«El úmitin er aqtar, Er ataǵyn el saqtar».
Halyq maqaly
Sonaý 1942 jyldyń ysqyrǵan aiazdy kúnderiniń birinde Almatydan keiinnen aty álemge áigili bolǵan maidan shebindegi V.I.Panfilov diviziiasyn tolyqtyrýǵa birneshe eshelon qazaqstandyq jaýyngerler attanǵan bolatyn. Naqtyraq aita ketsek, bulardyń kóbi óz erikterimen el qorǵaýǵa suranǵan qazaq jigitteri edi.
Aldymen, maidanger kompozitor Ramazan Elebaev týraly.
Osy maidanǵa attanǵan azamattardyń ishinde, Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyn alǵan Tólegen Toqtarov jáne sol kezdegi jas kompozitor Ramazan Elebaevta bar edi. Olar mingen eshelon birneshe kún júrip, Máskeýge taiaý kelip toqtaidy. Bular tolyqtyratyn 1075-shi polk Novo-Nikolsk eldi mekenine ornalasqan bolatyn. Polkqa qosylýǵa jańadan kelgen jaýyngerlerdi osy aýyldaǵy maqta toqý fabrikasynyń klýbyna ornalasqan komissiia qabyldady. Komissiiany basqarýǵa ol kezde kapitan dárejesindegi Baýyrjan Momyshuly taǵaiyndalyp, quramynda polk komsomol uiymynyń hatshysy Baltabek Jetpisbaev, avtomatshylar rotasynyń saiasi jetekshisi, artynan Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyn ielengen Málik Ǵabdýllin, taǵy basqalary edi. Osy arada toqtalyp aita keterimiz, Ramazan Elebaev polk komissarynyń hatshysy bolyp taǵaiyndalady. Al, polk komissary Ahmetjan Muhamediiarov bolatyn. Sol kezdiń ózinde elimizge aitarlyqtai tanymal bolyp qalǵan Ramazannyń jai-kúiin surai kele, Baýyrjan Momyshuly polktegi ónerpaz jigitterdiń basyn qosyp, maidan dalasyndaǵy jaýyngerlerge kontsert uiymdastyrýǵa usynys jasaidy. Bul sózdi qýana qup alǵan Ramazan dereý bel sheshe kirisedi. Sóitip, soǵys ótinde júrgen jaýyngerlerdiń arasynan ánshi, dombyrashy jáne bishi jigitterdi jinap, repetitsiia ótkizedi. Olardyń oiyn-saýyǵyna jinalǵandar alysta qalǵan eldegi kúnderin eske alyp, bir jasap qalady. Jaýyngerler ásirese, Ramazannyń «Kabardinka» biine qaita-qaita qol soǵyp, erekshe yqylas bildiredi. Osy ánshi, kopozitor Ramazannyń taǵy bir ádeti, soǵys arasyndaǵy tynyshtyq kezinde, qolyna qalamy men dápterin alyp, óziniń oiynan, shabytynan týǵan ánderdi jazyp otyrǵan. Sonyń biri ataqty 28 panfilovshylarǵa arnalǵan «28 batyr» atty áni edi. Ánniń sózin jazýǵa ataqty Báýken jáne Málik Ǵabdýllin kómektesti. Bul án jaýyngerlerge óte unady. Olarǵa joryq jolynda zor rýh berdi. Keiinnen, bul ándi «Za Rodiný» gazetiniń redaktory, kópke belgili Jambyl aqynnyń aýdarmashysy bolǵan Pavel Kýznetsov orys tiline aýdarady.
«Jas qazaq» áni qalai shyqty?
Osylardy aita otyryp, Ramazan Elebaevtyń qazaq eline keńinen taraǵan «Jas qazaq» ániniń qalai týǵanyń aita keteiik. Bul án óziniń qasynda júrgen, maidandas serigi Tólegen Toqtarovqa arnalǵan.
Tólegen Toqtarov 1920 jyly 19 jeltoqsan kúni Shyǵys Qazaqstan oblysy, Ulan aýdany, Qaraqudyq aýylynda dúnie esigin ashqan. Tólegen jastyq shaǵynan adal, bir sózdi, ózine de ózgege de qatań talap qoia biletin azamat bolyp ósti. Tólegenniń ata-anasy asharshylyq jyldarynda dúnieden ozdy. Asqar taýdai ákesiniń inisi Tólegendi sol kezdegi Ridder qalasyna alyp keledi. Bul jerde Tólegen qazaq mektebinde jeti synyptyq mektepte bilim alady. 1938 jyly 17 jasynda Ridder qalasy mańynda sol kezdegi iri kásiporyn qorǵasyn zaýytynda jumysshy boldy. Alǵashqy kúnderden-aq ózin qabiletti, isker jan retinde kórsetedi. Sóitip júrip, maidanǵa ózi suranyp, attanady.
Batyl da erkin qimyldaityn Tólegen jaýyngerlerdi san ret jaýǵa bastap shyqty. 1942 jyly 5 aqpanda Novgorod oblysyndagy Nagatkino aýylyna birinshi bolyp kirip, birden jaýdyń 7 áskeriniń kózin joiyp, ekeýin tutqynǵa aldy. 1942 jyly 10 aqpanda Borodino selosy úshin bolǵan keskilesken urysta nemis bóliminiń shtabyna basyp kirip, 5 nemis ofitseriniń kózin joiady. Tólegenniń maidandaǵy erligin óz kózimen kórgen Keńes Odaǵynyń batyry belgili jazýshy Málik Ǵabdýllin Tólegen jaiynda esteliginde: «1942 jyldyń 10 aqpany kúni tús kezinde nemister batyl kúshpen qaita shabýyl jasady. Bul joly nemisterdiń shabýylyna búkil batalon avtomatshylary attandy. Naǵyz kúshti soǵys bastaldy. Shaiqas kezinde oq dárisi taýsylǵan Tólegen ishinen aýyr jaralandy. Tólegen ornynan atyp turdy da, salbyrap shyqqan jaraly ishegin qarnyna qysyp, avtomatyn qolyna ala júgirgen betimen nemis ofitseriniń qaq basynan perip jiberdi. Ofitserdi jairatyp salyp, qaita orala bergende jaýdyń qaita atylǵan pýlemet oǵy onyń keýdesine tidi. Esil er Tólegen osyndai erlik ólimmen qaza boldy. Tólegenniń súiegi Borodinonyń kún shyǵys shetindegi tóbege jerlendi» – dep, onyń janqiiarlyǵy men qazasyn osylai baiandaidy. Osy, tobyqtan qan keshken, Borodino úshin bolǵan urysta, kórsetken eresen erligi úshin, Tólegen Toqtarovqa qaza bolǵannan keiin KSRO Joǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń sheshimimen Keńes Odaǵynyń batyry ataǵy beriledi.
Degenmen maidandas seriginiń oida – joqta mert bolýyna qatty qinalǵan dosy, kompozitor Ramazan Elebaev, garmonyn arqalai júrip, biraz kúnderden keiin, el aýyzyndaǵy aitýly «Jas qazaq» ánin shyǵarǵan edi.
Keiinnen, 1943 jyldyń qańtar aiynda maidandaǵy diviziiaǵa Almatydan Ǵabiden Mustafin jetekshilik etken bir top mádeniet qairatkerleri keldi. Bul toppen, ataqty ánshi Júsipbek Elebekov, tanymal ártis Elýbai Ómirzaqov, bishi Arkadii Astahov, ártister Sháripa Tursynbaeva, Qamash Baýbekova, taǵy basqalary kelgen bolatyn. Armiia basshylary men jaýyngerler olardy qushaq jaia qarsy aldy. Elden kelgen bul óner qairatkerleri qalyń áskerdiń aldynda kontsert uiymdastyrady. Bularǵa Ramazan bastaǵan ónerpaz jigitterde qosyla ketti.
Kontsertten keiin Júsipbek Ramazannyń «Jas qazaq» ánin elge ala barýdy oilaidy. Buǵan Ramazan Elebaev qýana kelisimin beredi. Bulardyń aityp otyrǵan ánin súisine tyndaǵan Ǵabiden Mustafin, - Júsipbek myna ánderiń keremet eken. Buryn estimegen edim. Tek, maǵynaly bolý úshin, sózderine azdap ózgerister kirgizeiik. Sóitip, Ǵabiden atamyz «Jas qazaqtyń» sózin qaita jazyp shyqty. Ramazan bolsa, elden kelgen bul azamattarǵa riza bolyp, óziniń shyǵarǵan ánin elge ala ketýine qýanyshty ekendigin kórsetedi.
Qar jamylǵan keń dala, qanǵa bógip,
Kúrkiredi sur aspan ólim tógip,
Jas qazaq,
Murttai ushty ýralap.
Janyn qiyp jas ómirden,
Asqaqtaǵan armanǵa órmelegen.
Jas qazaq,
Jatty kózi ot jainap.
Qapysyn tapqan zulym jaý, masattanyp,
Otyr edi ózine meiir qanyp,
Jas qazaq,
Atyldy oq bop kóre sap.
Altyn shapaq aq iek, atqanda tań,
Qalǵanynsha denede bir qasyq qan,
Jas qazaq,
Jatty jaýyn janyshtap.
Sol betinde jan berdi, ol týrmady,
Ary úshin eliniń bop qurbany,
Jas qazaq,
Báriń soǵan uqsap baq!
El qorǵaǵan maidanda jas arystan,
Toqtarovtai artynda qalar dastan.
Jas qazaq,
Mine saǵan máńge baq!
Ramazannyń joryqta júrgen jaýynger dostary batyr Tólegenge arnalǵan osynaý ándi jattap alyp, soǵys arasynda aityp júrdi.
Jalpy, Aqmola oblysynyń Eńbekshilder (qazirgi Birjan sal aýdany) aýdanynda týyp ósken, jas kompazitor Ramazan Elebaevtyń surapyl soǵys jolynda júrip, jazǵan «Talǵar polkiniń marshy», « 28 batyr», «23-shi polk marshy» tárizdi buǵan deiin jazǵan ánderin orys tiline aýdarǵan sol kezdegi maidandyq gazettiń redaktory Pavel Ivanovich Kýznetsov ile-shala osy «Jas qazaq» ánin de aýdaryp, gazetke shyǵarady.
Iá, Ramazan batyr inisi Tólegen Toqtarovqa osy ánimen óner tarihynda biik eskertkish qaldyrdy. Keiinnen, bul ánderdiń avtory Ramazan Elebaevta maidanda erlikpen qaza tabady. Óziniń osy óshpes shyǵarmalarymen tek qana Tólegen men «28 batyrǵa» jáne taǵy basqa sol maidandaǵy jaýyngerlerge ǵana emes, ol ózine de, eskirmes, muqalmas estelik qaldyryp ketti.
Ramazannyń tabiǵi talantyna sol kezdegi shtab diviziiasynyń bastyǵy polkovnik Serebriakov pen diviziia komissary Egorov ta asa tánti bolǵan edi. Olar Ramazannyń shyǵarmashylyqpen ainalasýyna qamqorlyq jasap, shyǵarǵan ánderin jaýyngerlerge jappai aityp júrýge arnaiy buiryqta shyǵarǵan bolatyn.
Bizdiń aitarymyz, osy batyr atalarymyzǵa ózderiniń týyp – ósken ata- mekenderinde keiingi urpaqqa úlgi bolarlyqtai kórnekti eskertkish ornatyp (tipti, oblys ortalyqtarynda da, iaǵni aitqanda, Kókshetaý men Óskemende de ), múmkin bolsa, mektep attaryn berip (eger joq bolsa), aýdan, sonymen qatar, qalalardyń ortalyq kóshelerin osy kisilerdiń atymen atap, qurmet kórsetýge bolarma edi!
Beisenǵazy Ulyqbek
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
