«Bar dúnie joǵalmaidy, joqtan bar paida bolmaidy» degen atam qazaqtyń dana sózi bar. Elimizdegi «Batys Qytai – Batys Eýropa» avtokólik dáliziniń qurylysy biylǵy jyly aiaqtalady dep resmi organnan súiinshilep jetken habardy oqyǵanda halqymyzdyń sol danalyq sózi taǵy bir eske tústi. Iá, bul joǵalǵanyna ǵasyrlar ótse de bar dúnieniń qaita tabylatyndyǵyna myqty bir mysal bolarlyq oqiǵa emes pe, qurmetti oqyrman.
Uly Jibek jolynyń naqty qai ýaqytta paida bolǵany týraly naqty málimet joq. Jalpy, onyń halyqaralyq kerýen joly retinde qalyptasyp, damýy ǵasyrlarǵa sozylsa kerek. Keibir derekterge qaraǵanda, bul jol osydan 3-4 myń jyl buryn paida bolyp, Qytaidyń Han patshalyǵynyń tusynda jaqsy órkendegen. Al endi bir derekter boiynsha bul joldyń paida bolyp, qalyptasýy bizdiń zamanymyzdan burynǵy ekinshi ǵasyrda (iaǵni, 2 myń jyldan astam ýaqyt buryn) bastaý alady da, bizdiń zamanymyzdyń altynshy ǵasyrynda (iaǵni, 1400-1500 jyldai ýaqyt buryn) qazirgi Qazaqstan jerin basyp ótetin eki silemi (Syrdariia men Tian-Shan silemderi) qalyptasyp, jetiledi.
Sol sekildi bul kerýen jolynyń óz qyzmetin qashan toqtatqandyǵyn da naqty kesip aitý qiyn. Bizdiń bilýimizshe, joldyń joiylyp ketýine eki úlken faktor áser etken. Onyń birinshisi – úlken óńirdi ýysynda ustap, halyqtar tynyshtyǵy men tártibin qamtamasyz etken Altyn Orda memlekettiliginiń ydyrap, usaq handyqtarǵa bólinip ketýi. Bul faktor jol boiyndaǵy kikiljiń jaǵdailardyń kóbeiýine, kerýen joly tynyshtyǵynyń buzylýyna ákelse kerek. Ekinshisi – Qytai men Eýropany jalǵaǵan teńiz jolynyń ashylýy. Osydan keiin kire tartýshylar úshin Jibek jolynyń qajettiligi de azaia bergen.
Demek, kóne Jibek joly Túrki qaǵanaty dáýirinen bastap, osydan bes ǵasyr burynǵy Qazaq handyǵy qurylǵanǵa deiingi aralyqta óńir halqyn syrtqy álemmen saýda-ekonomikalyq, órkeniettik bailanystyrýshy qural retinde ómir súrip kelgen. Onyń boiyndaǵy saýda-sattyqtyń álsireýi jáne kórshi elderdiń ámirshilerimen aradaǵy tartystardyń kúsheiýi jas Qazaq handyǵynyń derbes saiasi-ekonomikalyq sýbekt retinde jan-jaqty damýyna qanshalyqty keri áser etkeni de taiǵa tańba basqandai aiqyndala túsedi.
Mine, osy Uly Jibek joly endi jańa zaman talabyna sai qaita qalpyna keltirilip, óńir halyqtaryna baiaǵysynsha qyzmet etetin bolsa, «ólgeniń tirilip, óshkeniń jandy» degen osy emes pe?! Sóitip, bul jańalyq, bizdiń oiymyzsha, búkil Alash jurtyna at shaptyryp, shúiinshi suratatyndai habar bolǵaly tur.
Endi elimizdiń Investitsiialar jáne damý ministrligi qolǵa alǵan osy ǵasyr jobasy týraly qysqasha aqparattarǵa nazar aýdaraiyq: joldyń jalpy uzyndyǵy 8445 shaqyrym bolsa, onyń 2233 shaqyrymy Resei, 3425 shaqyrymy Qytai, 2452 shaqyrymy Qazaqstan aýmaǵyna tiesili. Qazaqstandaǵy bóliginiń ózi Aqtóbe, Qyzylorda, Ońtústik Qazaqstan, Jambyl jáne Almaty sekildi 5 oblysty, qanshama qalalar men eldi mekenderdi basyp ótedi.
Ázirge áńgime osy Qazaqstan bóligi týraly bolmaq. Iaǵni, halyqaralyq dáliz tolyq paidalanýǵa berilgen kezden kólik nópiri kóbeiip, tirshilik qainai bastaityn bolady. Óitkeni, megajoba qurylysy aiaqtalǵannan keiin onyń boiyndaǵy infraqurylym jumystary bastalady. Iaǵni, úlken joldyń boiynan halyqaralyq talaptarǵa sai keletin qonaq úiler men avtokólikterge tehnikalyq qyzmet kórsetý ortalyqtary, tamaqtanatyn oryndar jáne taǵy basqa da kóptegen nysandar salynady. Sondai-aq, Qazaqstan aýmaǵynda týrizmdi damytýǵa jol ashylady.
Halyqaralyq joldyń elimizdegi bóligin salý bastalǵaly beri Shymkent ýchaskesinen Resei shekarasyna (Orynborǵa) deiin jáne Taraz – Almaty ýchaskelerin qosqanda 2 028 shaqyrym bolatyn jol paidalanýǵa berildi. Bul joldyń igiligin kórip jatqan jurttyń rizalyǵynda shek joq. Endi biylǵy jyldyń sońyna deiin uzaqtyǵy 304 shaqyrym bolatyn Almaty – Qorǵas, 100 shaqyrymdyq Shymkent – Tashkent, 81 shaqyrymdy quraityn Shymkent shekarasy men Jambyl oblysy ýchaskelerindegi jol qurylysy aiaqtalýǵa tiis. Sóitip, halyqaralyq dáliz tolyq ashylatyn bolady.
Endi atalǵan jobanyń Qazaq eli úshin tigizer paidasy týrasynda sóz qozǵasaq, bizge aqparat bergen mamandardyń aitýynsha, aldaǵy 7-8 jyldyń ishinde joldyń júk kólikterin ótkizý kólemi 2,5 ese ulǵaiatyn bolady. Jobany iske asyrý Qazaqstanǵa jylma-jyl kem degende 33-34 milliard teńgeniń paidasyn berip otyrady dep kútilýde. Mýltiplikativtik tiimdiligi de zor bolmaq. Máselen, mamandardyń esepteýinshe, joldyń salynýy ishki jalpy ónimniń kólemin 82,9 milliard teńgege deiin ósire túsetin bolady. Basqa janama tigizetin jaǵymdy áserleri de az emes. Eń bastysy, bul jol Qazaqstannyń Batys pen Shyǵys arasyndaǵy óziniń geografiialyq ornyn tiimdi paidalanyp, altyn kópir elge ainalýyna ólsheýsiz qyzmet etetin bolady. Al munyń tigizer paidasyn aqshamen esepteýdiń ózi múldem qisynsyz.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»
.jpeg)