Qazaqtyń otjúrekti aqyny Ábdirashtyń Jarasqany bir jyrynyń túiinin: «Qulpytas qoiar-qoimas basymyzǵa, Ol jaǵyn Ýaqyttyń ózi biler!..» dep bir qaiyratyny bar. Osy arqyly aqyn óziniń ǵana emes, burynǵy babalardyń amanatyn da jetkizip turǵandai. Zadynda halyq atynan da qulpytas ózi airyqsha qurmettegen, elge eńbegi sińgen tulǵasyna qoiady emes pe. Jarasqan aqyn aitqan «ýaqyttyń» astarynda urpaq paryzy qosa órilip jatyr. Óitkeni, ýaqyt ótken saiyn naǵyz tulǵalardyń el aldyndaǵy mártebesi de biiktei túspekshi. Sol arqyly igi jaqsylardyń eńbegi urpaq sanasynda qaita jańǵyrady, ýaqyt ólshemi osylaisha «kimniń kim ekendigin» tarazylap beredi. Ótkenine qurmetpen qaraityn urpaq qana ómirden ótken igi jaqsylary men jaisańdaryna laiyqty qoshemet kórsete alady. Árine, ol úshin áýeli tektilerimizdi túgendep alý, olardyń elge sińirgen eńbegin saralaý máselesi aldan shyǵatyny belgili.
...Este joq eski zamanda babalarymyzdyń biri bilim izdep, ilim qýyp Sham shaharyna jol tartsa, endi biri taǵdyrdyń taýqymetimen quldyqqa satylyp, Mysyr elinen bir-aq shyqqan. Olardyń týǵan jerden, ózderi ómir boiy ańsap ótken jýsandy dalasynan jyraqta máńgilik qonys tebýine osyndai jaǵdailar sebep bolǵan. Ne desek te, ǵulama ǵalym, «Shyǵystyń Aristoteli» atanǵan ál-Farabi men ataqty qolbasshy, Mysyrǵa bilik júrgizgen sultan Beibarystyń qazirgi Qazaq eli dep atalatyn irgeli jurttyń perzenti ekeni – tarihta túbegeili tańbalanǵan aqiqat. Basqa jurt olardyń ulan-ǵaiyr uly dalanyń ulany ekendiginen, sol dalany qazaq degen halyq mekendeitininen beihabar bolyp jatsa, ol – búgingilerdiń kemshiligi. Qazirgi kezde álemde «toǵyzynshy territoriia» sanalatyn Qazaq dalasynan ál-Farabi, sultan Beibarys, Muhammed Haidar Dýlati syndy danalar shyqqandyǵyn ǵalamǵa tanyta almai jatsaq, ol da áli orny tolmai jatqan osal tusymyz.
Jat jurtta jerlengen atalarymyzdyń taǵy biri emigratsiiada júrip dúnieden ótti. Týǵan halqynyń, qazaq eliniń ǵana emes, isi túrki jurtynyń azattyǵy úshin arpalysqan, totalitarlyq júieniń qysymyna shydamai, emigratsiiaǵa ketýge májbúr bolǵan Alash arysy Mustafa Shoqai syrtta júrip te eliniń táýelsizdigi úshin kúresin jalǵastyra berdi.
Búginde jat jurt sanalatyn elderde jerlengenderdiń kelesi bir toby – atamekeniniń topyraǵy buiyrǵandar. Tashkentti bilegen Tóle bi, Samarqanǵa bilik aitqan Jalańtós bahadúr osynyń aiǵaǵy. Arda qazaq keń júrip, en jailaǵan Nuratada (Ózbekstannyń Naýai oblysy) Áiteke bidiń jerlenýi de osyny dáleldeidi. Qurmanǵazynyń súiegi de ata-babalary at oinatqan Reseidiń Astrahan oblysynyń aýmaǵynda jatyr. Edil men Jaiyq ózenderiniń arasyndaǵy qazaqtyń ataqonysyn Resei patshasy II Paveldiń jarlyǵymen zańdastyryp bergen Bókei han da atalǵan oblystyń sheńberinde máńgilikke damyldaǵan. Zamanalar daýylynan, tóńkerister topalańynan baǵzy babalarymyz keń jailaǵan qonysymyzdyń órisi taryldy. Ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketti demesek te, surqai saiasattyń kesirinen basqanyń qanjyǵasyna bókterilgeni ashyq másele. Resei, Qytai, Ózbekstan aýmaǵynda jatqan babalardyń súiegi osyǵan kýá. Árine, aýmaqtyq talap qoiǵaly otyrǵan biz joq. Múmkindigi bolsa, súiegi jat jurtta qalǵan ulylarymyzdyń basyna eskertkish-belgi ornatyp, jaqsylarymyz ben jaisańdarymyzdy ulyqtaý – basty paryzymyz. Eń bolmasa, olardyń qai jerde jerlengeninen habardar bolý, sony keler urpaqqa amanattaý da tarihi tanymnyń bastaýy bolmaqshy. Biz kóterip otyrǵan máseleniń mańyzy da osyǵan saiady. «Óli razy bolmai, tiri baiymaidy» degendi babalarymyz osyǵan qatysty aitqan shyǵar-aý.
Táýelsizdik tusynda arǵy-bergi tarihymyzǵa jańasha kózqarastyń qalyptasýy kesek tulǵalardyń tragediialy hám taǵylymdy taǵdyryn tarazylap, eńbekterin saralaýǵa múmkindik berdi. Ál-Farabi, Beibarys sultan, Tóle bidiń kesenesi qalpyna keltirilip, Qurmanǵazynyń, Áiteke bidiń, Bókei hannyń keseneleri boi kóterdi. Biz el táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy qarsańynda atajurttan jyraqta jerlengen tulǵalardy eske alǵandy jón kórgen edik.
SIRIIa
Əbý Nasyr əl-Farabi – Otyrarda týyp, əlemge dańqy jaiylǵan shyǵystyń uly oishyly. Filosof, matematik, astronom, fizik, botanik, lingvist, logika, mýzyka zertteýshisi. Əl-Farabi babamyz 970 jyly Sham shaharynda, qazirgi Siriianyń Damask qalasyndaǵy Bab əs- Saǵir ziratyna jerlengen. Kesenesi 2010 jyly Qazaqstan Úkimetiniń at salysýymen qaita qalpyna keltirildi.
EGIPET
Beibarys sultan – 1223-1277 jyldary Mysyrda bilik qurǵan. Qypshaq dalasynda týǵan dańqty əmirshi Kairde jerlengen. 2010 jyly qaita qalpyna keltirilgen 6 tarihi nysannyń tiziminde Beibarys babamyzdyń da kesenesi bar.
Qaitpai (Tolyq nyspysy – əl- Əshraf Seiit ad-Din Qaitpai) 1416 (18) jyly Deshti Qypshaq topyraǵynda kindigi kesilgen. Qaitpai Mysyr men Shamnyń (Siriia) məmlúkterden shyqqan on segizinshi sultany (1468-1496) bolǵan. Ol Mekke, Mədina, Kair, Qudys (Ierýsalim), Damashyq (Damask), Haleb (Aleppo), Aleksandriia sekildi shaharlardyń quryly-synda óz qoltańbasyn qaldyrdy. Sultan 1496 jyly dúnieden ótti. Súiegi ózi saldyrǵan Qaitpai keshenine jerlengen.
Qaýam ad-din əl-Itqani (Iqani) əl-Farabi at-Túrkistani (1286-1357) Túrkistan qalasynyń shyǵysynda 20, Otyrardan soltústikke qarai 40-50 shaqyrymdai jerdegi, orta ǵasyrlarda Itqan (Atqan), qazirgi ýaqytta Iqan dep atalatyn kentte dúniege kelgen. Ol otyzdan asqan shaǵyna deiin Otyrarda imam bolǵan. Sonan soń bilim izdep əýeli Samarqan men Buharaǵa, keiin Damaskige sapar shekken. Baǵdadta 25 jyl qazilyq etken əl-Itqani sonda úilenip, bala- shaǵaly bolǵan. Ómiriniń sońynda Kairge qonys aýdaryp, sonda baqilyqqa attanǵan.
ÚNDISTAN
Muhammed Haidar Dýlati (1499-1551) – əigili tarihshy, ədebietshi, Moǵolstanmen oǵan irgeles elderdiń tarihy jóninde asa qundy derekter beretin «Tarihi Rashidi» kitaby men «Jahannama» dastanynyń avtory. Úndistannyń Kashmir shtatyndaǵy «Mazari-i Salatin» qorymynda jerlengen.
TÚRKIIa
Hasen Oraltai (1933-2010) – sheteldegi qazaqtardyń azattyq úshin kúres simvolyna ainalǵan tulǵa. Eýropadaǵy «Azattyq» radiosynyń qazaq bólimin 40 jylǵa jýyq basqarǵan, azattyq ideiasyn jer júzindegi qazaq balasyna uzaq jyldar boiy nasihattaǵan. Beiiti – Túrkiianyń Salihly qalasyndaǵy musylman ziratynda.
Mustafa Óztúrik (1954-1995) – taek- vondo sportynan əlemniń alty dúrkin chempiony, 6-shy dan iegeri. Musylman əlemindegi osyndai biiktikti baǵyndyrǵan jalǵyz adam. Atamekenine oralǵan arda azamat 1995 jyly Almatyda belgisiz jaǵdaida kóz jumdy. Súiegi Ystambuldaǵy ziratta.
GERMANIIa
Mustafa Shoqai (1890-1941) – kórnekti qoǵam jəne memleket qairatkeri, túrki dúniesiniń dańqty kúreskeri. Qyzyl imperiianyń qysymynan elden bezip, aldymen Grýziia, sonan soń Túrkiia arqyly Germaniiaǵa, odan Frantsiiaǵa baryp ornyǵady. Alash jurtynyń qaisar perzenti 1941 jyly 27 jeltoqsanda Berlinde jumbaq jaǵdaida qaitys boldy. Súiegi Berlindegi «Túrik shahitligi meshiti» aýmaǵyndaǵy shaǵyn ziratqa jerlengen.
Məjit Aitbaev (1914, Qyzylorda oblysy – 1945, Drezden) – aqyn, pýblitsist. Ekinshi dúniejúzilik soǵysta aýyr jaralanyp, nemisterdiń tutqynynda bolǵan. Topyraq Drezden qalasynan buiyrdy.
Mahmet Qulmaǵambetov (1930-2008) – Orta Aziiadan shyqqan tuńǵysh dissident. Saiasi kózqarasy úshin jazyqsyz bas bostandyǵynan aiyrylyp, jeti jyl túrmeniń dəmin tatqan. Qazaqstan təýelsizdik alǵannan keiin, Joǵarǵy sottyń úkimimen aqtaldy. Miýnhende kóz jumdy.
QYTAI
Aqyt Úlimjiuly (1868-1940) – Qytai, Mońǵoliia qazaqtary arasynan shyqqan kórnekti aqyn, aǵartýshy, qoǵam qairatkeri. Qurandytuńǵysh ret qazaq tiline aýdarǵan. Halyq kóterilisine belsene qatysqany úshin tutqynǵa alynyp, kitaptary órtelip, túrmede azaptalyp óltirilgen.
Zuqa Səbituly (1867-1928) – qoǵam qairatkeri, batyr. Jergilikti qazaqtardy qytai ulyqtarynyń qyspaǵynan qorǵaýǵa kúsh salǵan. 1928 jyly Qytai əskerleriniń qolynan Zuqa batyr men onyń serikteri qapyda qaza tabady. «Ókimetke qarsy shyqqandardyń kóretini osy» dep jergilikti qazaqtardy úreilendirý maqsatymen Sarsúmbe qalasyndaǵy kópirge Zuqa batyrdyń basyn ilip qoiady. Erligin qurmetteitin halyq keiin ony Belqudyqqa jerlep, basyna úlken qorǵan turǵyzǵan.
Ospan batyr (1899-1951) – Shyǵys Túrkistannyń ult azattyǵy jolyndaǵy kósemi, el basqarǵan əigili batyr. 1943 jyldyń kúzinde Qyzylqiia degen jerde jurtshylyq ony aq kiizge otyrǵyzyp han kótergen. Batyrdy qytai kommýnisteri qapyda qolǵa túsirgen. 1951 jyly 28 səýirde Úrimjide atylǵan.
Əset Naimanbaiuly (1867-1923) – əigili aqyn, ənshi, sazger. «Əsettiń Kempir baimen qoshtasýy», «Maqpal», «Qara kóz», «Maida qońyr», «Qońyr qaz», «Qysymet», «Ardaq» sekildi ənderi halyq arasyna keńinen tanymal. Ańdaýsyzda almaspen ýlanǵan daryn iesi qapyda kóz jumdy. Qabiri QHR, Qulja ýəlaiatynyń Kókqamyr jailaýynda.
Júsipbek Shaihyslamuly (1854- 1936) – qissashy, qazaqtyń aýyz ədebieti úlgilerin jinaýshy, bastyryp taratýshy, nasihattaýshy. Arab, parsy tilderin jetik bilgen. 1936 jyly Shyńjań ólkesi, Ile aýdanynyń taý baýraiynda qaitys bolǵan.
Tańjaryq Joldyuly (1903-1947) – aqyn. 1940 jyldan bastap Qytai úkimeti qazaqtyń betke ustar tulǵalaryn aiaýsyz basyp-janshyǵan tusta túrmege qamalyp, jan tózgisiz azapqa ushyraidy. 1947 jyly aýyr naýqastan kóz jumdy. Ziraty QHR- dyń Ile aimaǵynyń Kúnes aýdanyndaǵy Shapqy jailaýynda.
Dəlelhan Súgirbaiuly (1906-1949) – saiasi qairatker. Qytaidaǵy Altai aimaǵynyń ýəlii (gýbernator), Altai atty əskerler polkynyń komandiri. 1949 jyly Beijińge memlekettik dərejedegi arnaiy jiynǵa ushyp bara jatyp, ushaq qulap, qaza tapty.
Jaqypberdi Soltanbekuly (1884, Almaty oblysy, Raiymbek aýdany – 1932, QHR, Janbulaq qorymy) – batyr, mergen. Keńes jəne Qytai ókimeti tarapynan qýǵynǵa ushyraǵan tarihi tulǵa. 1916 jyly Qarqara kóterilisinde tutqynǵa alynǵan el aǵalaryn bosatyp alý úshin atqa qonǵan halyq jasaǵyna basshylyq jasaǵan. 1933 jyly Kúre qamalynda Qytai əskeri qasynda 24 adamy bar Jaqypberdi mergendi oqqa bailaidy. Súiegi Shyńjańdaǵy Janbulaq qorymyna jerlengen.
Mergenbai Jamankózuly (1882, Almaty oblysy, Raiymbek aýdany, Qaqpaq aýyly – 1931, QHR, Qurmanjan kópiri) – batyr, mergen. Alǵashqyda Qyzyl əsker qatarynda qyzmet etip, Jetisýda keńes ókimetin ornatýǵa qatysqan. Biraq keiingi asyra silteýshilik saiasat Mergenbaidyń kózqarasyn ózgertýge sebepshi bolady. 1931 jyly kósh bastap Qytai jerine ótkende qalmaqtarmen shaiqasta qaza tabady. Batyrdyń denesi Tekes ózeni boiyndaǵy, Qurmanjan kópiriniń ońtústik-shyǵysyndaǵy tóbeshikke jerlengen.
Qajyǵumar Shabdanuly (1925-2011) – jazýshy. Saiasi jalamen ómiriniń qyryq jylǵa jýyǵyn jazalaý lagerinde, túrmede ótkizgen. «Qylmys» trilogiiasynyń avtory. 2011 jyldyń aqpan aiynda ómirden ozǵan qalamgerdiń súiegi QHR-dyń Shəýeshek qalasyndaǵy musylman qorymynda jatyr.
Mútəlip Əmireuly (1928-1988) – əigili teatr jəne kino akteri. «Tian- Shan qyzyl gúli», «Qyz beiiti», «Jetim qyzdyń mahabbaty» syndy ataqty kino-filmderde basty rólderdi somdaǵan.
TIBET
Bóke batyr Jyrǵalańuly (1846- 1904) – ult qairatkeri. Halqynyń qamyn oilaǵan er, artyna jurtyn ertip, Tibet asyp, Úndistannyń shekarasyna at tumsyǵyn tirep toqtaidy. Bóke batyrdy 1904 jyldyń jazynda Tibet tóreleri el astanasy Lhasa qalasyna shaqyrady. Osy sapardan eline oralǵan tusta Bóke aýyryp, qaitys boldy. Súiegi Tibet avtonomiialy raiony Altyntoq aýdanyna jerlengen.
RESEI
Dospambet jyraý (1490 jyly qazirgi Resei Federatsiiasynyń Rostov oblysynda dúniege kelip, 1523 jyly Astrahan mańyndaǵy Azaý qalasynda dúnieden ótken) – jyraý, qolbasshy. Dospambet jyraý qazaq halqynyń qalyptasý kezeńinde ómir súrgen. Deshti Qypshaqty kóp aralaǵan. Baqshasaraida, Ystambulda bolǵan. Qyrym hanynyń jaǵynda kóptegen əskeri joryqtarǵa qatysqan. Taipaaralyq urystardyń birinde qaza tapty.
Qadyrǵali Jalairi (1530-1605) – ataqty ǵalym, shejireshi. Təýekel hannyń saraiynda qyzmet etip, aqylshy mindetin atqarǵan. Orazmuhammed sultanmen birge Resei patshasy Boris Godýnovtyń qol as- tynda amanatta bolǵan. 1602 jyly jaryq kórgen «Jylnamalarjinaǵynyń» avtory. Reseidiń Riazan oblysy, Kasymov qalasyndaǵy musylman qorymyna jerlengen.
Bókei han Nuralyuly (týǵan jyly belgisiz – 1815) – Bókei ordasynyń hany. Edil men Jaiyq ózenderiniń arasyndaǵy qazaqtyń ataqonysyn 1580 jyldan Resei patshalyǵy ielenip kelgen edi. Bókei han Resei patshasy II Pavelden qazaqtardyń osy jerge qonystanýyna ruqsat alyp, Bókei ordasynyń irgesi qalanyp, elimizdiń batysyndaǵy Reseimen aradaǵy shekara shegendeldi. Bókei han 1815 jyldyń 21 mamyrynda kóz jumdy. Ziraty qazirgi Reseidiń Astrahan oblysy, Krasnyi Iar aýdany, «Malyi aral» aýylyna jaqyn jerde.
Arynǵazy han Əbilǵazizuly (1758- 1833) – kórnekti memleket qairatkeri, dəýlesker kúishi. Halqyna jaǵymdy bolǵany úshin el aýzynda «Tynym han» atanǵan. 1823 jyly patshalyq Resei úkimeti ony qapyda aldap qolǵa túsirip, Kalýgaǵa jer aýdardy. Arynǵazy han aidaýda júrip belgisiz jaǵdaida qaitys bolǵan.
Qurmanǵazy Saǵyrbaiuly (1823- 1896) – qazaqtyń uly kúishisi. «Adai», «Saryarqa», «Aqsaq kiik», «Tóremurat», «Balbyraýyn», «Qýanysh», «Kóbik shashqan», «Kishkentai» syndy kóptegen kúidiń avtory. Kúishiniń súiegi Astrahan oblysynyń Volodar aýdanyna qarasty «Qurmanǵazy tóbe» dep atalatyn jerde jatyr.
Səlimgerei Jantórin (1864-1926) – ult-azattyq qozǵalys jetekshileriniń biri, metsenat. Ataqty «Ǵaliia» medresesin salýǵa qarjylai yqpal etken, «Əl-Ǵalami əl-Islami» (musylman əlemi) dini-saiasi gazetiniń quryltaishysy həm ideialyq baǵyttaýshysy bolǵan. «Alash» partiiasynyń kósemderimen aralasyp, olarǵa qoldaý kórsetken. 1926 jyly jumbaq jaǵdaida ómirden ozǵan Səlimgerei Jantórin Ýfada jerlendi.
Əlihan Bókeihan (1876-1937) – ult tarihynda óshpes iz qaldyrǵan Alashorda kósemi, qazaq jeriniń astyndaǵy, ústindegi, kógindegi bar bailyǵy qazaqqa qyzmet etýin armandap ótken asa kórnekti tulǵa. 1937 jyldyń tamyzynda naqaq jalanyń qurbany bolyp Məskeýde atý jazasyna kesildi.
Júsipbek Aimaýytov (1889-1931) – qazaq halqynyń azattyǵy úshin kúresken ult qairatkeri, klassik jazýshy, aǵartýshy ǵalym. 1929 jyly «ultshyl uiymmen bailanysy bar» degen jalamen tutqyndalyp, 1931 jyly atý jazasyna kesý týraly syrttai úkim shyǵaryldy. Məskeýde jerlengen.
Nyǵmet Nurmaqov (1895-1937) – kórnekti qoǵam jəne memleket qairatkeri, qalamger pýblitsist. Alash arysy Əlihan Bókeihanovpen bir kúnde, bir statiamen Məskeýde atylǵan.
Sultanbek Qojanov (1894-1938) – memleket jəne qoǵam qairatkeri, ǵalym, pýblitsist. Astanany Orynbordan Qyzylordaǵa kóshirýde, burmalanyp kelgen «kirgiz» degen atty «qazaq» dep túzetýde eren qairat kórsetken.
Nəzir Tórequlov (1892-1937) – memleket jəne qoǵam qairatkeri. Qazaqtan shyqqan alǵashqy kəsibi diplomat. KSRO- nyń Saýd Arabiiasyndaǵy ókiletti ókili bolǵan, Dýaien laýazymyna (sol eldegi elshilerge basshylyq júrgizetin dəreje) jetken tuńǵysh qazaq. Ult múddesin óz ómirinen biik qoiǵan ardaqty azamat 1937 jyly atý jazasyna kesildi.
Turar Rysqulov (1894-1938) – memleket jəne qoǵam qairatkeri. Halyq komissarlary Keńesi tóraǵasynyń orynbasary dərejesine deiin kóterildi. 1937 jyly 21 mamyrda Kislovodskide demalysta júrgen jerinde «pantúrikshil», «halyq jaýy» degen aiyppen tutqynǵa alyndy, Məskeýde atyldy.
Ahmet Birimjanov (1871-1927) – Alash jurtynyń azattyǵy úshin kúresken tulǵa. Reseidiń I jəne II Memlekettik Dýmalaryna depýtat bolyp sailanyp, Musylman fraktsiiasy tóraǵasynyń orynbasary qyzmetin atqarǵan. Súiegi Leningradtaǵy «Volkov» ziratynda.
Qambar Medetov (1901-1938) – ataqty kúishi, óner qairatkeri. Kúishilik talantymen Stalindi tańǵaldyrǵan. 1937 jyly repressiiaǵa ushyrap, Soltústik Qiyr Shyǵysta qaitys boldy.
Ǵani Muratbaev (1902-1925) – Ortalyq Aziiamen Qazaqstan jastar qozǵalysyn uiymdastyrýshylardyń biri, kommýnistik jastar internatsionalynyń qairatkeri. Ókpe aýrýynan qaitys bolyp, Məskeýdegi «Vagankov» qorymyna jerlendi.
Elizaveta Əlihanqyzy Sədýaqasova (1903-1971) – «Alash» qozǵalysynyń kósemi Əlihan Bókeihanovtyń qyzy, ult qairatkeri Smaǵul Sədýaqasovtyń jary. Dəriger-terapevt, meditsina ǵylymynyń doktory. Ekinshi dúniejúzilik soǵysqa ózi suranyp attanǵan. Məskeý qalasynda qaitys bolǵan.
Qaiyrbolat Maidanov (1956-2000) – Aýǵanstandaǵy soǵysta Keńes Odaǵynyń Batyry atanǵan jalǵyz qazaq. Aýǵan jerinde barlyǵy 1250 tapsyrma oryndap, 1100 saǵat ýaqytyn əýede ótkizgen. 2000 jyly Cheshenstandaǵy soǵysta erlikpen qaza tapqannan keiin Resei Federatsiiasynyń Batyry ataǵy berildi. Qazaqtyń qyran qanatty qaharman uly Sankt-Peterbýrgte jer qoinyna tapsyrylǵan.
Erik Qurmanǵaliev (1959-2007) – əigili opera ənshisi, akter. 1992 jyly «Madam Batterfliai» spektaklindegi basty róli úshin Reseide «Jyldyń úzdik akteri» atanǵan. Asa sirek kezdesetin daýys iesi 2007 jyly kóz jumyp, Məskeýdegi «Vagankov» ziratyna jerlendi.
IRAN
Jarylǵap Qyryqmyltyq (1908- 1990) – Iran qazaqtarynan shyqqan əigili aqyn. Týǵan elge degen júrekjardy sezimnen týǵan jyrlary otandyq merzimdi basylymdarda jii jariialanǵan. Gúmbez-Qaýys qalasynyń irgesindegi qazaq aýylynda ómirden ozdy.
MOŃǴOLIIa
Kúltegin (684-731) – Túrki jurtynyń dańqty qolbasshysy. Ejelgi tarihi- poeziialyq jazba derekter boiynsha, 7 jasynda jetim qalǵan, 16 jasynda bes qarýyn asynyp el qorǵaǵan. Aǵasy Tonykók danany taqqa otyrǵyzyp, ózi ómiriniń sońyna deiin at arqasynda ǵumyr keshken. 47 jasynda soǵysta qaza bolǵan.
Hamza Erzinuly Zaisanov (1912-1966) – shetelderdegi qazaqtar arasynan shyqan alǵashqy qazaq generaldarynyń biri, aty ańyzǵa ainalǵan əskeri ushqysh. 1939 jyly Japoniiamen Halhin-Golda bolǵan urysta teńdessiz erlik kórsetken. 1942 jyly Mońǵoliia Úkimetiniń qaýlysymen Əýe qarýly kúshteriniń Bas qolbasshysy bolyp taǵaiyndalady. 1944 jyly Uly Quryltai basshysynyń Jarlyǵymen oǵan aviatsiia general-maior sheni beriledi. 1966 jyly qaitys bolǵan dańqty batyr Ulan-Batordaǵy «Altyn besik» ziratyna jerlengen.
ÓZBEKSTAN
Er Qosai (1507-1594) – Qazaq handyǵynyń alǵashqy kezeńinde ómir súrgen, qazaq memlekettigin nyǵaitýǵa úles qosqan tarihi tulǵa. Er Qosai túrikmenniń ErSarykóseminiń qyzy Oǵylmeńlige úilengen. Odan joryq jyrshylary, aqyndar, jyraýlar, óner sheberleri Qalniiaz, Abyl, Nurym, Qashaǵan syndy dúldúlder taraǵan. Er Qosaimen Oǵylmeńli ana Núkis qalasynyń Bestóbe jerinde məńgilikke damyl tapqan.
Təýekel han – 1583-1598 jyldary bilik qurǵan qazaq hany. Buhar handyǵymen kúreste Məskeýmen odaqtasýdy jón sanap, 1594 jyly elshi attandyrǵan. Buhara qalasyn alý úshin bolǵan urysta aýyr jaralanyp, Tashkentke kelip qaitys boldy. Samarqan qalasynda jerlengen.
Shyǵai han – 1580-1582 jyldary bilik júrgizgen qazaq hany. Shaibani muragerleriniń arasyndaǵy taq tartysyn qazaq memlekettiligin nyǵaitýǵa sətti paidalanǵan. Samarqan qalasynda jerlengen.
Jalańtós bahadúr Seiitqululy (1576-1656) – batyr qolbasshy, bi. Batyrdyń denesi Samarqan óńirindegi Daǵbid qystaǵynda jerlengen.
Tóle bi (1663-1756) – qazaq halqynyń birligin nyǵaitýǵa zor úles qosqan ataqty bi. Təýkeni han etip sailap, úsh júzdiń ulystaryn bir ortalyqqa baǵyndyrýǵa uiytqy bolǵan. Tóle bi Tashkenttegi Shaiqantəýir ziratyna jerlengen.
Əiteke bi (1644-1700) – qazaq halqynyń ataqty úsh biiniń biri. Təýkeni han etip sailaýǵa qatysqan. Əiteke bidiń qabiri Ózbekstandaǵy Naýai oblysynyń Nurata degen jerinde.
Syrym Datuly (1723-1802) – qolbasshy batyr, bi, sheshen. 1783-1797 jyldardaǵy orys otarshylaryna qarsy ult- azattyq kóterilistiń jetekshisi. Patsha əskerinen bas saýǵalaǵan Syrym Hiýa handyǵynyńjerine ótip ketedi. El arasyna ataǵy keńinen taraǵan batyrdan qaýiptengen Hiýa hany ony qapyda ýlap óltirgen. Súiegi Qaraqalpaqstanda jerlengen.
Bazar Ońdasuly (1842-1911) – jyraý. Qazirgi Qyzylorda oblysynyń Qarmaqshy aýdanynda dúniege kelgen. Bazar 15-16 jasynan bastap Or tóńiregin, Yrǵyz, Syr boiy, Qyzylqumdy, Úrgenish, Hiýa ja- ǵyn jyraý retinde aralaidy. Jyraýdyń óz aitýymen hatqa túsken 15 myń jolǵa jýyq óleń-jyrlary, 5 dastany saqtalǵan. Bazar jyraýdyń óleńderi 1925 jyly Tashkentte shyqqan «Terme» jinaǵyna, 1931 jyly jaryq kórgen «Qazaqtyń ədebiet nus qalary» atty kitapqa endi. Bazar jyraýdyń ziraty Ózbekstannyń Tamdy aýdanynyń Jalpaqtaý degen jerinde.
Shədi Jəńgirov (1855-1933) – aqyn. Ol 30-ǵa jýyq dastan jəne kóptegen óleńder jazǵan. Kólemdi shyǵarmalarynan qazirshe tabylǵany – 18 dastan. Ózbekstannyń Syrdariia oblysy Qaratóbe eldimekeninde dúnie salǵan.
Serəli Lapin (1868-1919) Qyzylorda oblysy, Syrdariia aýdany, Qoǵalykól aýylynda týǵan. Arab, parsy t.b. shyǵys tilderin jetik bilip, «Shahnama», «Týhrat al-Hani» dastandarynyń parsy tilindegi qoljazbalaryn zerttegen, Firdaýsidyń «Shahnamasyn» qazaqsha tərjimalaǵan. 1919 jyly Samarqan qalasynda belgisiz jaǵdaida qaitys boldy.
Sabyr Rahymov (1902-1945) – Keńes Odaǵynyń Batyry, gvardiia general- maiory, dańqty qolbasshy. 1945 jyldyń naýryz aiynda Kenigsbergte qaza tapty. Keiin súiegi maidan dalasynan əkelinip, Tashkenttegi Kafanov saiabaǵyna jerlendi.
Oral Tańsyqbaev (1904 – 1974) – keskindemeshi, KSRO halyq sýretshisi, KSRO Kórkemsýret akademiiasynyń tolyq múshesi. Ózbek KSR-i Memlekettik syilyǵynyń laýreaty (1973). Lenin jəne basqa 4 ordenmen marapattalǵan. Tashkenttegi «Shaǵatai» qorymyna jerlengen.
Əbibýlla Sadyqov (1930-1991) – balýan. 1952 jyly Ashhabadta Orta Aziia jəne Qazaqstan arasynda ótken spartakiadada kúresten absoliýtti chempion bolǵan. Ózbekstannyń birneshe dúrkin (1949,1954, 1955) chempiony. Súiegi Nókis qalasyndaǵy ziratqa qoiylǵan.
Ómirzaq Qojamuratov (1936-1983) – aqyn. Buhara oblysy, Tamdy aýdanynda týǵan. Jazýshy», «Jalyn» baspalarynan «Jideli Baisyn» (1966), «Tańǵy daýys» (1971), «Jol aiaqtalmaidy» (1981), «Oi keshý» (1989), «Kún astynda – qudiret» (1998), «Sýrettegi jumbaqtar» (1998) jyr jinaqtary jaryq kórgen. Ózbekstannyń Naýai oblysyndajerlengen.
ÝKRAINA
Ǵubaidolla Bókeev (1840-1909) – əskeri qairatker, Resei armiiasynyń infanteriia generaly. Orys-túrik soǵysynda airyqsha qolbasshylyq qabilet kórsetkeni úshin general-maior ataǵyn, «Erligi úshin» altyn qylyshyn ielengen, I dərejeli Anna ordenimen marapattalǵan. Otstavkaǵa shyqqan soń, 1902 jyly imperator syiǵa tartqan Ialtadaǵy ieligine kóship baryp, súiegi sol qalada jerlengen.
TƏJIKSTAN
Eleýsiz Buirin (1874-1933) – aqyn, qoǵam qairatkeri. 1911-13 jyldary «Qazaq stan» gazetiniń redaktory bolyp, «Qazaq-stan» sózin tuńǵysh ret resmi tilge engizdi. 1932 jyly elde saiasi qýǵyn-súrginniń alǵashqy tolqyny bastalǵanda Eleýsiz BuirinTəjikstanǵa qonys aýdarady. Sonda Ortalyq arhiv basqarmasyna inspektor bolyp qyzmetke ornalasady. 1933 jyly 16 səýirde qyzmetinen qýylyp, kóp uzamai ashtyqtan Dýshanbede dúnie salady.
TÚRIKMENSTAN
Qunyskerei Qojahmetov (1895-1964) – qyzyl chekisterge qarýly qarsylyq kórsetkeni úshin qýǵyndalǵan, «Bandy Qunyskerei» atanǵan halyq batyry. Atyraý oblysy, Qyzylqoǵa aýdany, Taisoiǵan qumynda týǵan. Keńes ókimeti tusynda «qandyqol qaraqshy» degen jala jabylsa da, ədildigimen, erligimen esimi ańyzǵa ainalǵan. 1933 jyly Túrikmenstanǵa bas saýǵalaýǵa məjbúr bolady. Sol jaqta Əbilqaiyr Jamanov degen atpen ómir súrip, 1964 jyly ómirden ozǵan
P.S. Jat jurtta jerlengen tulǵalardyń joǵarydaǵy tizimine qosylatyn əli qanshama arysymyz bar ekeni sózsiz. Biz búgin tarihty zertteýshilerge, ǵalymdarǵa usynys retindegi oiymyzdy ortaǵa salyp otyrmyz. Eskerte ketetin bir jait, 1941- 1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysynda Resei, Ýkraina, Belorýssiia, Moldaviia men Vengriia, Iýgoslaviia, Polsha, Chehoslovakiiada opat bolyp, sonda jerlengender deregi kóp kitaptarda bar bolǵandyqtan maqalaǵa kirgizilmedi. Tulǵalarymyzdy tolyqqandy túgendeý aldaǵy kúnniń enshisinde bolmaqshy.
Ǵabit ISKENDERULY, «Egemen Qazaqstan»
