مەدەني مۇرالاردى زەرتتەۋ جەنە قورعاۋ – قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن تمد ەلدەرٸنٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جەنە مەدەني دامۋ بارىسىنداعى بٸردەن-بٸر باسىم باعىت.
مەدەني مۇرا – رۋحاني, مەدەني, ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك كاپيتالدىڭ قۇندىلىعى. ونى جان-جاقتى زەرتتەۋ, ناسيحاتتاۋ, انتروپوگەندٸك, تەحنوگەندٸك ارالاسۋ جەنە تابيعي كٷيزەلٸس سالدارىنان قاۋٸپ-قاتەرگە ۇشىراتپاۋ – ماڭىزدى عىلىمي مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ. باتىس قازاقستان وبلىسى اۋماعىندا تابىلعان بارلىق ەسكەرتكٸشتەردٸڭ ساقتالۋى, سونىمەن قاتار بەلگٸلٸ ەسكەرتكٸشتەردەن مۇراجاي قورىقتار نەمەسە ارحەولوگييالىق ساياباقتاردان مۇراجاي كەشەن قۇرۋ مەسەلەسٸ ەرقاشان مامانداردىڭ نازارىندا تۇر.
بٷگٸنگٸ ەڭگٸمە – اق جايىق ٶڭٸرٸندەگٸ اسا ماڭىزدى ارحەولوگييالىق ەسكەرتكٸش – ورتاعاسىرلىق جايىق قالاسى تۋرالى بولماق.
جايىق قالاسى XIII-XIV عاسىرلارعا داتالانعان, قازبا جۇمىستارى بارىسىندا شىعىس مونشاسى – حامام, كٸرپٸش كٷيدٸرگٸش پەش, 3 تۇرعىن مەكەنٸ, 2 كەسەنە جەنە باسقا دا قۇرىلىستار تابىلعان.
جايىق قالاشىعى - ورتاعاسىرلىق ەسكەرتكٸشتەردٸڭ تەك بٸرەۋٸ عانا. ايماقتا قونىستار مەن قالالاردىڭ كەڭ تارالۋى التىن وردا كەزەڭٸمەن, سونىمەن قاتار ٶزبەك, جەنٸبەك حاندارىنىڭ قالا قۇرىلىسى قىزمەتٸمەن بايلانىستى. سوڭعى جىلدارى باتىس قازاقستان وبلىسى اۋماعىندا بقو تاريح جەنە ارحەولوگييا ورتالىعى ارحەولوگتارىنىڭ جۇمىسىنىڭ نەتيجەسٸندە 4 قالا قونىسى تابىلعان.
ورتا عاسىرلاردا قازٸرگٸ باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋماعى التىن وردا مەن اق وردا قۇرامىنا كٸرگەن. اتالعان مەملەكەتتەردٸڭ تۇراقتى دامۋى نەگٸزٸندە ساۋدا-ساتتىق, ەكونوميكالىق جەنە ساياسي بايلانىستار قارقىندى دامىعان. نەتيجەسٸندە مۇندا كٶپتەگەن قالالار پايدا بولدى. ورال ارحەولوگتارىنىڭ جاقىندا اشقان جاڭالىقتارى قالا قونىسىنداعى ساۋدا-ساتتىق قەرۋەنٸنٸڭ بولعاندىعىن راستايدى. ەدەتتەگٸدەي بۇل قالالاردىڭ گەوگرافييالىق ورنالاسقان جەرٸ تيٸمدٸ. اتاپ ٶتسەك, حٸٸٸ-حٸV عاسىرلارعا جاتاتىن جايىق قالاسى جايىق ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىندا ورنالاسقان. التىن وردا دەۋٸرٸندە ٶركەندەگەن سورايدىن, جالپاقتال, سارى ٶزەن قونىستارى وبلىستىڭ ورتالىق بٶلٸكتەرٸندەگٸ قاراٶزەن (ٷلكەن ٶزەن) جەنە سارىٶزەن (كٸشٸ ٶزەن) قيىلىستارىندا ورنالاسقان. بۇل قونىستاردىڭ ارحيتەكتۋرالىق جەنە قۇرىلىس شەبەرلٸكتٸڭ دەڭگەيٸ, ستيل ەرەكشەلٸكتەرٸ سول كەزدەگٸ وڭتٷستٸك قازاقستان قالالارىمەن تەڭدەس. اتالعان مەملەكەتتەردٸڭ ىدىراۋى مەن ٶزارا سوعىستارىنىڭ ٶسۋٸ سالدارىنان ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ باسىپ, نەتيجەسٸندە قالالاردىڭ جويىلۋىنا ەكەلٸپ سوقتىردى.
ارحەولوگييالىق قازبالار اقپاراتقا تولى جەنە كٶنە تاريحتىڭ ماڭىزدى دەرەككٶزٸ بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا ارحەولوگييالىق ەسكەرتكٸشتەردٸ قايتا قۇرۋ جەنە قالپىنا كەلتٸرۋ ٶتە ماڭىزدى. وسى دەڭگەيدە تۇرعىن ٷي, كيٸم-كەشەك جەنە باسقا دا ارتەفاكتتاردى قالپىنا كەلتٸرۋ ٶتە ماڭىزدى.
اشىق اسپان استىندا مۇراجاي قۇرۋ كٶپ ەڭبەكتەنۋدٸ تالاپ ەتەتٸن زەرتتەۋدٸڭ قورىتىندى كەزەنٸ.
بولاشاق مۇراجاي كەشەنٸن ارحەولوگييا, ەتنوگرافييا جەنە تاريحي-مەدەني قۇندىلىقتاردى قورعاۋ جەنە پايدالانۋ سالاسىنداعى عىلىمي ٸزدەۋ جۇمىستارىن دامىتۋ بازاسى رەتٸندە قاراستىرۋعا بولادى. جايىق قالاشىعىن مۇراجايلاندىرۋ عالىمدارعا مەدەني مۇرا وبەكتٸلەرٸن ناقتى بايانداۋعا جول اشادى.
مۇراجايدىڭ اشىلۋى ايماقتاعى تۋريستٸك ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋىنا سەپتٸگٸن تيگٸزٸپ, سونىمەن قاتار مەدەني جەنە تابيعي مۇرالاردى قورعاۋعا جاعداي جاسايدى. مۇراجاي ەسكەرتكٸشتەرٸندە قايتا قۇرۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ, شەتەل ماماندارى تارتىلۋىمەن جازعى مۇراجايشىلار, ارحەولوگتار, ەتنوگرافتار مەكتەبٸ جۇمىس جاساماق.
باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ٶلكەتانۋ مۋزەيٸندە بولاشاق «جايىك» قالاشىعى مۇراجايىنىڭ ماكەتٸ ۇسىنىلعان.
قالاشىقتى مۇراجايلاندىرۋ بارىسىندا مەدەني لاندشافت پەن سىرتقى بٶلٸگٸن قايتا قۇرۋ عانا ەمەس, تۇرعىن ٷيلەردٸڭ ٸشكٸ بٶلٸگٸن, كەسەنەلەردٸ, شەبەرحانالاردى قايتا قۇرۋ كاراستىرىلعان. مۇراجاي ورتاعاسىرلىق قۇرىلىستاردان بٶلەك ورتا تەمٸر كەزەڭٸنە جاتاتىن قالپىنا كەلتٸرٸلگەن قورعاندار مەن ەتنوگرافييالىق نىساندارمەن تولىقپاق.
مۇراجاي كەشەنٸنٸڭ اشىلۋى كەلۋشٸلەردٸڭ كٶنە جەنە ورتا عاسىرلاردا ٶمٸر سٷرگەن حالىقتىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸ مەن تۇرمىسىن كٶز الدىنا كەلتٸرەدٸ. كەلۋشٸلەر ٶز كٶزدەرٸمەن بۇرىنعى زاماندا كەراميكانىڭ قالاي جاسالعانىن كٶرٸپ عانا قويماي, قولٶنەر ٷردٸسٸنە قاتىسا الادى.
ەلەمدٸك مەدەنيەتتە اشىق اسپان استىندا مۇراجاي كەشەندەردٸ قۇرۋدىڭ ٷلكەن تەجٸريبەسٸ جيناقتالعان. اتاپ ايتساق, ديۋپپەل قالاسىنداعى (گەرمانييا) ورتاعاسىرلىق اۋىلدىڭ مۇراجايلاندىرۋى, وتىرار قالاشىعى (قازاقستان), سيللا كەزەڭٸنٸڭ قورعانى (وڭتٷستٸك كورەيا), ارقايىم (رەسەي) جەنە ت.ب. قازاقستان رەسپۋبليكاسى تەرريتوريياسىندا اشىق اسپان استىنداعى مۇراجايلار جەتەرلٸك. بٸراق باتىس قازاقستان وبلىسى اۋماعىندا مۇنداي مۇراجاي وسى كەزگە دەيٸن بولعان ەمەس. مەسەلەنٸڭ جاڭاشىلىعى ەرتٷرلٸ كەزەڭگە جاتاتىن ەسكەرتكٸشتەردٸ قالپىنا كەلتٸرۋ عانا ەمەس, كٶنە شەبەرحانا, زاتتاردىڭ جاسالۋ تەحنولوگيياسىن, باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى كٶنە تۇرعىندىرداردىڭ سىرتقى بەينەسٸن قايتا جاڭعىرتىلۋ بولىپ تابىلادى.
مۇحتار ٶتەس,
باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ٶلكەتانۋ مۇراجايىنىڭ قور ساقتاۋشىسى
