Jarqyn maqsat, jańa mindetter

Birneshe býyn ur­paq bilim alyp, qanatyn qaq­qan – batys óńirindegi negizgi ustazdar usta­hanasy, 85 jyldyq tarihy bar  M.Ótemisov atyn­­daǵy Batys Qazaqstan mem­lekettik ýniversiteti – Qa­zaq­stannyń kóne joǵary oqý oryn­darynyń biri, aimaqtyń má­deni, ǵylymi, áleýmettik jáne ekonomikalyq damytý ort­a­lyǵy bolyp tabylatyn bi­lim ordasy. Elbasynyń jyl saiy­nǵy dástúrli Joldaýlary men jahandyq jáne ishki syn-qaterlerge jaýap jáne sonymen bir mezgilde, jańa tarihi jaǵdailarda ulttyń damyǵan memleketterdiń otyz­dyǵyna ki­rýi jónindegi «100 naqty qadam» Ult jospary atty keshendi baǵ­dar­la­ma­sy men qoiylǵan naq­ty min­­detterdi oryndaý maq­sat­yn­da ýniversitette júieli ju­mystar atqarylýda.

Bilim ordasy búgingi kúni tájiribe kórsetkendei, oqý úrdisin uiymdastyrýda halyq­aralyq tájiribe almasýdy arttyryp keledi. Ýniversitet oqytý­shylary jyl saiyn bilik­ti­lik arttyrý kýrstary men Qa­zaqstannyń jáne Eýropa­nyń beldi joǵary oqý orynda­rynda taǵylymdamadan ótý­de. Ýniversitette fizika jáne matematika baǵyty boiyn­sha birlesken bilim berý baǵ­dar­lamalary engizildi. Bul birlesken baǵdarlamalar Otto fon Gerike atyndaǵy (Germaniia), Uly Kazimir atyn­daǵy (Polsha) ýniver­sitetteriniń, al qos diplomdy bilim berý AQSh-tyń Mis­sisipi ýniversitetiniń qa­tysýymen júzege asýda. Ýniversitette Resei Halyqtar dos­tyǵy ýniversitetimen (Máskeý) magistratýra boiynsha bir­les­ken baǵdarlamalar júr­­gizi­lýde. Bul bizdiń magis­trant­tarymyzǵa jetekshi seriktes ýniversitetterdiń diplom alýlaryna múmkindik beredi.

M.Ótemisov atyndaǵy Ba­tys Qazaqstan memlekettik ýni­­­ver­sitetinde (BQMÝ) mýlti­mediialyq klastarmen, elektrondy jáne qashyqtan oqytý­dy qam­­ta­masyz etetin jańa kom­piý­ter­lermen jabdyqtalǵan «Mahambet» aqparattyq tehno­lo­giialar ortalyǵy jumys jasaýda. Ýniversitetimiz qazirdiń ózinde bilim berý júiesin oń­tai­­landyrýda innovatsiialyq avtor­lyq baǵdarlamalarǵa ie. Oqý orny saitynyń bilim berý sapasyn qamtamasyz­dan­dyrý táýelsiz qazaqstandyq agent­tiginiń JOO internet-re­sýrs­tarynyń 2015 jylǵy reitingisinde 60 joǵary oqý ornynyń arasynda 8-shi oryn­dy ielenip otyrǵany da úlken jetistik dep bilemiz. Osy ortalyqtyń robototehnika laboratoriia­synda jas ǵalymdar, stýdentter, mektep oqýshylary da ǵylymi jobalardy birlese atqarýda. Mektep muǵalimderine robotty tehnikadan arnaiy kýrs­tar ótkizilip, biliktilikterin de shyńdaýda. Aǵyl­­shyn tilinde bilim berý baǵdar­lamalary jasaqtalyp, bilim berý modýlderiniń quramy keńeiý­de. Oqytýshylar arasynda jyl saiyn innovatsiialyq jo­ba­lar baiqaýyn ótkizý de dástúrge ainalyp otyr. Stý­dent­terdiń kásibi bilimderin kásip­oryndarda tájiribelik ne­giz­de shyńdaýy jolǵa qo­iyl­dy. Jumys berýshiler keńe­siniń qatysýymen eńbek naryǵynyń talaptaryna sáikes stýdentterdiń tańdaýlary ne­gi­zinde 185 modýldi bilim berý baǵdarlamasy jasaqtaldy. Aldaǵy oqý jylynda quny 40 mln teńge qarjyny quraityn fizika laboratoriia­sy iske qosylmaq. Sonymen qatar, jańa materialdyq bazamen qamtylatyn oqý ǵimaratyn turǵyzý da josparlanyp otyr.

Ýniversitet búgingi tańda halyqaralyq yntymaqtastyq pen akademiialyq utqyrlyq qyzmeti alys jáne jaqyn shetel joǵary oqý oryndarymen halyqaralyq bailanystardy uiymdastyrý jáne damytý jumystary boiynsha birqatar ister atqarýda. Nátijesinde búginde ýniversitetimiz taiaý jáne alys sheteldiń seksennen astam joǵary oqý ornymen kelisimshart jasaǵan. Olardyń qatarynda: Malai­ziia­nyń Malaia-Ýels ha­lyq­­­­aralyq ýniversiteti, Ger­maniianyń Gýtenberg atyn­daǵy ýni­ver­siteti, Passaý ýniver­siteti men Polshanyń Bydgosh qala­syndaǵy Ekonomika joǵary mek­tebi, AQSh-tyń Missisipi ýni­versiteti men London Me­ned­jment akademiia­sy, t.b. bar.

Oqý ornynyń biylǵy jyly Ýniversitetterdiń eýropalyq qaýymdastyǵyna tolyq múshe bolýy eýropalyq bilim men ǵylym keńistiginde otandyq bilim men ǵylymdy shetelde tanytýǵa óz úlesin qosary anyq. Osy oqý jylynda elimizdiń 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan Bilim berý men ǵylymdy damytýdyń memlekettik baǵ­dar­lamasyn júzege asyrý aiasynda joǵary oqý ornynyń top-menedjerligine sheteldik mamandar tartylyp otyr. Oqý ornynda kóp tildi bilim berý ortalyǵynyń basshylyǵyna ońtústikkoreialyq maman Li Djong Hiýnniń shaqyrtylýy atalǵan sala boiynsha sheteldik tájiribe almasýdyń taǵy bir múmkindigi dep bilemiz. Ýniver­si­tetimizde 100-ge jýyq shetel­dik stýdentterdiń de bilim alý­y­na jaǵdai jasalyndy. Olar­dyń arasynda alys shetelden – AQSh-tan, Germaniiadan, Qytaidan, Reseiden kelgen stýdentter bar.

Búgingi ýniversitet kel­­betin ǵy­lym – innovatsiia – óndiris úsh­taǵanynsyz eles­tetý múmkin emes. Ýni­ver­­sitettiń ǵylym sa­la­syndaǵy jetistikteri de az emes. Búgingi ǵylymdy jaratylystaný ǵylym­da­ryn­syz elestetý qiyn. Bul ǵy­lymdardyń tili barshaǵa ortaq. Al búgingi tańda ǵylymdy damytýda sheteldik tájiribe mańyzdy. Elimizde óndirilip, memleket qazynasyna eleýli qarjy quiyp otyrǵan munai salasynyń ózi ǵylymi turǵyda kóp zertteýdi qajet etedi. Ǵylym men óndiris óz betinshe júrmeýi tiis. Ǵylymda ashy­l­ǵan árbir jańalyq óndiriste tájiribeden ótip, qyz­­met etýi qajet.

Ýniversitettiń ǵylym al­dyn­daǵy úlken mindetteriniń biri ǵylym men óndiristiń ózara bailanysy jáne óndiristiń ǵy­lym­dy qarjylandyrýy bo­lyp tabylady. Ǵalymdar eńbekteri Qa­rashyǵanaq «Petroleým Oper­eiting b.v.» kompaniiasy­men bailanys ornatyp, oqý ornymyzǵa qomaqty qarajat ákel­gen bolatyn. Joba sátti aiaq­­taldy, onyń qorytyndysy ónd­i­riske engizildi. Atalǵan joba keiin de «Burǵylaý kar­bonatty shlamdy, munai negizdi qońyr eritindini ká­de­ge jaratýdyń ádisterin bala­maly damytý salasynda ǵylymi zertteý júrgizý boiynsha qyzmet kórsetý» taqyrybyndaǵy úshinshi ǵyly­mi-innovatsiialyq jobasymen jalǵasyp, Qarashyǵanaq «Petroleým Opereiting b.v.» kom­pa­­­niiasynan taǵy da qoldaý tapty. Zertteý nátijesinde bur­ǵy­lanǵan korbonatty shlamdy termo­mehanikalyq óńdeýden soń munai negizinde Qara­shyǵanaq gaz­kondensatty ken ornynda qol­danýǵa bolatynyn jáne B markaly 2 bitistiretin IV jáne V klasty jol-klimat­tyq aimaǵynda belsendi mine­­r­al­­­dy untaq retinde asfalt­beton qosyndysynda qol­da­nýǵa bolatynyn kórsetti. Ná­tijesinde Batys Qazaqstan oblysynyń Bórli aýdanyn­da 1,3 shaqyrym Aqsai – Priýralnyi avtokólik joly boiynda synaq jiegi jáne Zelenov aýdanynda Oral – Aty­raý avtokólik joly boiynda orna­l­asqan Úlken Shaǵan eldi me­keni mańynda 800 metrlik orman sharýashylyǵyna arnalǵan órtke qarsy mineraldanǵan synaq jolqatary tóseldi.

Ýniversitetimizde búgingi tańǵa deiin alty halyqaralyq ǵylymi-zertteý konsortsiýmy qurylyp, bir­les­ken ǵylymi zertteýler júr­gi­zilýde. Olardyń qata­ry­n­­
da G.Ibragimov atyn­da­ǵy til, ádebiet jáne óner in­s­titýty men Qazan federal­dy ýniversiteti (Qazan qa­lasy), Orynbor memlekettik ýni­versiteti, «Sankt-Peter­býrg ǵa­lymdar odaǵy» qoǵam­dyq bir­les­tigi, Bashqurt mem­le­kettik ýniversiteti men Re­sei Ǵylym akademiiasy Ýfa ǵylymi orta­lyǵynyń áleý­met­tik-ekonomikalyq zert­teý institýty (Ýfa q., Re­sei), Qalmaq mem­lekettik ýni­versiteti Povolje mem­le­kettik áleýmettik-gý­man­i­tarlyq akademiiasy orta­lyǵy, «Eýraziia halyqtary dos­tas­tyǵy» (Orynbor q., Resei) atty ǵylymi ortalyqtar men ózge de oqý oryndary bar.

Búgingi tańda ýni­ver­­si­tetimizde 24 maman­dyq boiyn­sha magis­tratýra jumys jasai­­dy. Magistranttary­myz halyq­aralyq taǵylymdama­dan ótý ar­qyly óz bilimderin shyń­dap, tájiribe almasýda jáne qarjylandyrylǵan, kelisim­shar­ttyq negizdegi ǵy­ly­mi-zert­teý jobalaryna kóptep tar­tylýda.

Al «Máńgilik el jastary – indýstriiaǵa!» memlekettik baǵdarlamasynyń bilim alam, maman bolam degen jastarǵa bereri mol. Atalǵan baǵdarlama boiynsha Qyzylorda, Jambyl, Ońtústik Qazaqstan, Almaty jáne Mańǵystaý oblystarynan kelgen 500-ge jýyq stýdent grant negizinde bilim alýda. Aǵymdaǵy oqý jylynda da «Máńgilik el jastary – indýstriiaǵa!» áleýmettik jobasy boiynsha ýniversitetimizge 15 mamandyq boiynsha mem­le­kettik granttar bólinip otyr.

Jas ur­paqty sapaly bilimmen qarý­landyrý úshin eń aldymen olar­ǵa áleýmettik-turmystyq, ma­terialdyq jaǵynan da barynsha qolaily jaǵdailar jasalý qajet. Osydan úsh jyl buryn stýdentterge toǵyz qabatty, jas mamandarǵa arnalǵan bes qabatty jańa jataqhana salynyp, paidalanýǵa berilse, ótken oqý jylynda oqý ǵimaraty qaita jasaqtalyp, taǵy bir jataqhananyń paidalanýǵa beri­lýi olardy turǵyn úimen qam­tamasyz etýge tolyqtai múm­­kin­dik baryn kórsetip otyr. Stý­dent jastardyń jazǵy demaly­starynda «Jasyl el» eńbek ja­saǵy men stýdenttik qurylys jasaqtaryna jappai tartylýy olardyń boiynda eńbeksúigishtik qasiettiń artýyna septigin tigizýde.

Ýniversitetimiz institý­tsionaldy jáne halyqaralyq akkreditteýden sátti ótip keledi. Oqý ornymyzǵa stýdentter qa­by­l­daý men mem­lekettik granttar alý boiynsha kórsetkishimiz jyl saiyn artýda. Degenmen de peda­go­gikalyq mamandyqtarǵa de­gen suranystyń áli de tó­men ekendigi baiqalýda. Son­dyq­­tan da pedagogikalyq ma­man­dyqqa degen suranysty art­tyrýǵa tiispiz. Biylǵy jyly pe­dagogikalyq mamandyqty tań­daǵan talapkerler arnaiy emtihan tapsyrdy. Bul, árine, ońdy qadam. Alaida, sol maman­dyqty tańdaǵan, bolashaq pe­da­gog mamanǵa shynaiy laiyq­tylyǵyn aiqyndaityn emtihan alý júiesin áli de jetildire túsý qajet dep oilaimyz.

Búgingi tańda týyndap otyr­­ǵan taǵy bir másele, mem­le­kettik granttar bólý. Peda­gogikalyq mamandyqtar granty kóbine pedagogikalyq ins­titýttarǵa kvota ar­qy­ly bólinedi. Al óńir­lik mem­lekettik joǵary oqý oryn­daryna granttar jalpy kon­kýrs negizinde taǵaiyndalyp keledi. Pedagogikalyq insti­týt bolmaǵanmen, óńirlik mem­lekettik joǵary oqý oryn­da­ry­nyń kóp jyldan beri jáne júi­eli túrde pedagog mamandar daiyn­dap otyrǵany eskerilse. Memlekettik bilim granttaryn taǵaiyndaýda óńirge qajetti suranysqa ie mamandyqtardy oi­la­styra otyryp, kvota­lyq júie boiynsha bólý oń nátijesin bereri aiqyn.

Ashat IMANǴALIEV,

M.Ótemisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýniversitetiniń rektory, professor