«ەل ٷمٸتٸن ەر اقتار, ەر اتاعىن ەل ساقتار».
حالىق ماقالى
سوناۋ 1942 جىلدىڭ ىسقىرعان ايازدى كٷندەرٸنٸڭ بٸرٸندە الماتىدان كەيٸننەن اتى ەلەمگە ەيگٸلٸ بولعان مايدان شەبٸندەگٸ ۆ.ي.پانفيلوۆ ديۆيزيياسىن تولىقتىرۋعا بٸرنەشە ەشەلون قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەر اتتانعان بولاتىن. ناقتىراق ايتا كەتسەك, بۇلاردىڭ كٶبٸ ٶز ەرٸكتەرٸمەن ەل قورعاۋعا سۇرانعان قازاق جٸگٸتتەرٸ ەدٸ.
الدىمەن, مايدانگەر كومپوزيتور رامازان ەلەباەۆ تۋرالى.
وسى مايدانعا اتتانعان ازاماتتاردىڭ ٸشٸندە, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن العان تٶلەگەن توقتاروۆ جەنە سول كەزدەگٸ جاس كومپوزيتور رامازان ەلەباەۆتا بار ەدٸ. ولار مٸنگەن ەشەلون بٸرنەشە كٷن جٷرٸپ, مەسكەۋگە تاياۋ كەلٸپ توقتايدى. بۇلار تولىقتىراتىن 1075-شٸ پولك نوۆو-نيكولسك ەلدٸ مەكەنٸنە ورنالاسقان بولاتىن. پولكقا قوسىلۋعا جاڭادان كەلگەن جاۋىنگەرلەردٸ وسى اۋىلداعى ماقتا توقۋ فابريكاسىنىڭ كلۋبىنا ورنالاسقان كوميسسييا قابىلدادى. كوميسسييانى باسقارۋعا ول كەزدە كاپيتان دەرەجەسٸندەگٸ باۋىرجان مومىشۇلى تاعايىندالىپ, قۇرامىندا پولك كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بالتابەك جەتپٸسباەۆ, اۆتوماتشىلار روتاسىنىڭ ساياسي جەتەكشٸسٸ, ارتىنان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن يەلەنگەن مەلٸك عابدۋللين, تاعى باسقالارى ەدٸ. وسى ارادا توقتالىپ ايتا كەتەرٸمٸز, رامازان ەلەباەۆ پولك كوميسسارىنىڭ حاتشىسى بولىپ تاعايىندالادى. ال, پولك كوميسسارى احمەتجان مۇحامەديياروۆ بولاتىن. سول كەزدٸڭ ٶزٸندە ەلٸمٸزگە ايتارلىقتاي تانىمال بولىپ قالعان رامازاننىڭ جاي-كٷيٸن سۇراي كەلە, باۋىرجان مومىشۇلى پولكتەگٸ ٶنەرپاز جٸگٸتتەردٸڭ باسىن قوسىپ, مايدان دالاسىنداعى جاۋىنگەرلەرگە كونتسەرت ۇيىمداستىرۋعا ۇسىنىس جاسايدى. بۇل سٶزدٸ قۋانا قۇپ العان رامازان دەرەۋ بەل شەشە كٸرٸسەدٸ. سٶيتٸپ, سوعىس ٶتٸندە جٷرگەن جاۋىنگەرلەردٸڭ اراسىنان ەنشٸ, دومبىراشى جەنە بيشٸ جٸگٸتتەردٸ جيناپ, رەپەتيتسييا ٶتكٸزەدٸ. ولاردىڭ ويىن-ساۋىعىنا جينالعاندار الىستا قالعان ەلدەگٸ كٷندەرٸن ەسكە الىپ, بٸر جاساپ قالادى. جاۋىنگەرلەر ەسٸرەسە, رامازاننىڭ «كاباردينكا» بيٸنە قايتا-قايتا قول سوعىپ, ەرەكشە ىقىلاس بٸلدٸرەدٸ. وسى ەنشٸ, كوپوزيتور رامازاننىڭ تاعى بٸر ەدەتٸ, سوعىس اراسىنداعى تىنىشتىق كەزٸندە, قولىنا قالامى مەن دەپتەرٸن الىپ, ٶزٸنٸڭ ويىنان, شابىتىنان تۋعان ەندەردٸ جازىپ وتىرعان. سونىڭ بٸرٸ اتاقتى 28 پانفيلوۆشىلارعا ارنالعان «28 باتىر» اتتى ەنٸ ەدٸ. ەننٸڭ سٶزٸن جازۋعا اتاقتى بەۋكەن جەنە مەلٸك عابدۋللين كٶمەكتەستٸ. بۇل ەن جاۋىنگەرلەرگە ٶتە ۇنادى. ولارعا جورىق جولىندا زور رۋح بەردٸ. كەيٸننەن, بۇل ەندٸ «زا رودينۋ» گازەتٸنٸڭ رەداكتورى, كٶپكە بەلگٸلٸ جامبىل اقىننىڭ اۋدارماشىسى بولعان پاۆەل كۋزنەتسوۆ ورىس تٸلٸنە اۋدارادى.
«جاس قازاق» ەنٸ قالاي شىقتى?
وسىلاردى ايتا وتىرىپ, رامازان ەلەباەۆتىڭ قازاق ەلٸنە كەڭٸنەن تاراعان «جاس قازاق» ەنٸنٸڭ قالاي تۋعانىڭ ايتا كەتەيٸك. بۇل ەن ٶزٸنٸڭ قاسىندا جٷرگەن, مايدانداس سەرٸگٸ تٶلەگەن توقتاروۆقا ارنالعان.
تٶلەگەن توقتاروۆ 1920 جىلى 19 جەلتوقسان كٷنٸ شىعىس قازاقستان وبلىسى, ۇلان اۋدانى, قاراقۇدىق اۋىلىندا دٷنيە ەسٸگٸن اشقان. تٶلەگەن جاستىق شاعىنان ادال, بٸر سٶزدٸ, ٶزٸنە دە ٶزگەگە دە قاتاڭ تالاپ قويا بٸلەتٸن ازامات بولىپ ٶستٸ. تٶلەگەننٸڭ اتا-اناسى اشارشىلىق جىلدارىندا دٷنيەدەن وزدى. اسقار تاۋداي ەكەسٸنٸڭ ٸنٸسٸ تٶلەگەندٸ سول كەزدەگٸ ريددەر قالاسىنا الىپ كەلەدٸ. بۇل جەردە تٶلەگەن قازاق مەكتەبٸندە جەتٸ سىنىپتىق مەكتەپتە بٸلٸم الادى. 1938 جىلى 17 جاسىندا ريددەر قالاسى ماڭىندا سول كەزدەگٸ ٸرٸ كەسٸپورىن قورعاسىن زاۋىتىندا جۇمىسشى بولدى. العاشقى كٷندەردەن-اق ٶزٸن قابٸلەتتٸ, ٸسكەر جان رەتٸندە كٶرسەتەدٸ. سٶيتٸپ جٷرٸپ, مايدانعا ٶزٸ سۇرانىپ, اتتانادى.
باتىل دا ەركٸن قيمىلدايتىن تٶلەگەن جاۋىنگەرلەردٸ سان رەت جاۋعا باستاپ شىقتى. 1942 جىلى 5 اقپاندا نوۆگورود وبلىسىنداگى ناگاتكينو اۋىلىنا بٸرٸنشٸ بولىپ كٸرٸپ, بٸردەن جاۋدىڭ 7 ەسكەرٸنٸڭ كٶزٸن جويىپ, ەكەۋٸن تۇتقىنعا الدى. 1942 جىلى 10 اقپاندا بورودينو سەلوسى ٷشٸن بولعان كەسكٸلەسكەن ۇرىستا نەمٸس بٶلٸمٸنٸڭ شتابىنا باسىپ كٸرٸپ, 5 نەمٸس وفيتسەرٸنٸڭ كٶزٸن جويادى. تٶلەگەننٸڭ مايدانداعى ەرلٸگٸن ٶز كٶزٸمەن كٶرگەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى بەلگٸلٸ جازۋشى مەلٸك عابدۋللين تٶلەگەن جايىندا ەستەلٸگٸندە: «1942 جىلدىڭ 10 اقپانى كٷنٸ تٷس كەزٸندە نەمٸستەر باتىل كٷشپەن قايتا شابۋىل جاسادى. بۇل جولى نەمٸستەردٸڭ شابۋىلىنا بٷكٸل باتالون اۆتوماتشىلارى اتتاندى. ناعىز كٷشتٸ سوعىس باستالدى. شايقاس كەزٸندە وق دەرٸسٸ تاۋسىلعان تٶلەگەن ٸشٸنەن اۋىر جارالاندى. تٶلەگەن ورنىنان اتىپ تۇردى دا, سالبىراپ شىققان جارالى ٸشەگٸن قارنىنا قىسىپ, اۆتوماتىن قولىنا الا جٷگٸرگەن بەتٸمەن نەمٸس وفيتسەرٸنٸڭ قاق باسىنان پەرٸپ جٸبەردٸ. وفيتسەردٸ جايراتىپ سالىپ, قايتا ورالا بەرگەندە جاۋدىڭ قايتا اتىلعان پۋلەمەت وعى ونىڭ كەۋدەسٸنە تيدٸ. ەسٸل ەر تٶلەگەن وسىنداي ەرلٸك ٶلٸممەن قازا بولدى. تٶلەگەننٸڭ سٷيەگٸ بورودينونىڭ كٷن شىعىس شەتٸندەگٸ تٶبەگە جەرلەندٸ» – دەپ, ونىڭ جانقييارلىعى مەن قازاسىن وسىلاي باياندايدى. وسى, توبىقتان قان كەشكەن, بورودينو ٷشٸن بولعان ۇرىستا, كٶرسەتكەن ەرەسەن ەرلٸگٸ ٷشٸن, تٶلەگەن توقتاروۆقا قازا بولعاننان كەيٸن كسرو جوعارعى كەڭەسٸ تٶرالقاسىنىڭ شەشٸمٸمەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرٸلەدٸ.
دەگەنمەن مايدانداس سەرٸگٸنٸڭ ويدا – جوقتا مەرت بولۋىنا قاتتى قينالعان دوسى, كومپوزيتور رامازان ەلەباەۆ, گارمونىن ارقالاي جٷرٸپ, بٸراز كٷندەردەن كەيٸن, ەل اۋىزىنداعى ايتۋلى «جاس قازاق» ەنٸن شىعارعان ەدٸ.
كەيٸننەن, 1943 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا مايدانداعى ديۆيزيياعا الماتىدان عابيدەن مۇستافين جەتەكشٸلٸك ەتكەن بٸر توپ مەدەنيەت قايراتكەرلەرٸ كەلدٸ. بۇل توپپەن, اتاقتى ەنشٸ جٷسٸپبەك ەلەبەكوۆ, تانىمال ەرتٸس ەلۋباي ٶمٸرزاقوۆ, بيشٸ اركاديي استاحوۆ, ەرتٸستەر شەريپا تۇرسىنباەۆا, قاماش باۋبەكوۆا, تاعى باسقالارى كەلگەن بولاتىن. ارمييا باسشىلارى مەن جاۋىنگەرلەر ولاردى قۇشاق جايا قارسى الدى. ەلدەن كەلگەن بۇل ٶنەر قايراتكەرلەرٸ قالىڭ ەسكەردٸڭ الدىندا كونتسەرت ۇيىمداستىرادى. بۇلارعا رامازان باستاعان ٶنەرپاز جٸگٸتتەردە قوسىلا كەتتٸ.
كونتسەرتتەن كەيٸن جٷسٸپبەك رامازاننىڭ «جاس قازاق» ەنٸن ەلگە الا بارۋدى ويلايدى. بۇعان رامازان ەلەباەۆ قۋانا كەلٸسٸمٸن بەرەدٸ. بۇلاردىڭ ايتىپ وتىرعان ەنٸن سٷيسٸنە تىنداعان عابيدەن مۇستافين, - جٷسٸپبەك مىنا ەندەرٸڭ كەرەمەت ەكەن. بۇرىن ەستٸمەگەن ەدٸم. تەك, ماعىنالى بولۋ ٷشٸن, سٶزدەرٸنە ازداپ ٶزگەرٸستەر كٸرگٸزەيٸك. سٶيتٸپ, عابيدەن اتامىز «جاس قازاقتىڭ» سٶزٸن قايتا جازىپ شىقتى. رامازان بولسا, ەلدەن كەلگەن بۇل ازاماتتارعا ريزا بولىپ, ٶزٸنٸڭ شىعارعان ەنٸن ەلگە الا كەتۋٸنە قۋانىشتى ەكەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ.
قار جامىلعان كەڭ دالا, قانعا بٶگٸپ,
كٷركٸرەدٸ سۇر اسپان ٶلٸم تٶگٸپ,
جاس قازاق,
مۇرتتاي ۇشتى ۋرالاپ.
جانىن قيىپ جاس ٶمٸردەن,
اسقاقتاعان ارمانعا ٶرمەلەگەن.
جاس قازاق,
جاتتى كٶزٸ وت جايناپ.
قاپىسىن تاپقان زۇلىم جاۋ, ماساتتانىپ,
وتىر ەدٸ ٶزٸنە مەيٸر قانىپ,
جاس قازاق,
اتىلدى وق بوپ كٶرە ساپ.
التىن شاپاق اق يەك, اتقاندا تاڭ,
قالعانىنشا دەنەدە بٸر قاسىق قان,
جاس قازاق,
جاتتى جاۋىن جانىشتاپ.
سول بەتٸندە جان بەردٸ, ول تۋرمادى,
ارى ٷشٸن ەلٸنٸڭ بوپ قۇربانى,
جاس قازاق,
بەرٸڭ سوعان ۇقساپ باق!
ەل قورعاعان مايداندا جاس ارىستان,
توقتاروۆتاي ارتىندا قالار داستان.
جاس قازاق,
مٸنە ساعان مەڭگە باق!
رامازاننىڭ جورىقتا جٷرگەن جاۋىنگەر دوستارى باتىر تٶلەگەنگە ارنالعان وسىناۋ ەندٸ جاتتاپ الىپ, سوعىس اراسىندا ايتىپ جٷردٸ.
جالپى, اقمولا وبلىسىنىڭ ەڭبەكشٸلدەر (قازٸرگٸ بٸرجان سال اۋدانى) اۋدانىندا تۋىپ ٶسكەن, جاس كومپازيتور رامازان ەلەباەۆتىڭ سۇراپىل سوعىس جولىندا جٷرٸپ, جازعان «تالعار پولكٸنٸڭ مارشى», « 28 باتىر», «23-شٸ پولك مارشى» تەرٸزدٸ بۇعان دەيٸن جازعان ەندەرٸن ورىس تٸلٸنە اۋدارعان سول كەزدەگٸ مايداندىق گازەتتٸڭ رەداكتورى پاۆەل يۆانوۆيچ كۋزنەتسوۆ ٸلە-شالا وسى «جاس قازاق» ەنٸن دە اۋدارىپ, گازەتكە شىعارادى.
يە, رامازان باتىر ٸنٸسٸ تٶلەگەن توقتاروۆقا وسى ەنٸمەن ٶنەر تاريحىندا بيٸك ەسكەرتكٸش قالدىردى. كەيٸننەن, بۇل ەندەردٸڭ اۆتورى رامازان ەلەباەۆتا مايداندا ەرلٸكپەن قازا تابادى. ٶزٸنٸڭ وسى ٶشپەس شىعارمالارىمەن تەك قانا تٶلەگەن مەن «28 باتىرعا» جەنە تاعى باسقا سول مايدانداعى جاۋىنگەرلەرگە عانا ەمەس, ول ٶزٸنە دە, ەسكٸرمەس, مۇقالماس ەستەلٸك قالدىرىپ كەتتٸ.
رامازاننىڭ تابيعي تالانتىنا سول كەزدەگٸ شتاب ديۆيزيياسىنىڭ باستىعى پولكوۆنيك سەرەبرياكوۆ پەن ديۆيزييا كوميسسارى ەگوروۆ تا اسا تەنتٸ بولعان ەدٸ. ولار رامازاننىڭ شىعارماشىلىقپەن اينالاسۋىنا قامقورلىق جاساپ, شىعارعان ەندەرٸن جاۋىنگەرلەرگە جاپپاي ايتىپ جٷرۋگە ارنايى بۇيرىقتا شىعارعان بولاتىن.
بٸزدٸڭ ايتارىمىز, وسى باتىر اتالارىمىزعا ٶزدەرٸنٸڭ تۋىپ – ٶسكەن اتا- مەكەندەرٸندە كەيٸنگٸ ۇرپاققا ٷلگٸ بولارلىقتاي كٶرنەكتٸ ەسكەرتكٸش ورناتىپ (تٸپتٸ, وبلىس ورتالىقتارىندا دا, ياعني ايتقاندا, كٶكشەتاۋ مەن ٶسكەمەندە دە ), مٷمكٸن بولسا, مەكتەپ اتتارىن بەرٸپ (ەگەر جوق بولسا), اۋدان, سونىمەن قاتار, قالالاردىڭ ورتالىق كٶشەلەرٸن وسى كٸسٸلەردٸڭ اتىمەن اتاپ, قۇرمەت كٶرسەتۋگە بولارما ەدٸ!
بەيسەنعازى ۇلىقبەك
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
