بٸرنەشە بۋىن ۇرپاق بٸلٸم الىپ, قاناتىن قاققان – باتىس ٶڭٸرٸندەگٸ نەگٸزگٸ ۇستازدار ۇستاحاناسى, 85 جىلدىق تاريحى بار م.ٶتەمٸسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ – قازاقستاننىڭ كٶنە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بٸرٸ, ايماقتىڭ مەدەني, عىلىمي, ەلەۋمەتتٸك جەنە ەكونوميكالىق دامىتۋ ورتالىعى بولىپ تابىلاتىن بٸلٸم ورداسى. ەلباسىنىڭ جىل سايىنعى دەستٷرلٸ جولداۋلارى مەن جاھاندىق جەنە ٸشكٸ سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ جەنە سونىمەن بٸر مەزگٸلدە, جاڭا تاريحي جاعدايلاردا ۇلتتىڭ دامىعان مەملەكەتتەردٸڭ وتىزدىعىنا كٸرۋٸ جٶنٸندەگٸ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى اتتى كەشەندٸ باعدارلاماسى مەن قويىلعان ناقتى مٸندەتتەردٸ ورىنداۋ ماقساتىندا ۋنيۆەرسيتەتتە جٷيەلٸ جۇمىستار اتقارىلۋدا.
بٸلٸم ورداسى بٷگٸنگٸ كٷنٸ تەجٸريبە كٶرسەتكەندەي, وقۋ ٷردٸسٸن ۇيىمداستىرۋدا حالىقارالىق تەجٸريبە الماسۋدى ارتتىرىپ كەلەدٸ. ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارى جىل سايىن بٸلٸكتٸلٸك ارتتىرۋ كۋرستارى مەن قازاقستاننىڭ جەنە ەۋروپانىڭ بەلدٸ جوعارى وقۋ ورىندارىندا تاعىلىمدامادان ٶتۋدە. ۋنيۆەرسيتەتتە فيزيكا جەنە ماتەماتيكا باعىتى بويىنشا بٸرلەسكەن بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارى ەنگٸزٸلدٸ. بۇل بٸرلەسكەن باعدارلامالار وتتو فون گەريكە اتىنداعى (گەرمانييا), ۇلى كازيمير اتىنداعى (پولشا) ۋنيۆەرسيتەتتەرٸنٸڭ, ال قوس ديپلومدى بٸلٸم بەرۋ اقش-تىڭ ميسسيسيپي ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ قاتىسۋىمەن جٷزەگە اسۋدا. ۋنيۆەرسيتەتتە رەسەي حالىقتار دوستىعى ۋنيۆەرسيتەتٸمەن (مەسكەۋ) ماگيستراتۋرا بويىنشا بٸرلەسكەن باعدارلامالار جٷرگٸزٸلۋدە. بۇل بٸزدٸڭ ماگيسترانتتارىمىزعا جەتەكشٸ سەرٸكتەس ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ ديپلوم الۋلارىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
م.ٶتەمٸسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸندە (بقمۋ) مۋلتيمەدييالىق كلاستارمەن, ەلەكتروندى جەنە قاشىقتان وقىتۋدى قامتاماسىز ەتەتٸن جاڭا كومپيۋتەرلەرمەن جابدىقتالعان «ماحامبەت» اقپاراتتىق تەحنولوگييالار ورتالىعى جۇمىس جاساۋدا. ۋنيۆەرسيتەتٸمٸز قازٸردٸڭ ٶزٸندە بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن وڭتايلاندىرۋدا يننوۆاتسييالىق اۆتورلىق باعدارلامالارعا يە. وقۋ ورنى سايتىنىڭ بٸلٸم بەرۋ ساپاسىن قامتاماسىزداندىرۋ تەۋەلسٸز قازاقستاندىق اگەنتتٸگٸنٸڭ جوو ينتەرنەت-رەسۋرستارىنىڭ 2015 جىلعى رەيتينگٸسٸندە 60 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اراسىندا 8-شٸ ورىندى يەلەنٸپ وتىرعانى دا ٷلكەن جەتٸستٸك دەپ بٸلەمٸز. وسى ورتالىقتىڭ روبوتوتەحنيكا لابوراتوريياسىندا جاس عالىمدار, ستۋدەنتتەر, مەكتەپ وقۋشىلارى دا عىلىمي جوبالاردى بٸرلەسە اتقارۋدا. مەكتەپ مۇعالٸمدەرٸنە روبوتتى تەحنيكادان ارنايى كۋرستار ٶتكٸزٸلٸپ, بٸلٸكتٸلٸكتەرٸن دە شىڭداۋدا. اعىلشىن تٸلٸندە بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارى جاساقتالىپ, بٸلٸم بەرۋ مودۋلدەرٸنٸڭ قۇرامى كەڭەيۋدە. وقىتۋشىلار اراسىندا جىل سايىن يننوۆاتسييالىق جوبالار بايقاۋىن ٶتكٸزۋ دە دەستٷرگە اينالىپ وتىر. ستۋدەنتتەردٸڭ كەسٸبي بٸلٸمدەرٸن كەسٸپورىنداردا تەجٸريبەلٸك نەگٸزدە شىڭداۋى جولعا قويىلدى. جۇمىس بەرۋشٸلەر كەڭەسٸنٸڭ قاتىسۋىمەن ەڭبەك نارىعىنىڭ تالاپتارىنا سەيكەس ستۋدەنتتەردٸڭ تاڭداۋلارى نەگٸزٸندە 185 مودۋلدٸ بٸلٸم بەرۋ باعدارلاماسى جاساقتالدى. الداعى وقۋ جىلىندا قۇنى 40 ملن تەڭگە قارجىنى قۇرايتىن فيزيكا لابوراتوريياسى ٸسكە قوسىلماق. سونىمەن قاتار, جاڭا ماتەريالدىق بازامەن قامتىلاتىن وقۋ عيماراتىن تۇرعىزۋ دا جوسپارلانىپ وتىر.
ۋنيۆەرسيتەت بٷگٸنگٸ تاڭدا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق پەن اكادەمييالىق ۇتقىرلىق قىزمەتٸ الىس جەنە جاقىن شەتەل جوعارى وقۋ ورىندارىمەن حالىقارالىق بايلانىستاردى ۇيىمداستىرۋ جەنە دامىتۋ جۇمىستارى بويىنشا بٸرقاتار ٸستەر اتقارۋدا. نەتيجەسٸندە بٷگٸندە ۋنيۆەرسيتەتٸمٸز تاياۋ جەنە الىس شەتەلدٸڭ سەكسەننەن استام جوعارى وقۋ ورنىمەن كەلٸسٸمشارت جاساعان. ولاردىڭ قاتارىندا: مالايزييانىڭ مالايا-ۋەلس حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتٸ, گەرمانييانىڭ گۋتەنبەرگ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتٸ, پاسساۋ ۋنيۆەرسيتەتٸ مەن پولشانىڭ بىدگوشش قالاسىنداعى ەكونوميكا جوعارى مەكتەبٸ, اقش-تىڭ ميسسيسيپي ۋنيۆەرسيتەتٸ مەن لوندون مەنەدجمەنت اكادەميياسى, ت.ب. بار.
وقۋ ورنىنىڭ بيىلعى جىلى ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ ەۋروپالىق قاۋىمداستىعىنا تولىق مٷشە بولۋى ەۋروپالىق بٸلٸم مەن عىلىم كەڭٸستٸگٸندە وتاندىق بٸلٸم مەن عىلىمدى شەتەلدە تانىتۋعا ٶز ٷلەسٸن قوسارى انىق. وسى وقۋ جىلىندا ەلٸمٸزدٸڭ 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان بٸلٸم بەرۋ مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتٸك باعدارلاماسىن جٷزەگە اسىرۋ اياسىندا جوعارى وقۋ ورنىنىڭ توپ-مەنەدجەرلٸگٸنە شەتەلدٸك ماماندار تارتىلىپ وتىر. وقۋ ورنىندا كٶپ تٸلدٸ بٸلٸم بەرۋ ورتالىعىنىڭ باسشىلىعىنا وڭتٷستٸككورەيالىق مامان لي دجونگ حيۋننٸڭ شاقىرتىلۋى اتالعان سالا بويىنشا شەتەلدٸك تەجٸريبە الماسۋدىڭ تاعى بٸر مٷمكٸندٸگٸ دەپ بٸلەمٸز. ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدە 100-گە جۋىق شەتەلدٸك ستۋدەنتتەردٸڭ دە بٸلٸم الۋىنا جاعداي جاسالىندى. ولاردىڭ اراسىندا الىس شەتەلدەن – اقش-تان, گەرمانييادان, قىتايدان, رەسەيدەن كەلگەن ستۋدەنتتەر بار.
بٷگٸنگٸ ۋنيۆەرسيتەت كەلبەتٸن عىلىم – يننوۆاتسييا – ٶندٸرٸس ٷشتاعانىنسىز ەلەستەتۋ مٷمكٸن ەمەس. ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ عىلىم سالاسىنداعى جەتٸستٸكتەرٸ دە از ەمەس. بٷگٸنگٸ عىلىمدى جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنسىز ەلەستەتۋ قيىن. بۇل عىلىمداردىڭ تٸلٸ بارشاعا ورتاق. ال بٷگٸنگٸ تاڭدا عىلىمدى دامىتۋدا شەتەلدٸك تەجٸريبە ماڭىزدى. ەلٸمٸزدە ٶندٸرٸلٸپ, مەملەكەت قازىناسىنا ەلەۋلٸ قارجى قۇيىپ وتىرعان مۇناي سالاسىنىڭ ٶزٸ عىلىمي تۇرعىدا كٶپ زەرتتەۋدٸ قاجەت ەتەدٸ. عىلىم مەن ٶندٸرٸس ٶز بەتٸنشە جٷرمەۋٸ تيٸس. عىلىمدا اشىلعان ەربٸر جاڭالىق ٶندٸرٸستە تەجٸريبەدەن ٶتٸپ, قىزمەت ەتۋٸ قاجەت.
ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ عىلىم الدىنداعى ٷلكەن مٸندەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ عىلىم مەن ٶندٸرٸستٸڭ ٶزارا بايلانىسى جەنە ٶندٸرٸستٸڭ عىلىمدى قارجىلاندىرۋى بولىپ تابىلادى. عالىمدار ەڭبەكتەرٸ قاراشىعاناق «پەترولەۋم وپەرەيتينگ ب.ۆ.» كومپانيياسىمەن بايلانىس ورناتىپ, وقۋ ورنىمىزعا قوماقتى قاراجات ەكەلگەن بولاتىن. جوبا سەتتٸ اياقتالدى, ونىڭ قورىتىندىسى ٶندٸرٸسكە ەنگٸزٸلدٸ. اتالعان جوبا كەيٸن دە «بۇرعىلاۋ كاربوناتتى شلامدى, مۇناي نەگٸزدٸ قوڭىر ەرٸتٸندٸنٸ كەدەگە جاراتۋدىڭ ەدٸستەرٸن بالامالى دامىتۋ سالاسىندا عىلىمي زەرتتەۋ جٷرگٸزۋ بويىنشا قىزمەت كٶرسەتۋ» تاقىرىبىنداعى ٷشٸنشٸ عىلىمي-يننوۆاتسييالىق جوباسىمەن جالعاسىپ, قاراشىعاناق «پەترولەۋم وپەرەيتينگ ب.ۆ.» كومپانيياسىنان تاعى دا قولداۋ تاپتى. زەرتتەۋ نەتيجەسٸندە بۇرعىلانعان كوربوناتتى شلامدى تەرمومەحانيكالىق ٶڭدەۋدەن سوڭ مۇناي نەگٸزٸندە قاراشىعاناق گازكوندەنساتتى كەن ورنىندا قولدانۋعا بولاتىنىن جەنە ب ماركالى 2 بٸتٸستٸرەتٸن IV جەنە V كلاستى جول-كليماتتىق ايماعىندا بەلسەندٸ مينەرالدى ۇنتاق رەتٸندە اسفالتبەتون قوسىندىسىندا قولدانۋعا بولاتىنىن كٶرسەتتٸ. نەتيجەسٸندە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ بٶرلٸ اۋدانىندا 1,3 شاقىرىم اقساي – پريۋرالنىي اۆتوكٶلٸك جولى بويىندا سىناق جيەگٸ جەنە زەلەنوۆ اۋدانىندا ورال – اتىراۋ اۆتوكٶلٸك جولى بويىندا ورنالاسقان ٷلكەن شاعان ەلدٸ مەكەنٸ ماڭىندا 800 مەترلٸك ورمان شارۋاشىلىعىنا ارنالعان ٶرتكە قارسى مينەرالدانعان سىناق جولقاتارى تٶسەلدٸ.
ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدە بٷگٸنگٸ تاڭعا دەيٸن التى حالىقارالىق عىلىمي-زەرتتەۋ كونسورتسيۋمى قۇرىلىپ, بٸرلەسكەن عىلىمي زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸلۋدە. ولاردىڭ قاتارىن
دا گ.يبراگيموۆ اتىنداعى تٸل, ەدەبيەت جەنە ٶنەر ينستيتۋتى مەن قازان فەدەرالدى ۋنيۆەرسيتەتٸ (قازان قالاسى), ورىنبور مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ, «سانكت-پەتەربۋرگ عالىمدار وداعى» قوعامدىق بٸرلەستٸگٸ, باشقۇرت مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ مەن رەسەي عىلىم اكادەميياسى ۋفا عىلىمي ورتالىعىنىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق زەرتتەۋ ينستيتۋتى (ۋفا ق., رەسەي), قالماق مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ پوۆولجە مەملەكەتتٸك ەلەۋمەتتٸك-گۋمانيتارلىق اكادەميياسى ورتالىعى, «ەۋرازييا حالىقتارى دوستاستىعى» (ورىنبور ق., رەسەي) اتتى عىلىمي ورتالىقتار مەن ٶزگە دە وقۋ ورىندارى بار.
بٷگٸنگٸ تاڭدا ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدە 24 ماماندىق بويىنشا ماگيستراتۋرا جۇمىس جاسايدى. ماگيسترانتتارىمىز حالىقارالىق تاعىلىمدامادان ٶتۋ ارقىلى ٶز بٸلٸمدەرٸن شىڭداپ, تەجٸريبە الماسۋدا جەنە قارجىلاندىرىلعان, كەلٸسٸمشارتتىق نەگٸزدەگٸ عىلىمي-زەرتتەۋ جوبالارىنا كٶپتەپ تارتىلۋدا.
ال «مەڭگٸلٸك ەل جاستارى – يندۋستريياعا!» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسىنىڭ بٸلٸم الام, مامان بولام دەگەن جاستارعا بەرەرٸ مول. اتالعان باعدارلاما بويىنشا قىزىلوردا, جامبىل, وڭتٷستٸك قازاقستان, الماتى جەنە ماڭعىستاۋ وبلىستارىنان كەلگەن 500-گە جۋىق ستۋدەنت گرانت نەگٸزٸندە بٸلٸم الۋدا. اعىمداعى وقۋ جىلىندا دا «مەڭگٸلٸك ەل جاستارى – يندۋستريياعا!» ەلەۋمەتتٸك جوباسى بويىنشا ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزگە 15 ماماندىق بويىنشا مەملەكەتتٸك گرانتتار بٶلٸنٸپ وتىر.
جاس ۇرپاقتى ساپالى بٸلٸممەن قارۋلاندىرۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن ولارعا ەلەۋمەتتٸك-تۇرمىستىق, ماتەريالدىق جاعىنان دا بارىنشا قولايلى جاعدايلار جاسالۋ قاجەت. وسىدان ٷش جىل بۇرىن ستۋدەنتتەرگە توعىز قاباتتى, جاس ماماندارعا ارنالعان بەس قاباتتى جاڭا جاتاقحانا سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرٸلسە, ٶتكەن وقۋ جىلىندا وقۋ عيماراتى قايتا جاساقتالىپ, تاعى بٸر جاتاقحانانىڭ پايدالانۋعا بەرٸلۋٸ ولاردى تۇرعىن ٷيمەن قامتاماسىز ەتۋگە تولىقتاي مٷمكٸندٸك بارىن كٶرسەتٸپ وتىر. ستۋدەنت جاستاردىڭ جازعى دەمالىستارىندا «جاسىل ەل» ەڭبەك جاساعى مەن ستۋدەنتتٸك قۇرىلىس جاساقتارىنا جاپپاي تارتىلۋى ولاردىڭ بويىندا ەڭبەكسٷيگٸشتٸك قاسيەتتٸڭ ارتۋىنا سەپتٸگٸن تيگٸزۋدە.
ۋنيۆەرسيتەتٸمٸز ينستيتۋتسيونالدى جەنە حالىقارالىق اككرەديتتەۋدەن سەتتٸ ٶتٸپ كەلەدٸ. وقۋ ورنىمىزعا ستۋدەنتتەر قابىلداۋ مەن مەملەكەتتٸك گرانتتار الۋ بويىنشا كٶرسەتكٸشٸمٸز جىل سايىن ارتۋدا. دەگەنمەن دە پەداگوگيكالىق ماماندىقتارعا دەگەن سۇرانىستىڭ ەلٸ دە تٶمەن ەكەندٸگٸ بايقالۋدا. سوندىقتان دا پەداگوگيكالىق ماماندىققا دەگەن سۇرانىستى ارتتىرۋعا تيٸسپٸز. بيىلعى جىلى پەداگوگيكالىق ماماندىقتى تاڭداعان تالاپكەرلەر ارنايى ەمتيحان تاپسىردى. بۇل, ەرينە, وڭدى قادام. الايدا, سول ماماندىقتى تاڭداعان, بولاشاق پەداگوگ مامانعا شىنايى لايىقتىلىعىن ايقىندايتىن ەمتيحان الۋ جٷيەسٸن ەلٸ دە جەتٸلدٸرە تٷسۋ قاجەت دەپ ويلايمىز.
بٷگٸنگٸ تاڭدا تۋىنداپ وتىرعان تاعى بٸر مەسەلە, مەملەكەتتٸك گرانتتار بٶلۋ. پەداگوگيكالىق ماماندىقتار گرانتى كٶبٸنە پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتارعا كۆوتا ارقىلى بٶلٸنەدٸ. ال ٶڭٸرلٸك مەملەكەتتٸك جوعارى وقۋ ورىندارىنا گرانتتار جالپى كونكۋرس نەگٸزٸندە تاعايىندالىپ كەلەدٸ. پەداگوگيكالىق ينستيتۋت بولماعانمەن, ٶڭٸرلٸك مەملەكەتتٸك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كٶپ جىلدان بەرٸ جەنە جٷيەلٸ تٷردە پەداگوگ ماماندار دايىنداپ وتىرعانى ەسكەرٸلسە. مەملەكەتتٸك بٸلٸم گرانتتارىن تاعايىنداۋدا ٶڭٸرگە قاجەتتٸ سۇرانىسقا يە ماماندىقتاردى ويلاستىرا وتىرىپ, كۆوتالىق جٷيە بويىنشا بٶلۋ وڭ نەتيجەسٸن بەرەرٸ ايقىن.
اسحات يمانعاليەۆ,
م.ٶتەمٸسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ رەكتورى, پروفەسسور
.jpeg)