrýǵa bolady. Jaiyq qalashyǵyn murajailandyrý ǵalymdarǵa mádeni mura obektilerin naqty baiandaýǵa jol ashady.
Murajaidyń ashylýy aimaqtaǵy týristik infraqurylymnyń damýyna septigin tigizip, sonymen qatar mádeni jáne tabiǵi muralardy qorǵaýǵa jaǵdai jasaidy. Murajai eskertkishterinde qaita qurý jumystary júrgizilip, shetel mamandary tartylýymen jazǵy murajaishylar, arheologtar, etnograftar mektebi jumys jasamaq.
Batys Qazaqstan oblystyq tarihi-ólketaný mýzeiinde bolashaq «Jaiyk» qalashyǵy murajaiynyń maketi usynylǵan.
Qalashyqty murajailandyrý barysynda mádeni landshaft pen syrtqy bóligin qaita qurý ǵana emes, turǵyn úilerdiń ishki bóligin, kesenelerdi, sheberhanalardy qaita qurý karastyrylǵan. Murajai ortaǵasyrlyq qurylystardan bólek orta temir kezeńine jatatyn qalpyna keltirilgen qorǵandar men etnografiialyq nysandarmen tolyqpaq.
Murajai kesheniniń ashylýy kelýshilerdiń kóne jáne orta ǵasyrlarda ómir súrgen halyqtyń kúndelikti ómiri men turmysyn kóz aldyna keltiredi. Kelýshiler óz kózderimen burynǵy zamanda keramikanyń qalai jasalǵanyn kórip ǵana qoimai, qolóner úrdisine qatysa alady.
Álemdik mádeniette ashyq aspan astynda murajai keshenderdi qurýdyń úlken tájiribesi jinaqtalǵan. Atap aitsaq, Diýppel qalasyndaǵy (Germaniia) ortaǵasyrlyq aýyldyń murajailandyrýy, Otyrar qalashyǵy (Qazaqstan), Silla kezeńiniń qorǵany (Ońtústik Koreia), Arqaiym (Resei) jáne t.b. Qazaqstan Respýblikasy territoriiasynda ashyq aspan astyndaǵy murajailar jeterlik. Biraq Batys Qazaqstan oblysy aýmaǵynda mundai murajai osy kezge deiin bolǵan emes. Máseleniń jańashylyǵy ártúrli kezeńge jatatyn eskertkishterdi qalpyna keltirý ǵana emes, kóne sheberhana, zattardyń jasalý tehnologiiasyn, Batys Qazaqstan oblysyndaǵy kóne turǵyndyrdardyń syrtqy beinesin qaita jańǵyrtylý bolyp tabylady.
Muhtar ÓTES,
Batys Qazaqstan oblystyq tarihi-ólketaný murajaiynyń qor saqtaýshysy
