جات جۇرتتا جەرلەنگەن جامپوزدار

قازاقتىڭ وتجٷرەكتٸ اقىنى ەبدٸراشتىڭ جاراسقانى بٸر جىرىنىڭ تٷيٸنٸن: «قۇلپىتاس قويار-قويماس باسىمىزعا, ول جاعىن ۋاقىتتىڭ ٶزٸ بٸلەر!..» دەپ بٸر قايىراتىنى بار. وسى ارقىلى اقىن ٶزٸنٸڭ عانا ەمەس, بۇرىنعى بابالاردىڭ اماناتىن دا جەتكٸزٸپ تۇرعانداي. زادىندا حالىق اتىنان دا قۇلپىتاس ٶزٸ ايرىقشا قۇرمەتتەگەن, ەلگە ەڭبەگٸ سٸڭگەن تۇلعاسىنا قويادى ەمەس پە. جاراسقان اقىن ايتقان «ۋاقىتتىڭ» استارىندا ۇرپاق پارىزى قوسا ٶرٸلٸپ جاتىر. ٶيتكەنٸ, ۋاقىت ٶتكەن سايىن ناعىز تۇلعالاردىڭ ەل الدىنداعى مەرتەبەسٸ دە بيٸكتەي تٷسپەكشٸ. سول ارقىلى يگٸ جاقسىلاردىڭ ەڭبەگٸ ۇرپاق ساناسىندا قايتا جاڭعىرادى, ۋاقىت ٶلشەمٸ وسىلايشا «كٸمنٸڭ كٸم ەكەندٸگٸن» تارازىلاپ بەرەدٸ. ٶتكەنٸنە قۇرمەتپەن قارايتىن ۇرپاق قانا ٶمٸردەن ٶتكەن يگٸ جاقسىلارى مەن جايساڭدارىنا لايىقتى قوشەمەت كٶرسەتە الادى. ەرينە, ول ٷشٸن ەۋەلٸ تەكتٸلەرٸمٸزدٸ تٷگەندەپ الۋ, ولاردىڭ ەلگە سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸن سارالاۋ مەسەلەسٸ الدان شىعاتىنى بەلگٸلٸ.

...ەستە جوق ەسكٸ زاماندا بابالارى­مىزدىڭ بٸرٸ بٸلٸم ٸزدەپ, ٸلٸم قۋىپ شام شاھارىنا جول تارتسا, ەندٸ بٸرٸ تاعدىردىڭ تاۋقىمەتٸمەن قۇلدىققا ساتىلىپ, مىسىر ەلٸنەن بٸر-اق شىققان. ولاردىڭ تۋعان جەردەن, ٶزدەرٸ ٶمٸر بويى اڭساپ ٶتكەن جۋساندى دالاسىنان جىراقتا مەڭگٸلٸك قونىس تەبۋٸنە وسىنداي جاعدايلار سەبەپ بولعان. نە دەسەك تە, عۇلاما عالىم, «شى­عىس­تىڭ اريستوتەلٸ» اتانعان ەل-فارا­بي مەن اتاقتى قولباسشى, مىسىرعا بيلٸك جٷرگٸزگەن سۇلتان بەيبارىستىڭ قازٸرگٸ قازاق ەلٸ دەپ اتالاتىن ٸرگەلٸ جۇرت­­تىڭ پەرزەنتٸ ەكەنٸ – تاريحتا تٷبە­گەيلٸ تاڭبالانعان اقيقات. باسقا جۇرت ولاردىڭ ۇلان-عايىر ۇلى دالانىڭ ۇلانى ەكەندٸگٸنەن, سول دالانى قازاق دەگەن حالىق مەكەندەيتٸنٸنەن بەيحابار بولىپ جاتسا, ول – بٷگٸنگٸلەردٸڭ كەمشٸلٸگٸ. قازٸرگٸ كەزدە ەلەمدە «توعىزىنشى تەرريتورييا» سانالاتىن قازاق دالاسىنان ەل-فارابي, سۇلتان بەيبارىس, مۇحاممەد حايدار دۋلاتي سىندى دانالار شىققاندىعىن عالامعا تانىتا الماي جاتساق, ول دا ەلٸ ورنى تولماي جاتقان وسال تۇسىمىز.

جات جۇرتتا جەرلەنگەن اتالارىمىزدىڭ تاعى بٸرٸ ەميگراتسييادا جٷرٸپ دٷنيەدەن ٶتتٸ. تۋعان حالقىنىڭ, قازاق ەلٸنٸڭ عانا ەمەس, يسٸ تٷركٸ جۇرتىنىڭ ازاتتىعى ٷشٸن ارپالىسقان, توتاليتارلىق جٷيەنٸڭ قىسى­مىنا شىداماي, ەميگراتسيياعا كەتۋگە مەجبٷر بولعان الاش ارىسى مۇستافا شوقاي سىرتتا جٷرٸپ تە ەلٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ ٷشٸن كٷرەسٸن جالعاستىرا بەردٸ.

بٷگٸندە جات جۇرت سانالاتىن ەلدەردە جەرلەنگەندەردٸڭ كەلەسٸ بٸر توبى – اتا­مەكەنٸنٸڭ توپىراعى بۇيىرعاندار. تاشكەنتتٸ بيلەگەن تٶلە بي, سامارقانعا بيلٸك ايتقان جالاڭتٶس باھادٷر وسىنىڭ ايعاعى. اردا قازاق كەڭ جٷرٸپ, ەن جايلاعان نۇراتادا (ٶزبەكستاننىڭ ناۋاي وبلىسى) ەيتەكە بيدٸڭ جەرلەنۋٸ دە وسىنى دەلەل­دەيدٸ. قۇرمانعازىنىڭ سٷيەگٸ دە اتا-بابالارى ات ويناتقان رەسەيدٸڭ استراحان وبلىسىنىڭ اۋماعىندا جاتىر. ەدٸل مەن جايىق ٶزەندەرٸنٸڭ اراسىنداعى قازاقتىڭ اتاقونىسىن رەسەي پاتشاسى ٸٸ پاۆەلدٸڭ جارلىعىمەن زاڭداستىرىپ بەرگەن بٶكەي حان دا اتالعان وبلىستىڭ شەڭبەرٸندە مەڭگٸلٸككە دامىلداعان. زامانالار داۋىلىنان, تٶڭكەرٸستەر توپا­لاڭىنان باعزى بابالارىمىز كەڭ جايلاعان قونىسىمىزدىڭ ٶرٸسٸ تارىل­دى. ۇستاعاننىڭ قولىندا, تٸستەگەن­نٸڭ اۋزىندا كەتتٸ دەمەسەك تە, سۇرقاي ساياسات­تىڭ كەسٸرٸنەن باسقانىڭ قانجى­عاسى­نا بٶكتەرٸلگەنٸ اشىق مەسەلە. رەسەي, قىتاي, ٶزبەكستان اۋماعىندا جاتقان بابالاردىڭ سٷيەگٸ وسىعان كۋە. ەرينە, اۋماقتىق تالاپ قويعالى وتىرعان بٸز جوق. مٷمكٸندٸگٸ بولسا, سٷيەگٸ جات جۇرتتا قالعان ۇلىلارىمىزدىڭ باسىنا ەسكەرتكٸش-بەلگٸ ورناتىپ, جاقسىلارىمىز بەن جايساڭدارىمىزدى ۇلىقتاۋ – باستى پارىزىمىز. ەڭ بولماسا, ولاردىڭ قاي جەردە جەرلەنگەنٸنەن حاباردار بولۋ, سونى كەلەر ۇرپاققا اماناتتاۋ دا تاريحي تانىمنىڭ باستاۋى بولماقشى. بٸز كٶتەرٸپ وتىرعان مەسەلەنٸڭ ماڭىزى دا وسىعان سايادى. «ٶلٸ رازى بولماي, تٸرٸ بايىمايدى» دەگەندٸ بابالارىمىز وسىعان قاتىستى ايتقان شىعار-اۋ.

تەۋەلسٸزدٸك تۇسىندا ارعى-بەرگٸ تاري­حىمىزعا جاڭاشا كٶزقاراستىڭ قالىپتاسۋى كەسەك تۇلعالاردىڭ تراگەدييالى ھەم تاعى­لىمدى تاعدىرىن تارازىلاپ, ەڭبەكتەرٸن سارالاۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. ەل-فارابي, بەيبارىس سۇلتان, تٶلە بيدٸڭ كەسەنەسٸ قالپىنا كەلتٸرٸلٸپ, قۇرمانعازىنىڭ, ەيتەكە بيدٸڭ, بٶكەي حاننىڭ كەسەنەلەرٸ بوي كٶتەردٸ. بٸز ەل تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا اتاجۇرتتان جىراقتا جەرلەنگەن تۇلعالاردى ەسكە العاندى جٶن كٶرگەن ەدٸك.   

سيرييا

Əبۋ ناسىر əل-فارابي – وتىراردا تۋىپ, əلەمگە داڭقى جايىلعان شىعىستىڭ ۇلى ويشىلى. فيلوسوف, ماتەماتيك, استرونوم, فيزيك, بوتانيك, لينگۆيست, لوگيكا, مۋزىكا زەرتتەۋشٸسٸ. Əل-فارابي بابامىز 970 جىلى شام شاھارىندا, قازٸرگٸ سيرييانىڭ داماسك قالاسىنداعى باب əس- ساعير زيراتىنا جەرلەنگەن. كەسەنەسٸ 2010 جىلى قازاقستان ٷكٸمەتٸنٸڭ ات سالىسۋىمەن قايتا قالپىنا كەلتٸرٸلدٸ.

 ەگيپەت

بەيبارىس سۇلتان – 1223-1277 جىلدارى مىسىردا بيلٸك قۇرعان. قىپشاق دالاسىندا تۋعان داڭقتى əمٸرشٸ كايردە جەرلەنگەن. 2010 جىلى قايتا قالپىنا كەلتٸرٸلگەن 6 تاريحي نىساننىڭ تٸزٸمٸندە بەيبارىس بابامىزدىڭ دا كەسەنەسٸ بار.

قايتپاي (تولىق نىسپىسى – əل- Əشراف سەيٸت اد-دين قايتپاي) 1416 (18) جىلى دەشتٸ قىپشاق توپىراعىندا كٸندٸگٸ كەسٸلگەن. قايتپاي مىسىر مەن شامنىڭ (سيرييا) مəملٷكتەردەن شىققان ون سەگٸزٸنشٸ سۇلتانى (1468-1496) بولعان. ول مەككە, مəدينا, كاير, قۇدىس (يەرۋساليم), داماشىق (داماسك), حالەب (الەپپو), الەكساندرييا سەكٸلدٸ شاھارلاردىڭ قۇرىلى-سىندا ٶز قولتاڭباسىن قالدىردى. سۇلتان 1496 جىلى دٷنيەدەن ٶتتٸ. سٷيەگٸ ٶزٸ سالدىرعان قايتپاي كەشەنٸنە جەرلەنگەن.

قاۋام اد-دين əل-يتقاني (يقاني) əل-فارابي ات-تٷركٸستاني (1286-1357) تٷركٸستان قالاسىنىڭ شىعىسىندا 20, وتىراردان سولتٷستٸككە قاراي 40-50 شاقىرىمداي جەردەگٸ, ورتا عاسىرلاردا يتقان (اتقان), قازٸرگٸ ۋاقىتتا يقان دەپ اتالاتىن كەنتتە دٷنيەگە كەلگەن. ول وتىزدان اسقان شاعىنا دەيٸن وتىراردا يمام بولعان. سونان سوڭ بٸلٸم ٸزدەپ əۋەلٸ سامارقان مەن بۇحاراعا, كەيٸن داماسكٸگە ساپار شەككەن. باعدادتا 25 جىل قازيلىق ەتكەن əل-يتقاني سوندا ٷيلەنٸپ, بالا- شاعالى بولعان. ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىندا كايرگە قونىس اۋدارىپ, سوندا باقيلىققا اتتانعان.

ٷندٸستان

مۇحاممەد حايدار دۋلاتي (1499-1551) – əيگٸلٸ تاريحشى, əدەبيەتشٸ, موعولستانمەن وعان ٸرگەلەس ەلدەردٸڭ تاريحى جٶنٸندە اسا قۇندى دەرەكتەر بەرەتٸن «تاريحي راشيدي» كٸتابى مەن «جاحانناما» داستانىنىڭ اۆتورى. ٷندٸستاننىڭ كاشمير شتاتىنداعى «مازاري-ي سالاتين» قورىمىندا جەرلەنگەن.

تٷركييا

حاسەن ورالتاي (1933-2010) – شەتەلدەگٸ قازاقتاردىڭ ازاتتىق ٷشٸن كٷرەس سيمۆولىنا اينالعان تۇلعا. ەۋروپاداعى «ازاتتىق» راديوسىنىڭ قازاق بٶلٸمٸن 40 جىلعا جۋىق باسقارعان, ازاتتىق يدەياسىن جەر جٷزٸندەگٸ قازاق بالاسىنا ۇزاق جىلدار بويى ناسيحاتتاعان. بەيٸتٸ – تٷركييانىڭ ساليحلى قالاسىنداعى مۇسىلمان زيراتىندا.

مۇستافا ٶزتٷرٸك (1954-1995) – تاەك- ۆوندو سپورتىنان əلەمنٸڭ التى دٷركٸن چەمپيونى, 6-شى دان يەگەرٸ. مۇسىلمان əلەمٸندەگٸ وسىنداي بيٸكتٸكتٸ باعىندىرعان جالعىز ادام. اتامەكەنٸنە ورالعان اردا ازامات 1995 جىلى الماتىدا بەلگٸسٸز جاعدايدا كٶز جۇمدى. سٷيەگٸ ىستامبۇلداعى زيراتتا.

 گەرمانييا

مۇستافا شوقاي (1890-1941) – كٶرنەكتٸ قوعام جəنە مەملەكەت قايراتكەرٸ, تٷركٸ دٷنيەسٸنٸڭ داڭقتى كٷرەسكەرٸ. قىزىل يمپەرييانىڭ قىسىمىنان ەلدەن بەزٸپ, الدىمەن گرۋزييا, سونان سوڭ تٷركييا ارقىلى گەرمانيياعا, ودان فرانتسيياعا بارىپ ورنىعادى. الاش جۇرتىنىڭ قايسار پەرزەنتٸ 1941 جىلى 27 جەلتوقساندا بەرليندە جۇمباق جاعدايدا قايتىس بولدى. سٷيەگٸ بەرليندەگٸ «تٷرٸك شاھيتلٸگٸ مەشٸتٸ» اۋماعىنداعى شاعىن زيراتقا جەرلەنگەن.

مəجيت ايتباەۆ (1914, قىزىلوردا وبلىسى – 1945, درەزدەن) – اقىن, پۋبليتسيست. ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستا اۋىر جارالانىپ, نەمٸستەردٸڭ تۇتقىنىندا بولعان. توپىراق درەزدەن قالاسىنان بۇيىردى.

ماحمەت قۇلماعامبەتوۆ (1930-2008) – ورتا ازييادان شىققان تۇڭعىش ديسسيدەنت. ساياسي كٶزقاراسى ٷشٸن جازىقسىز باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ, جەتٸ جىل تٷرمەنٸڭ دəمٸن تاتقان. قازاقستان تəۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن, جوعارعى سوتتىڭ ٷكٸمٸمەن اقتالدى. ميۋنحەندە كٶز جۇمدى.

قىتاي

اقىت ٷلٸمجٸۇلى (1868-1940) – قىتاي, موڭعولييا قازاقتارى اراسىنان شىققان كٶرنەكتٸ اقىن, اعارتۋشى, قوعام قايراتكەرٸ. قۇراندىتۇڭعىش رەت قازاق تٸلٸنە اۋدارعان. حالىق كٶتەرٸلٸسٸنە بەلسەنە قاتىسقانى ٷشٸن تۇتقىنعا الىنىپ, كٸتاپتارى ٶرتەلٸپ, تٷرمەدە ازاپتالىپ ٶلتٸرٸلگەن.

زۇقا سəبيتۇلى (1867-1928) – قوعام قايراتكەرٸ, باتىر. جەرگٸلٸكتٸ قازاقتاردى قىتاي ۇلىقتارىنىڭ قىسپاعىنان قورعاۋعا كٷش سالعان. 1928 جىلى قىتاي əسكەرلەرٸنٸڭ قولىنان زۇقا باتىر مەن ونىڭ سەرٸكتەرٸ قاپىدا قازا تابادى. «ٶكٸمەتكە قارسى شىققانداردىڭ كٶرەتٸنٸ وسى» دەپ جەرگٸلٸكتٸ قازاقتاردى ٷرەيلەندٸرۋ ماقساتىمەن سارسٷمبە قالاسىنداعى كٶپٸرگە زۇقا باتىردىڭ باسىن ٸلٸپ قويادى. ەرلٸگٸن قۇرمەتتەيتٸن حالىق كەيٸن ونى بەلقۇدىققا جەرلەپ, باسىنا ٷلكەن قورعان تۇرعىزعان.

وسپان باتىر (1899-1951) – شىعىس تٷركٸستاننىڭ ۇلت ازاتتىعى جولىنداعى كٶسەمٸ, ەل باسقارعان əيگٸلٸ باتىر. 1943 جىلدىڭ كٷزٸندە قىزىلقييا دەگەن جەردە جۇرتشىلىق ونى اق كيٸزگە وتىرعىزىپ حان كٶتەرگەن. باتىردى قىتاي كوممۋنيستەرٸ قاپىدا قولعا تٷسٸرگەن. 1951 جىلى 28 سəۋٸردە ٷرٸمجٸدە اتىلعان.

Əسەت نايمانبايۇلى (1867-1923) – əيگٸلٸ اقىن, əنشٸ, سازگەر. «Əسەتتٸڭ كەمپٸر بايمەن قوشتاسۋى», «ماقپال», «قارا كٶز», «مايدا قوڭىر», «قوڭىر قاز», «قىسىمەت», «ارداق» سەكٸلدٸ əندەرٸ حالىق اراسىنا كەڭٸنەن تانىمال. اڭداۋسىزدا الماسپەن ۋلانعان دارىن يەسٸ قاپىدا كٶز جۇمدى. قابٸرٸ قحر, قۇلجا ۋəلاياتىنىڭ كٶكقامىر جايلاۋىندا.

جٷسٸپبەك شايحىسلامۇلى (1854- 1936) – قيسساشى, قازاقتىڭ اۋىز əدەبيەتٸ ٷلگٸلەرٸن جيناۋشى, باستىرىپ تاراتۋشى, ناسيحاتتاۋشى. اراب, پارسى تٸلدەرٸن جەتٸك بٸلگەن. 1936 جىلى شىڭجاڭ ٶلكەسٸ, ٸلە اۋدانىنىڭ تاۋ باۋرايىندا قايتىس بولعان.

تاڭجارىق جولدىۇلى (1903-1947) – اقىن. 1940 جىلدان باستاپ قىتاي ٷكٸمەتٸ قازاقتىڭ بەتكە ۇستار تۇلعالارىن اياۋسىز باسىپ-جانشىعان تۇستا تٷرمەگە قامالىپ, جان تٶزگٸسٸز ازاپقا ۇشىرايدى. 1947 جىلى اۋىر ناۋقاستان كٶز جۇمدى. زيراتى قحر- دىڭ ٸلە ايماعىنىڭ كٷنەس اۋدانىنداعى شاپقى جايلاۋىندا.
دəلەلحان سٷگٸربايۇلى (1906-1949) – ساياسي قايراتكەر. قىتايداعى التاي ايماعىنىڭ ۋəليٸ (گۋبەرناتور), التاي اتتى əسكەرلەر پولكىنىڭ كومانديرٸ. 1949 جىلى بەيجٸڭگە مەملەكەتتٸك دəرەجەدەگٸ ارنايى جيىنعا ۇشىپ بارا جاتىپ, ۇشاق قۇلاپ, قازا تاپتى.

جاقىپبەردٸ سولتانبەكۇلى (1884, الماتى وبلىسى, رايىمبەك اۋدانى – 1932, قحر, جانبۇلاق قورىمى) – باتىر, مەرگەن. كەڭەس جəنە قىتاي ٶكٸمەتٸ تاراپىنان قۋعىنعا ۇشىراعان تاريحي تۇلعا. 1916 جىلى قارقارا كٶتەرٸلٸسٸندە تۇتقىنعا الىنعان ەل اعالارىن بوساتىپ الۋ ٷشٸن اتقا قونعان حالىق جاساعىنا باسشىلىق جاساعان. 1933 جىلى كٷرە قامالىندا قىتاي əسكەرٸ قاسىندا 24 ادامى بار جاقىپبەردٸ مەرگەندٸ وققا بايلايدى. سٷيەگٸ شىڭجاڭداعى جانبۇلاق قورىمىنا جەرلەنگەن.

مەرگەنباي جامانكٶزۇلى (1882, الماتى وبلىسى, رايىمبەك اۋدانى, قاقپاق اۋىلى – 1931, قحر, قۇرمانجان كٶپٸرٸ) – باتىر, مەرگەن. العاشقىدا قىزىل əسكەر قاتارىندا قىزمەت ەتٸپ, جەتٸسۋدا كەڭەس ٶكٸمەتٸن ورناتۋعا قاتىسقان. بٸراق كەيٸنگٸ اسىرا سٸلتەۋشٸلٸك ساياسات مەرگەنبايدىڭ كٶزقاراسىن ٶزگەرتۋگە سەبەپشٸ بولادى. 1931 جىلى كٶش باستاپ قىتاي جەرٸنە ٶتكەندە قالماقتارمەن شايقاستا قازا تابادى. باتىردىڭ دەنەسٸ تەكەس ٶزەنٸ بويىنداعى, قۇرمانجان كٶپٸرٸنٸڭ وڭتٷستٸك-شىعىسىنداعى تٶبەشٸككە جەرلەنگەن.

قاجىعۇمار شابدانۇلى (1925-2011) – جازۋشى. ساياسي جالامەن ٶمٸرٸنٸڭ قىرىق جىلعا جۋىعىن جازالاۋ لاگەرٸندە, تٷرمەدە ٶتكٸزگەن. «قىلمىس» تريلوگيياسىنىڭ اۆتورى. 2011 جىلدىڭ اقپان ايىندا ٶمٸردەن وزعان قالامگەردٸڭ سٷيەگٸ قحر-دىڭ شəۋەشەك قالاسىنداعى مۇسىلمان قورىمىندا جاتىر.

مٷتəلٸپ Əمٸرەۇلى (1928-1988) – əيگٸلٸ تەاتر جəنە كينو اكتەرٸ. «تيان- شان قىزىل گٷلٸ», «قىز بەيٸتٸ», «جەتٸم قىزدىڭ ماحابباتى» سىندى اتاقتى كينو-فيلمدەردە باستى رٶلدەردٸ سومداعان.

تيبەت

بٶكە باتىر جىرعالاڭۇلى (1846- 1904) – ۇلت قايراتكەرٸ. حالقىنىڭ قامىن ويلاعان ەر, ارتىنا جۇرتىن ەرتٸپ, تيبەت اسىپ, ٷندٸستاننىڭ شەكاراسىنا ات تۇمسىعىن تٸرەپ توقتايدى. بٶكە باتىردى 1904 جىلدىڭ جازىندا تيبەت تٶرەلەرٸ ەل استاناسى لحاسا قالاسىنا شاقىرادى. وسى ساپاردان ەلٸنە ورالعان تۇستا بٶكە اۋىرىپ, قايتىس بولدى. سٷيەگٸ تيبەت اۆتونومييالى رايونى التىنتوق اۋدانىنا جەرلەنگەن.

رەسەي

دوسپامبەت جىراۋ (1490 جىلى قازٸرگٸ رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ روستوۆ وبلىسىندا دٷنيەگە كەلٸپ, 1523 جىلى استراحان ماڭىنداعى ازاۋ قالاسىندا دٷنيەدەن ٶتكەن) – جىراۋ, قولباسشى. دوسپامبەت جىراۋ قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭٸندە ٶمٸر سٷرگەن. دەشتٸ قىپشاقتى كٶپ ارالاعان. باقشاسارايدا, ىستامبۇلدا بولعان. قىرىم حانىنىڭ جاعىندا كٶپتەگەن əسكەري جورىقتارعا قاتىسقان. تايپاارالىق ۇرىستاردىڭ بٸرٸندە قازا تاپتى.

قادىرعالي جالايري (1530-1605) – اتاقتى عالىم, شەجٸرەشٸ. تəۋەكەل حاننىڭ سارايىندا قىزمەت ەتٸپ, اقىلشى مٸندەتٸن اتقارعان. ورازمۇحاممەد سۇلتانمەن بٸرگە رەسەي پاتشاسى بوريس گودۋنوۆتىڭ قول اس- تىندا اماناتتا بولعان. 1602 جىلى جارىق كٶرگەن «جىلنامالارجيناعىنىڭ» اۆتورى. رەسەيدٸڭ ريازان وبلىسى, كاسىموۆ قالاسىنداعى مۇسىلمان قورىمىنا جەرلەنگەن.

بٶكەي حان نۇرالىۇلى (تۋعان جىلى بەلگٸسٸز – 1815) – بٶكەي ورداسىنىڭ حانى. ەدٸل مەن جايىق ٶزەندەرٸنٸڭ اراسىنداعى قازاقتىڭ اتاقونىسىن 1580 جىلدان رەسەي پاتشالىعى يەلەنٸپ كەلگەن ەدٸ. بٶكەي حان رەسەي پاتشاسى ٸٸ پاۆەلدەن قازاقتاردىڭ وسى جەرگە قونىستانۋىنا رۇقسات الىپ, بٶكەي ورداسىنىڭ ٸرگەسٸ قالانىپ, ەلٸمٸزدٸڭ باتىسىنداعى رەسەيمەن اراداعى شەكارا شەگەندەلدٸ. بٶكەي حان 1815 جىلدىڭ 21 مامىرىندا كٶز جۇمدى. زيراتى قازٸرگٸ رەسەيدٸڭ استراحان وبلىسى, كراسنىي يار اۋدانى, «مالىي ارال» اۋىلىنا جاقىن جەردە.

ارىنعازى حان Əبٸلعازيزۇلى (1758- 1833) – كٶرنەكتٸ مەملەكەت قايراتكەرٸ, دəۋلەسكەر كٷيشٸ. حالقىنا جاعىمدى بولعانى ٷشٸن ەل اۋزىندا «تىنىم حان» اتانعان. 1823 جىلى پاتشالىق رەسەي ٷكٸمەتٸ ونى قاپىدا الداپ قولعا تٷسٸرٸپ, كالۋگاعا جەر اۋداردى. ارىنعازى حان ايداۋدا جٷرٸپ بەلگٸسٸز جاعدايدا قايتىس بولعان.

قۇرمانعازى ساعىربايۇلى (1823- 1896) – قازاقتىڭ ۇلى كٷيشٸسٸ. «اداي», «سارىارقا», «اقساق كيٸك», «تٶرەمۇرات», «بالبىراۋىن», «قۋانىش», «كٶبٸك شاشقان», «كٸشكەنتاي» سىندى كٶپتەگەن كٷيدٸڭ اۆتورى. كٷيشٸنٸڭ سٷيەگٸ استراحان وبلىسىنىڭ ۆولودار اۋدانىنا قاراستى «قۇرمانعازى تٶبە» دەپ اتالاتىن جەردە جاتىر.

سəلٸمگەرەي جانتٶرين (1864-1926) – ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس جەتەكشٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ, مەتسەنات. اتاقتى «عالييا» مەدرەسەسٸن سالۋعا قارجىلاي ىقپال ەتكەن, «Əل-عالامي əل-يسلامي» (مۇسىلمان əلەمٸ) دٸني-ساياسي گازەتٸنٸڭ قۇرىلتايشىسى ھəم يدەيالىق باعىتتاۋشىسى بولعان. «الاش» پارتيياسىنىڭ كٶسەمدەرٸمەن ارالاسىپ, ولارعا قولداۋ كٶرسەتكەن. 1926 جىلى جۇمباق جاعدايدا ٶمٸردەن وزعان سəلٸمگەرەي جانتٶرين ۋفادا جەرلەندٸ.

Əليحان بٶكەيحان (1876-1937) – ۇلت تاريحىندا ٶشپەس ٸز قالدىرعان الاشوردا كٶسەمٸ, قازاق جەرٸنٸڭ استىنداعى, ٷستٸندەگٸ, كٶگٸندەگٸ بار بايلىعى قازاققا قىزمەت ەتۋٸن ارمانداپ ٶتكەن اسا كٶرنەكتٸ تۇلعا. 1937 جىلدىڭ تامىزىندا ناقاق جالانىڭ قۇربانى بولىپ مəسكەۋدە اتۋ جازاسىنا كەسٸلدٸ.

جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ (1889-1931) – قازاق حالقىنىڭ ازاتتىعى ٷشٸن كٷرەسكەن ۇلت قايراتكەرٸ, كلاسسيك جازۋشى, اعارتۋشى عالىم. 1929 جىلى «ۇلتشىل ۇيىممەن بايلانىسى بار» دەگەن جالامەن تۇتقىندالىپ, 1931 جىلى اتۋ جازاسىنا كەسۋ تۋرالى سىرتتاي ٷكٸم شىعارىلدى. مəسكەۋدە جەرلەنگەن.

نىعمەت نۇرماقوۆ (1895-1937) – كٶرنەكتٸ قوعام جəنە مەملەكەت قايراتكەرٸ, قالامگەر پۋبليتسيست. الاش ارىسى Əليحان بٶكەيحانوۆپەن بٸر كٷندە, بٸر ستاتيامەن مəسكەۋدە اتىلعان.

سۇلتانبەك قوجانوۆ (1894-1938) – مەملەكەت جəنە قوعام قايراتكەرٸ, عالىم, پۋبليتسيست. استانانى ورىنبوردان قىزىلورداعا كٶشٸرۋدە, بۇرمالانىپ كەلگەن «كيرگيز» دەگەن اتتى «قازاق» دەپ تٷزەتۋدە ەرەن قايرات كٶرسەتكەن.

نəزٸر تٶرەقۇلوۆ (1892-1937) – مەملەكەت جəنە قوعام قايراتكەرٸ. قازاقتان شىققان العاشقى كəسٸبي ديپلومات. كسرو- نىڭ ساۋد ارابيياسىنداعى ٶكٸلەتتٸ ٶكٸلٸ بولعان, دۋايەن لاۋازىمىنا (سول ەلدەگٸ ەلشٸلەرگە باسشىلىق جٷرگٸزەتٸن دəرەجە) جەتكەن تۇڭعىش قازاق. ۇلت مٷددەسٸن ٶز ٶمٸرٸنەن بيٸك قويعان ارداقتى ازامات 1937 جىلى اتۋ جازاسىنا كەسٸلدٸ.

تۇرار رىسقۇلوۆ (1894-1938) – مەملەكەت جəنە قوعام قايراتكەرٸ. حالىق كوميسسارلارى كەڭەسٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى دəرەجەسٸنە دەيٸن كٶتەرٸلدٸ. 1937 جىلى 21 مامىردا كيسلوۆودسكٸدە دەمالىستا جٷرگەن جەرٸندە «پانتٷرٸكشٸل», «حالىق جاۋى» دەگەن ايىپپەن تۇتقىنعا الىندى, مəسكەۋدە اتىلدى.

احمەت بٸرٸمجانوۆ (1871-1927) – الاش جۇرتىنىڭ ازاتتىعى ٷشٸن كٷرەسكەن تۇلعا. رەسەيدٸڭ ٸ جəنە ٸٸ مەملەكەتتٸك دۋمالارىنا دەپۋتات بولىپ سايلانىپ, مۇسىلمان فراكتسيياسى تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتٸن اتقارعان. سٷيەگٸ لەنينگرادتاعى «ۆولكوۆ» زيراتىندا.

قامبار مەدەتوۆ (1901-1938) – اتاقتى كٷيشٸ, ٶنەر قايراتكەرٸ. كٷيشٸلٸك تالانتىمەن ستاليندٸ تاڭعالدىرعان. 1937 جىلى رەپرەسسيياعا ۇشىراپ, سولتٷستٸك قيىر شىعىستا قايتىس بولدى.

عاني مۇراتباەۆ (1902-1925) – ورتالىق ازييامەن قازاقستان جاستار قوزعالىسىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ بٸرٸ, كوممۋنيستٸك جاستار ينتەرناتسيونالىنىڭ قايراتكەرٸ. ٶكپە اۋرۋىنان قايتىس بولىپ, مəسكەۋدەگٸ «ۆاگانكوۆ» قورىمىنا جەرلەندٸ.

ەليزاۆەتا Əليحانقىزى سəدۋاقاسوۆا (1903-1971) – «الاش» قوزعالىسىنىڭ كٶسەمٸ Əليحان بٶكەيحانوۆتىڭ قىزى, ۇلت قايراتكەرٸ سماعۇل سəدۋاقاسوۆتىڭ جارى. دəرٸگەر-تەراپەۆت, مەديتسينا عىلىمىنىڭ دوكتورى. ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىسقا ٶزٸ سۇرانىپ اتتانعان. مəسكەۋ قالاسىندا قايتىس بولعان.

قايىربولات مايدانوۆ (1956-2000) – اۋعانستانداعى سوعىستا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعان جالعىز قازاق. اۋعان جەرٸندە بارلىعى 1250 تاپسىرما ورىنداپ, 1100 ساعات ۋاقىتىن əۋەدە ٶتكٸزگەن. 2000 جىلى چەشەنستانداعى سوعىستا ەرلٸكپەن قازا تاپقاننان كەيٸن رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ باتىرى اتاعى بەرٸلدٸ. قازاقتىڭ قىران قاناتتى قاھارمان ۇلى سانكت-پەتەربۋرگتە جەر قوينىنا تاپسىرىلعان.

ەرٸك قۇرمانعاليەۆ (1959-2007) – əيگٸلٸ وپەرا əنشٸسٸ, اكتەر. 1992 جىلى «مادام باتتەرفلياي» سپەكتاكلٸندەگٸ باستى رٶلٸ ٷشٸن رەسەيدە «جىلدىڭ ٷزدٸك اكتەرٸ» اتانعان. اسا سيرەك كەزدەسەتٸن داۋىس يەسٸ 2007 جىلى كٶز جۇمىپ, مəسكەۋدەگٸ «ۆاگانكوۆ» زيراتىنا جەرلەندٸ.

يران

جارىلعاپ قىرىقمىلتىق (1908- 1990) – يران قازاقتارىنان شىققان əيگٸلٸ اقىن. تۋعان ەلگە دەگەن جٷرەكجاردى سەزٸمنەن تۋعان جىرلارى وتاندىق مەرزٸمدٸ باسىلىمداردا جيٸ جارييالانعان. گٷمبەز-قاۋىس قالاسىنىڭ ٸرگەسٸندەگٸ قازاق اۋىلىندا ٶمٸردەن وزدى.

موڭعولييا

كٷلتەگٸن (684-731) – تٷركٸ جۇرتىنىڭ داڭقتى قولباسشىسى. ەجەلگٸ تاريحي- پوەزييالىق جازبا دەرەكتەر بويىنشا, 7 جاسىندا جەتٸم قالعان, 16 جاسىندا بەس قارۋىن اسىنىپ ەل قورعاعان. اعاسى تونىكٶك دانانى تاققا وتىرعىزىپ, ٶزٸ ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن ات ارقاسىندا عۇمىر كەشكەن. 47 جاسىندا سوعىستا قازا بولعان.

حامزا ەرزٸنۇلى زايسانوۆ (1912-1966) – شەتەلدەردەگٸ قازاقتار اراسىنان شىقان العاشقى قازاق گەنەرالدارىنىڭ بٸرٸ, اتى اڭىزعا اينالعان əسكەري ۇشقىش. 1939 جىلى جاپونييامەن حالحين-گولدا بولعان ۇرىستا تەڭدەسسٸز ەرلٸك كٶرسەتكەن. 1942 جىلى موڭعولييا ٷكٸمەتٸنٸڭ قاۋلىسىمەن Əۋە قارۋلى كٷشتەرٸنٸڭ باس قولباسشىسى بولىپ تاعايىندالادى. 1944 جىلى ۇلى قۇرىلتاي باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن وعان اۆياتسييا گەنەرال-مايور شەنٸ بەرٸلەدٸ. 1966 جىلى قايتىس بولعان داڭقتى باتىر ۇلان-باتورداعى «التىن بەسٸك» زيراتىنا جەرلەنگەن.

ٶزبەكستان

ەر قوساي (1507-1594) – قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى كەزەڭٸندە ٶمٸر سٷرگەن, قازاق مەملەكەتتٸگٸن نىعايتۋعا ٷلەس قوسقان تاريحي تۇلعا. ەر قوساي تٷرٸكمەننٸڭ ەرسارىكٶسەمٸنٸڭ قىزى وعىلمەڭلٸگە ٷيلەنگەن. ودان جورىق جىرشىلارى, اقىندار, جىراۋلار, ٶنەر شەبەرلەرٸ قالنيياز, ابىل, نۇرىم, قاشاعان سىندى دٷلدٷلدەر تاراعان. ەر قوسايمەن وعىلمەڭلٸ انا نٷكٸس قالاسىنىڭ بەستٶبە جەرٸندە مəڭگٸلٸككە دامىل تاپقان.

تəۋەكەل حان – 1583-1598 جىلدارى بيلٸك قۇرعان قازاق حانى. بۇحار حاندىعىمەن كٷرەستە مəسكەۋمەن وداقتاسۋدى جٶن ساناپ, 1594 جىلى ەلشٸ اتتاندىرعان. بۇحارا قالاسىن الۋ ٷشٸن بولعان ۇرىستا اۋىر جارالانىپ, تاشكەنتكە كەلٸپ قايتىس بولدى. سامارقان قالاسىندا جەرلەنگەن.

شىعاي حان – 1580-1582 جىلدارى بيلٸك جٷرگٸزگەن قازاق حانى. شايباني مۇراگەرلەرٸنٸڭ اراسىنداعى تاق تارتىسىن قازاق مەملەكەتتٸلٸگٸن نىعايتۋعا سəتتٸ پايدالانعان. سامارقان قالاسىندا جەرلەنگەن.

جالاڭتٶس باھادٷر سەيٸتقۇلۇلى (1576-1656) – باتىر قولباسشى, بي. باتىردىڭ دەنەسٸ سامارقان ٶڭٸرٸندەگٸ داعبيد قىستاعىندا جەرلەنگەن.

تٶلە بي (1663-1756) – قازاق حالقىنىڭ بٸرلٸگٸن نىعايتۋعا زور ٷلەس قوسقان اتاقتى بي. تəۋكەنٸ حان ەتٸپ سايلاپ, ٷش جٷزدٸڭ ۇلىستارىن بٸر ورتالىققا باعىندىرۋعا ۇيىتقى بولعان. تٶلە بي تاشكەنتتەگٸ شايقانتəۋٸر زيراتىنا جەرلەنگەن.

Əيتەكە بي (1644-1700) – قازاق حالقىنىڭ اتاقتى ٷش بيٸنٸڭ بٸرٸ. تəۋكەنٸ حان ەتٸپ سايلاۋعا قاتىسقان. Əيتەكە بيدٸڭ قابٸرٸ ٶزبەكستانداعى ناۋاي وبلىسىنىڭ نۇراتا دەگەن جەرٸندە.

سىرىم داتۇلى (1723-1802) – قولباسشى باتىر, بي, شەشەن. 1783-1797 جىلدارداعى ورىس وتارشىلارىنا قارسى ۇلت- ازاتتىق كٶتەرٸلٸستٸڭ جەتەكشٸسٸ. پاتشا əسكەرٸنەن باس ساۋعالاعان سىرىم حيۋا حاندىعىنىڭجەرٸنە ٶتٸپ كەتەدٸ. ەل اراسىنا اتاعى كەڭٸنەن تاراعان باتىردان قاۋٸپتەنگەن حيۋا حانى ونى قاپىدا ۋلاپ ٶلتٸرگەن. سٷيەگٸ قاراقالپاقستاندا جەرلەنگەن.

بازار وڭداسۇلى (1842-1911) – جىراۋ. قازٸرگٸ قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قارماقشى اۋدانىندا دٷنيەگە كەلگەن. بازار 15-16 جاسىنان باستاپ ور تٶڭٸرەگٸن, ىرعىز, سىر بويى, قىزىلقۇمدى, ٷرگەنٸش, حيۋا جا- عىن جىراۋ رەتٸندە ارالايدى. جىراۋدىڭ ٶز ايتۋىمەن حاتقا تٷسكەن 15 مىڭ جولعا جۋىق ٶلەڭ-جىرلارى, 5 داستانى ساقتالعان. بازار جىراۋدىڭ ٶلەڭدەرٸ 1925 جىلى تاشكەنتتە شىققان «تەرمە» جيناعىنا, 1931 جىلى جارىق كٶرگەن «قازاقتىڭ əدەبيەت نۇس قالارى» اتتى كٸتاپقا ەندٸ. بازار جىراۋدىڭ زيراتى ٶزبەكستاننىڭ تامدى اۋدانىنىڭ جالپاقتاۋ دەگەن جەرٸندە.

شəدٸ جəڭگٸروۆ (1855-1933) – اقىن. ول 30-عا جۋىق داستان جəنە كٶپتەگەن ٶلەڭدەر جازعان. كٶلەمدٸ شىعارمالارىنان قازٸرشە تابىلعانى – 18 داستان. ٶزبەكستاننىڭ سىردارييا وبلىسى قاراتٶبە ەلدٸمەكەنٸندە دٷنيە سالعان.

سەرəلٸ لاپين (1868-1919) قىزىلوردا وبلىسى, سىردارييا اۋدانى, قوعالىكٶل اۋىلىندا تۋعان. اراب, پارسى ت.ب. شىعىس تٸلدەرٸن جەتٸك بٸلٸپ, «شاھناما», «تۋھرات ال-حاني» داستاندارىنىڭ پارسى تٸلٸندەگٸ قولجازبالارىن زەرتتەگەن, فيرداۋسيدىڭ «شاھناماسىن» قازاقشا تəرجٸمالاعان. 1919 جىلى سامارقان قالاسىندا بەلگٸسٸز جاعدايدا قايتىس بولدى.

 سابىر راحىموۆ (1902-1945) – كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, گۆاردييا گەنەرال- مايورى, داڭقتى قولباسشى. 1945 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا كەنيگسبەرگتە قازا تاپتى. كەيٸن سٷيەگٸ مايدان دالاسىنان əكەلٸنٸپ, تاشكەنتتەگٸ كافانوۆ ساياباعىنا جەرلەندٸ.

ورال تاڭسىقباەۆ (1904 – 1974) – كەسكٸندەمەشٸ, كسرو حالىق سۋرەتشٸسٸ, كسرو كٶركەمسۋرەت اكادەميياسىنىڭ تولىق مٷشەسٸ. ٶزبەك كسر-ٸ مەملەكەتتٸك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى (1973). لەنين جəنە باسقا 4 وردەنمەن ماراپاتتالعان. تاشكەنتتەگٸ «شاعاتاي» قورىمىنا جەرلەنگەن.

Əبيبۋللا سادىقوۆ (1930-1991) – بالۋان. 1952 جىلى اشحابادتا ورتا ازييا جəنە قازاقستان اراسىندا ٶتكەن سپارتاكيادادا كٷرەستەن ابسوليۋتتٸ چەمپيون بولعان. ٶزبەكستاننىڭ بٸرنەشە دٷركٸن (1949,1954, 1955) چەمپيونى. سٷيەگٸ نٶكٸس قالاسىنداعى زيراتقا قويىلعان.

ٶمٸرزاق قوجامۇراتوۆ (1936-1983) – اقىن. بۇحارا وبلىسى, تامدى اۋدانىندا تۋعان. جازۋشى», «جالىن» باسپالارىنان «جيدەلٸ بايسىن» (1966), «تاڭعى داۋىس» (1971), «جول اياقتالمايدى» (1981), «وي كەشۋ» (1989), «كٷن استىندا – قۇدٸرەت» (1998), «سۋرەتتەگٸ جۇمباقتار» (1998) جىر جيناقتارى جارىق كٶرگەن. ٶزبەكستاننىڭ ناۋاي وبلىسىنداجەرلەنگەن.

ۋكراينا

عۇبايدوللا بٶكەەۆ (1840-1909) – əسكەري قايراتكەر, رەسەي ارميياسىنىڭ ينفانتەرييا گەنەرالى. ورىس-تٷرٸك سوعىسىندا ايرىقشا قولباسشىلىق قابٸلەت كٶرسەتكەنٸ ٷشٸن گەنەرال-مايور اتاعىن, «ەرلٸگٸ  ٷشٸن» التىن قىلىشىن يەلەنگەن, ٸ دəرەجەلٸ اننا وردەنٸمەن ماراپاتتالعان. وتستاۆكاعا شىققان سوڭ, 1902 جىلى يمپەراتور سىيعا تارتقان يالتاداعى يەلٸگٸنە كٶشٸپ بارىپ, سٷيەگٸ سول قالادا جەرلەنگەن.

تƏجٸكستان

ەلەۋسٸز بۇيرين (1874-1933) – اقىن, قوعام قايراتكەرٸ. 1911-13 جىلدارى «قازاق ستان» گازەتٸنٸڭ رەداكتورى بولىپ, «قازاق-ستان» سٶزٸن تۇڭعىش رەت رەسمي تٸلگە ەنگٸزدٸ. 1932 جىلى ەلدە ساياسي قۋعىن-سٷرگٸننٸڭ العاشقى تولقىنى باستالعاندا ەلەۋسٸز بۇيرينتəجٸكستانعا قونىس اۋدارادى. سوندا ورتالىق ارحيۆ باسقارماسىنا ينسپەكتور بولىپ قىزمەتكە ورنالاسادى. 1933 جىلى 16 سəۋٸردە قىزمەتٸنەن قۋىلىپ, كٶپ ۇزاماي اشتىقتان دۋشانبەدە دٷنيە سالادى.

تٷرٸكمەنستان

قۇنىسكەرەي قوجاحمەتوۆ (1895-1964) – قىزىل چەكيستەرگە قارۋلى قارسىلىق كٶرسەتكەنٸ ٷشٸن قۋعىندالعان, «باندى قۇنىسكەرەي» اتانعان حالىق باتىرى. اتىراۋ وبلىسى, قىزىلقوعا اۋدانى, تايسويعان قۇمىندا تۋعان. كەڭەس ٶكٸمەتٸ تۇسىندا «قاندىقول قاراقشى» دەگەن جالا جابىلسا دا, əدٸلدٸگٸمەن, ەرلٸگٸمەن ەسٸمٸ اڭىزعا اينالعان. 1933 جىلى تٷرٸكمەنستانعا باس ساۋعالاۋعا مəجبٷر بولادى. سول جاقتا Əبٸلقايىر جامانوۆ دەگەن اتپەن ٶمٸر سٷرٸپ, 1964 جىلى ٶمٸردەن وزعان

P.S. جات جۇرتتا جەرلەنگەن تۇلعالاردىڭ جوعارىداعى تٸزٸمٸنە قوسىلاتىن əلٸ قانشاما ارىسىمىز بار ەكەنٸ سٶزسٸز. بٸز بٷگٸن تاريحتى زەرتتەۋشٸلەرگە, عالىمدارعا ۇسىنىس رەتٸندەگٸ ويىمىزدى ورتاعا سالىپ وتىرمىز. ەسكەرتە كەتەتٸن بٸر جايت, 1941- 1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسىندا رەسەي, ۋكراينا, بەلورۋسسييا, مولداۆييا مەن ۆەنگرييا, يۋگوسلاۆييا, پولشا, چەحوسلوۆاكييادا وپات بولىپ, سوندا جەرلەنگەندەر دەرەگٸ كٶپ كٸتاپتاردا بار بولعاندىقتان ماقالاعا كٸرگٸزٸلمەدٸ. تۇلعالارىمىزدى تولىققاندى تٷگەندەۋ الداعى كٷننٸڭ ەنشٸسٸندە بولماقشى.

عابيت ٸسكەندەرۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»