Foto: Mádi Salyq, zhaikpress.kz
Keńestik dáýirmen salystyrǵanda elimizdegi qazirgi kitap oqý úrdisi kenjelep turǵany ras. Biraq sońǵy jyldary baspa biznesine azdap «jan bitkeli» qalyń kópshiliktiń de kitapqumarlyǵy arta bastady. Dese de bul baǵyttaǵy áleýetimizdi álem elderimen qatar qoisaq, qazaqstandyqtardyń kitap oqý kórsetkishi áldeqaida tómen, dep habarlaidy Ult.kz.Jalpy, órkenietti elderdegi strategiialyq basymdyqtar qatarynda adami kapitaldy damytý máseleleri oiyp turyp oryn alǵan. Sonyń ishinde kitap oqý mádenietin ilgeriletýge úlken kúsh jumsalady. Máselen osy baǵytta tiimdi saiasat júrgizgeniniń arqasynda byltyr AQSh, Ulybritaniia, Frantsiia jáne Italiia eń kóp kitap oqityn memleketter qatarynan tabyldy.
Al ózimiz ornalasqan Aziiada qytailyqtar jylyna – 154, japondar – 135, koreiler 125 saǵatyn kitap oqýǵa arnaidy eken. Qazaqstannyń bul kórsetkishi áýpirimmen áiteýir 65 saǵatty áreń toltyryp otyr.
PIRLS-2021 halyqaralyq zertteýiniń qorytyndysy qazaqstandyq oqýshylardyń oqý saýattylyǵyn ortasha deńgei dep kórsetken. Dese de muny 2016 jylmen salystyrar bolsaq, nebári bes jylda 32 ball tómen ketippiz. Munyń sebebin byltyrdan beri Májilis minberinde kitaphana máselesin kóterip kele jatqan depýtat Nursultan Baitilesovten surap kórdik. Onyń aitýynsha, jurtty qyzyqtyrarlyq is-sharalardyń az uiymdastyrylýy jáne tsifrlyq dáýirdiń de yqpaly basty sebep bolyp otyrǵan kórinedi.
«Qysqasha formattaǵy kontentke úirengen kópshilik internette orta eseppen nebári 55 sekýnd qana oqýǵa ýaqyt bóledi. Bul tereń oilaý men bilimdi damytýǵa jetkiliksiz. Sonymen qatar elimizdegi kitaphanalardyń jai-kúii de ózekti másele kúiinde qalyp otyr. Materialdyq-tehnikalyq baza men kitap qorlary jańartýdy qajet etedi, al zamanaýi formattaǵy kitaphanalar – sanaýly. Kóp jerde oqyrmandar úshin jaily orta, kovorking aimaqtary men tsifrlyq qyzmetter jetkiliksiz. Ótken jyly joldanǵan depýtattyq saýalymda osy salanyń jumysyn úilestirýge, damytýǵa jaýapty ortalyq organnyń qurylymdyq fýnktsiialaryn qaita qaraýdy usynǵan edim, biraq búgingi tańda tiisti ózgerister baiqalmai otyr», – deidi Májilis depýtaty.
Onyń aitýynsha, birqatar damyǵan elderde, aitalyq, Túrkiia men Finliandiiada «Halyqtyq kitaphanalar» jelisin jańǵyrtyp, táýlik boiy jumys isteitin, oqý, pikirtalas, shyǵarmashylyq úshin zamanaýi keńistikter usynatyn ortalyqtar qurylǵan eken. Bular tek kitap alý ornyna emes, mádeni is-sharalar, kórmeler men sheberlik sabaqtary ótetin intellektýaldy hab qyzmetin de atqarady.
«Odan bólek, Japoniiada mektep baǵdarlamasyna «Tańǵy oqý» dástúrin engizgen. Ár kúnniń basynda 15-20 minýt boiy búkil mektep ujymymen birge kitap oqý mindetti. Bul oqýshylardyń kontsentratsiiasyn arttyryp, oqý daǵdysyn nyǵaitýǵa yqpal etedi. Halyqaralyq deńgeide tanymal tájiribeler qatarynda mektep pen kitaphanalarda aptasyna birneshe ret 20-30 minýttyq ujymdyq únsiz oqý daǵdysy jaqsy jolǵa qoiylǵan», – degen N.Baitilesov Qazaqstanda da uqsas formattaǵy sabaqtar men dástúrlerdi engizý qajettigin alǵa tartty.
Atalǵan máselelerdi eskere otyryp, depýtat elimizde kitapqa qyzyǵýshylyq mádenietin damytý maqsatynda kóptegen is-shara qolǵa alyný kerektigin atap ótti.
«Birinshiden, barlyq oqý oryndarynda ǵylymi negizdelgen oqý ádisterin engizip, kitap oqýdy kúndelikti dástúrge ainaldyrýymyz kerek. Ekinshiden, kitaphanalar jelisin jańǵyrtyp, zamanaýi infraqurylym qalyptastyryp, turaqty túrde «Kitap aptalyǵy», «Bir adam – bir kitap» siiaqty jobalardy ótkizý arqyly eldiń nazaryn kitap oqýǵa aýdarǵan abzal. Úshinshiden, jergilikti deńgeide turǵyndar arasynda oqý saiystaryn, ádebi baiqaýlar uiymdastyryp, oqýshylar men eresekterdiń qyzyǵýshylyǵyn arttyrýdy jolǵa qoiý qajet», – deidi Májilis depýtaty N.Baitilesov.
Jalpy elimizde 2007 jyldan beri «Bir el – bir kitap» aktsiiasy ótkizilip keledi. Bul joba sol jyly Uly Abaidyń qarasózderin oqýmen bastalǵan. Jyl saiyn qolǵa alynyp, barynsha keń aýqymda ótkizilip júrgen aktsiia aiasynda osy kúnge deiin qazaq ádebietiniń eń tańdaýly degen 51 aqyn-jazýshysynyń úzdik shyǵarmalary oqyrman qaýymǵa usynylyp, nasihattaldy.
Byltyr kitapsúier qaýym kórnekti qazaq jazýshysy, balalar ádebietiniń klassigi, 100 jyldyǵy IýNESKO kóleminde atalyp ótken Berdibek Soqpaqbaevtyń shyǵarmalaryn oqydy.
Astanadaǵy Ulttyq akademiialyq kitaphananyń málimetine súiene otyryp, aktsiianyń byltyrǵy qorytyndysyna kóz júgirtsek, elimizdegi oblystyq, aýdandyq, qalalyq jáne aýyldyq kitaphanalar kórnekti jazýshy B.Soqpaqbaevtyń shyǵarmalaryn nasihattaý úshin túrli innovatsiialyq formatta 10021 mádeni-rýhani is-shara uiymdastyryp, oǵan 234 922 aýditoriia qatysqan eken.
Al biyl el bolyp oqityn kitaptar da kópshilikke jyl basynda-aq belgili bolyp qoiǵan. Top qalamgerdiń ishinen komissiia músheleri qazaq ádebietiniń poeziia jáne proza janrynan eki avtordy oqý týraly bir toqtamǵa keldi. Proza janry boiynsha kópshilik daýyspen ultymyzdyń kórnekti jazýshysy, aqyn, synshy, aýdarmashy, sýretker Táken Álimqulovtyń shyǵarmalaryn oqý usynylsa, poeziia boiynsha memlekettik syilyqtyń iegeri, kórnekti aqyn, biyl 90 jyldyq mereitoiy atalyp ótetin Jumeken Nájimedenovtiń shyǵarmalary tańdaldy.
Desek te kitap oqý bólek, al sol kitapty óndirý, onyń avtorlaryna jaǵdai jasaý, kitaphanalardyń qoljetimdiligin qamtamasyz etip, oqyrmanǵa qolaily jaǵdai týǵyzý isi de óz aldyna úlken sharýa.
Sondyqtan da bolar, bul másele Ulttyq quryltaidyń minberindegi baiandamalarda aitylyp, Prezident deńgeiinde talqylana bastady. Ulttyq quryltaidyń ótken jylǵy Atyraýdaǵy úshinshi otyrysynda bul máselege Qasym-Jomart Toqaev airyqsha toqtalǵan.
Memleket basshysynyń qatysýymen Kókshe tórindegi Býrabaida ótken Ulttyq quryltaidyń IV otyrysynda Májilis depýtaty, quryltai múshesi Juldyz Súleimenova bizge kitaphana máselesi qalai sheshilip jatqanyn aitty. Depýtattyń sózinen uqqanymyz, kitap oqýdy nasihattaýmen qatar kitaphanashylardyń áleýmettik jaǵdaiyn da zańmen rettep, jaǵdaiyn jasaǵan jón.
«Biyl kitap oqý kúni atalyp ótetini belgili boldy. Sonymen qatar kitap avtorlaryna, baspagerlerge grantty zańmen belgileý máselesi sheshilip jatyr. Bul da Ulttyq quryltaida kóterilip, qabyldanǵan oń sheshimderdiń biri. Biraq bul máseleni tutas, keshendi túrde damyý úshin bizge memlekettik baǵdarlama kerek. Bul jerde kadr daiarlaý isine jańasha kózqaraspen qaraýymyz qajet. Búgingi tańda bizde kitaphanashylar Qyzdar ulttyq pedagogikalyq ýniversitetinde oqytylyp, olar eskirgen baǵdarlamamen bilim alyp jatyr. Sondyqtan osy memlekettik baǵdarlamanyń aiasynda mektepte jumys isteitin kitaphanashylardy pedagog kitaphanashylar, qoǵamdyq kitaphanalarda eńbek etetinderdi mádeniet salasynyń qyzmetkerleri, sonymen qatar ýniversitetterde, ǵylymi zertteý institýttarynda, sirek kezdesetin kitap qorlarynda kitap derekterimen jumys isteitin kitaphanashylardy ǵylymi qyzmetker dep jikteýdi usynyp otyrmyz», – dedi depýtat Juldyz Súleimenova.
Sanany turmys bilegen toqyraý tusynda kenjelep qalǵan kitap oqý keiingi kezderi qaita jandana bastady. Ásirese stýdent jastar, oqýshylar kitapty qolyna qaita aldy. Desek te smartfon, ondaǵy ǵalamtor álemi men áleýmettik jeliler ash bóridei etekten tartqylap, kitap oqý úderisine barynsha kedergisin keltirip jatyr. Qaitken kúnde de jastardy kitap oqýǵa qyzyqtyrý isin báseńsitpeý kerek.
